Królestwo Polskie przed Powstaniem Styczniowym

Królestwo Polskie przed wybuchem Powstania Styczniowego

Przed wybuchem Powstania Styczniowego w $1863$ roku, Królestwo Polskie, będące pod rosyjskim zaborem, przechodziło okres intensywnych przemian społecznych, politycznych i narodowych. Lata te charakteryzowały się rosnącym napięciem między społeczeństwem polskim dążącym do autonomii lub niepodległości, a władzami carskimi, które początkowo próbowały łagodnej liberalizacji, by następnie powrócić do polityki represji.

Wojna krymska a sprawa polska

• Lata wojny krymskiej: $1853-1856$

• Skutki dla Rosji: Wojna krymska, prowadzona przeciwko koalicji Imperium Osmańskiego, Wielkiej Brytanii, Francji i Królestwa Sardynii, podważyła jej pozycję mocarstwową na arenie międzynarodowej i ujawniła znaczne zacofanie gospodarcze oraz militarne kraju. Doprowadziła również do zubożenia i wyniszczenia Rosji, co wymusiło wewnętrzne reformy, określane mianem "odwilży posewastopolskiej". W kontekście polskim, osłabienie Rosji wzbudziło nadzieje na ustępstwa i odzyskanie pewnych swobód.

Wizyta Aleksandra II w Warszawie (Messieurs, point de reveries)

• Data przyjazdu do Warszawy: $22$ maja $1856$ roku. Car Aleksander II, w drodze na koronację, odwiedził Warszawę, budząc nadzieje na złagodzenie represji po klęsce Rosji w wojnie krymskiej i powrót do polityki bardziej liberalnej.

• Cel spotkania: Aleksander II spotkał się z przedstawicielami władz Królestwa Polskiego oraz arystokracją, którzy liczyli na ustępstwa względem Statutu Organicznego z $1832$ roku, czyli przywrócenie części instytucji samorządowych i autonomii Królestwa. Polacy żywili nadzieję na większą samodzielność.

• Efekty spotkania z carem:

  • Zniesienie (na krótko) Stanu Wojennego, wprowadzonego po upadku powstania listopadowego w $1831$ roku. To symboliczne, choć tymczasowe, uchylenie stanu wyjątkowego dawało złudzenie powrotu do normalności.

  • Wstrzymanie poboru do armii rosyjskiej, co było niezwykle istotne, gdyż przymusowy i długotrwały pobór (nawet na $25$ lat) był jedną z najbardziej znienawidzonych form represji carskich.

  • Akty łaski dla Sybiraków, co oznaczało możliwość powrotu do kraju dla niektórych zesłańców politycznych oraz redukcje wyroków, co było wyrazem pewnej, choć ograniczonej, amnestii.

  • Pomimo tych drobnych ustępstw, Aleksander II stanowczo odrzucił wszelkie dążenia Polaków do politycznej autonomii, wypowiadając słynne słowa "Messieurs, point de reveries" (Panowie, żadnych marzeń!), co jasno sygnalizowało brak zgody na ustępstwa polityczne i utemperowało polskie aspiracje.

• Towarzystwo Rolnicze:

  • Data zezwolenia na utworzenie: $24$ listopada $1857$ roku. Zezwolenie na jego działalność zostało wydane przez władze carskie jako część pozornych reform.

  • Charakter: Formalnie było organizacją apolityczną, mającą na celu podniesienie poziomu rolnictwa i przemysłu w Królestwie Polskim. Jednak faktycznie, pod przewodnictwem hrabiego Andrzeja Zamoyskiego, stało się orędownikiem sprawy polskiej, platformą do dyskusji o problemach narodowych i de facto zalążkiem narodowego parlamentu. Jego posiedzenia były transmitowane do narodu poprzez publikacje sprawozdań i dyskusji, umacniając poczucie wspólnoty narodowej.

Konspiracja przedpowstańcza

• Związek Trojnicki:

  • Data utworzenia: $1857$ rok.

  • Lokalizacja: Uniwersytet Kijowski. Była to tajna organizacja studencka, skupiająca głównie Polaków, ale również Rosjan i Ukraińców.

  • Znaczenie: Pierwsze stowarzyszenie antyrosyjskie o charakterze spiskowym od czasów klęski powstania listopadowego. Jego celem było przygotowanie się do przyszłego powstania i praca nad ideologicznymi podstawami walki o niepodległość.

