Kritismong Pampanitikan: Mga Domeyn at Teorya (PAL 101)

Obhektibo at Kritisismong Pampanitikan

  • Naipaliliwanag ang obhektibo ng kritisismong pampanitikan.
  • Nailalapat ang mga domeyn ng panitikan sa pagbasa, pag-analisa, at pag-unawa sa teksto.
  • Maiuugnay ang kritisismo sa kasalukuyang panitikang popular at sa kung paano hinuhubog ng domeyn ang pag-unawa ng mambabasa.

Mga Domeyn ayon sa Tolentino

  • Tatlong pangunahing domeyn ng panitikan: 33.
    • Kasaysayan
    • Heograpiya
    • Modernidad
  • Ang mga domeyn ay nagsisilbing lente sa pagsusuri ng teksto at konteksto nito.

Kultural na Kategorya (4 na Katergoryang Kultural)

  • Uri
  • Lahi at Etnisidad
  • Sekswalidad at Kasarian
  • Henerasyon, Relihiyon at Mga Subkultura

Detalye ng bawat Domein

URI

  • Mababakas sa kuwento kung paano kumilos ang mga tauhan batay sa kanilang uri.
  • Pribilehiyo ay nakasalalay sa pag-aari ng puwersa ng produksyon: lupain, kapital, at lakas paggawa.
  • Mga gabay na tanong (essential):
    • Bakit kumikilos at nag-iisip ang mga karakter nang ganoon?
    • Paano naapektuhan ng pagkakaroon at kasalatan ng yaman ang kanilang pag-iisip, kamalayan, at aksyon?
    • Paano ito nag-iiba batay sa sino ang mayaman at mahirap sa lipunan at panahon?
    • May relasyon ba ang kakayahang ekonomikal ng tauhan sa kaniyang pagdedesisyon?
    • Ano ang namamayaning ugali ng uring pinanggalingan ng tauhan?
    • Paano napaigting ng tunggalian ng uri ang kuwento?

LAHI AT ETNISIDAD

  • Pinagmulan ng kapwa ang pangunahing paksa: lahi ang nagdidikta ng pagtingin sa lipunan; etnisidad ay tumutukoy sa iba't ibang pangkat etniko.
  • Mga gabay na tanong:
    • May ipinapahayag bang kaisipan ukol sa lahi/etnisidad?
    • Paano tinatrato ng mga tauhan ang bawat isa batay sa lahi o etnisidad?
    • Bakit may pagmamaliit sa mga naiisantabi?
    • Saan nagmumula ang pananaw ng mga pribilehiyado?
    • Ano ang pananaw tungkol sa marginalization?

SEKSWALIDAD AT KASARIAN

  • Layunin: kilatisin at ipaliwanag ang agwat sa pagitan ng mga kasarian.
  • Mga gabay na tanong:
    • Paano pinalulutang ang oryentasyong pangkasarian ng mga tauhan?
    • May LGBTQ na isinasama o isinasaliksik ba sa kuwento?
    • Ano ang impluwensya ng lipunan sa oryentasyong pangkasarian?
    • Ang tauhan ba ay mula sa LGBTQ? Ano ang ipinaglalaban?
    • Nakaapekto ba ang oryentasyong pangkasarian sa kuwento?

HENERASYON, RELIHIYON, AT MGA SUBKULTURA

  • Henerasyon: pagbangga ng kasalukuyang henerasyon sa nakasanayang norms.
  • Relihiyon: buksan ang kamalayan at tolerans ng iba't ibang relihiyon.
  • Subkultura: pagtuunan ng pansin ang pang-araw-araw na gawain bilang manifestasyon ng kasaysayan at panlipunang bisyon.

Pagbasa at Kritisismo

Ano ang karaniwang ginagawa sa tuwing bibili ka ng bagong bagay (pagkain/bagay)?

  • Nacional na konteksto: kultura ng Pilipinas na nauuna ang pagsusuri bago pahayag ng iniisip o niloloob tungkol sa bagay.

MAPAG-SURI AT MAPAG-KILATIS

  • Ang pagbabasa na may layuning kilatisin ang akda ay kritisismo; bahagi ng pampanitikang pag-aaral.
  • Mula sa pangungusap: Krino = manghusga.

Limang Katanungan ni Nicanor Tiongson (kritiko)

  1. Ano ang nilalaman o ipinararating ng likhang-sining? Ano ang mensahe o tema?
  2. Paano ito ipinararating? Anong teknika o paraan ng pagsulat ang ginamit?
  3. Sino ang nagpaparating? May-akda ba? Kasarian? Buhay na estado? Impluwensya?
  4. Saan at kailan sumupling ang likhang-sining? Panganay na kahalagahan sa kasaysayan at dominang ideolohiya?
  5. Para kanino ang likhang-sining? Sino ang target reader o audience at anong antas ng lipunan sila kinabibilangan?

MGA TEORYANG PAMPANTIKAN AT GABAY SA PANUNURI

  • HISTORIKAL: interpretasyon batay sa panahon at kultura; politikal, tradisyon, at kumbensyon.
  • BAYOGRAPIKAL: buhay ng may-akda; koneksyon sa teksto through talambuhay at personal na karanasan.
  • PORMALISMO/PORMALISTIKO: pagtutok sa banghay, karaktersisasyon, dayalogo, estilo; walang kinalaman ang buhay ng may-akda o konteksto.
  • MARXISMO AT POLITIKAL NA KRITISISMO: lipunan ay hati sa uri; relasyon sa produksyon at kapangyarihan; eksploytasyon at ideolohiya.
  • PANGKASARIANG KRITISISMO (FEMINISMO, QUEER): pagsusuri ng kasarian; tinatangka bawasan ang diskriminasyon; boses ng kababaihan at LGBTQ.
  • POST-KOLONYALISMO: pagsusuri sa kolonyal na konteksto at ang epekto nito sa kultura, ekonomiya, politika; konsepto ng globalisasyon at transnasiyunal na pagbiyahe.
  • ROMANTISMO: inspirasyon, imahinasyon, kagandahan; tradisyunal o rebolusyonaryong romantisismo.
  • EKSISTENSYALISMO: halaga ng existencia at pagiging; personal na pag-iral at being.
  • HUMANISMO: tao ang sukatan ng lahat ng bagay; kalayaan at pagpapahayag.

Mga Gabay-Tanong para sa bawat teorya

  • Pangkalahatan: Ano ang mensahe? Ano ang paraan ng pagsulat? Sino ang may-akda at ano ang konteksto? Kailan at saan isinulat? Para kanino ang akda?

Gawain at Pagsusuri (Pangkatang Gawain Blg. 2)

  • Layunin: maipakita ang aplikasyon ng mga domeyn, teorya, at gabay-tanong sa isang napiling akda o pelikula.
  • Detalye: pumili ng kontemporaryong akda o pelikula; lumikha ng talumpati na hindi lalampas sa limang minuto; maaari gumamit ng props o teknolohiya; guro ang magpapasya sa uri ng talumpati.

PAGSUSURI SA TALUMPATI (PAGMAMARKA)

  • Rubrik: malinaw na paksa; angkop na wika; nilalaman; organisasyon; audience impact; mahuhusay na estratehiya para maging kawili-wili.

Karagdagang Tala

  • Ang limitado at malinis na pag-uugnay ng mga konsepto ay mahalaga para sa mabilisang pag-review bago ang eksamen.