• Komitet na emigracji:

  • Data utworzenia: $1860$ rok. Powstał poza granicami Królestwa, w środowiskach polskiej emigracji politycznej.

  • Lider ideowy: Ludwik Mierosławski, wybitny generał i działacz niepodległościowy, który wierzył w konieczność zbrojnego powstania. Komitet działał na rzecz koordynacji działań spiskowych i dyplomatycznych, choć jego wpływ był ograniczony.

• Frakcje polityczne wewnątrz kraju: W tym okresie zaczęły krystalizować się dwie główne frakcje przygotowujące się do walki:

  • "Biali": Dążyli do niepodległości drogą pokojową, poprzez nacisk dyplomatyczny i legalne reformy, unikając siłowego starcia z Rosją. Skupiali głównie ziemiaństwo, arystokrację i inteligencję.

  • "Czerwoni": Opowiadali się za szybkim i zbrojnym powstaniem, często z wykorzystaniem sił chłopskich. Składali się z młodzieży, rzemieślników i drobnej szlachty. To oni w dużej mierze prowadzili akcje manifestacyjne.

Manifestacje patriotyczne

• Pierwsza manifestacja:

  • Data: $11$ czerwca $1860$ roku.

  • Lokalizacja: Warszawska Wola.

  • Okazja: Pogrzeb generałowej Katarzyny Sowińskiej, wdowy po bohaterskim generale Józefie Sowińskim, obrońcy Warszawy w $1831$ roku. Pogrzeb stał się spontaniczną demonstracją patriotyczną, symbolizującą trwanie pamięci o powstaniu listopadowym i dążeń niepodległościowych.

• Największa manifestacja:

  • Data: $29$ listopada $1860$ roku.

  • Lokalizacja: Warszawa. Demonstracja odbyła się w rocznicę wybuchu powstania listopadowego, co miało głębokie znaczenie symboliczne.

  • Przebieg: Tłum warszawiaków (ocenianie na dziesiątki tysięcy) zgromadził się, śpiewając pieśni patriotyczne, m.in. „Mazurek Dąbrowskiego” (symbol narodowego dążenia do wolności), „Warszawiankę” (pieśń rewolucyjna z czasów powstania listopadowego) i „Boże coś Polskę” (pieśń błagalna o wolność i wskrzeszenie ojczyzny, często śpiewana z refrenem "Ojczyznę wolną racz nam wrócić Panie"). Władze carskie zastały zaskoczone skalą manifestacji i początkowo nie interweniowały.

Reakcja Rosji na manifestacje

• Pierwsza reakcja: $25$ lutego $1861$ roku.

  • Rosyjskie wojsko brutalnie rozpędziło manifestację upamiętniającą bitwę pod Olszynką Grochowską (jedną z największych bitew powstania listopadowego). Był to jasny sygnał, że władze carskie nie będą tolerować jawnych wystąpień patriotycznych.

• Starcie z wojskiem:

  • Data: Dwa dni później ( $27$ lutego $1861$ roku).

  • Skutki: Podczas kolejnej manifestacji, tym razem na Krakowskim Przedmieściu w Warszawie, wojsko rosyjskie otworzyło ogień do bezbronnego tłumu. Życie straciło pięciu Polaków ("Pięciu Poległych"), co wywołało ogromne oburzenie społeczne i stało się symbolicznym momentem narastania nastrojów rewolucyjnych. Ich pogrzeb stał się kolejną wielką manifestacją patriotyczną.

• Rozwiązanie Towarzystwa Rolniczego:

  • Data: $6$ kwietnia $1861$ roku.

  • Organy: Rada Administracyjna na podstawie decyzji cara, z obawy przed rosnącymi wpływami organizacji, która stała się faktycznym forum politycznym. Decyzja ta spotkała się z protestem społeczeństwa i była kolejnym elementem zaostrzającym konflikt.

• Dalsze represje: Po tych wydarzeniach, władze carskie wprowadziły Stan Wojenny na terenie Królestwa Polskiego, a następnie mianowały Aleksandra Wielopolskiego, konserwatywnego polityka, na naczelnika Rządu Cywilnego. Jego polityka, w tym kontrowersyjna branka (przymusowy pobór do wojska rosyjskiego dla młodych Polaków), miała na celu stłumienie nastrojów rewolucyjnych, ale ostatecznie przyspieszyła wybuch Powstania Styczniowego.