Anatomia i Fizjologia Układu Moczowego oraz Śródpiersia

Śródpiersie dzieli się na dwie główne części, w których znajdują się kluczowe narządy klatki piersiowej:

Śródpiersie przednie (mediastinum anterius):
- W dolnej części zawiera serce.
- W górnej części zawiera grasicę.
- Obejmuje również naczynia serca oraz nerwy przeponowe.
Śródpiersie tylne (mediastinum posterius):
- Zawiera aortę piersiową (pars thoracica aortae).
- Zawiera przełyk (oesophagus), tchawicę (trachea), nerwy błędne (n. vagus) oraz przewód piersiowy (ductus thoracicus).
- W całym śródpiersiu występują liczne węzły chłonne, tkanka tłuszczowa i tkanka łączna luźna.

Pochodzenie rozwojowe: Narządy obu układów mają wspólne pochodzenie mezodermalne.
Odrębność funkcjonalna: U dorosłego człowieka narządy wydzielające mocz i wytwarzające komórki płciowe są od siebie całkowicie niezależne. Częściowo wspólne są jedynie narządy płciowe zewnętrzne.
Główna funkcja układu moczowego: Filtracja krwi, usuwanie zbędnych produktów przemiany materii oraz nadmiaru wody, co pozwala na utrzymanie homeostazy (równowagi środowiska wewnętrznego).

Układ moczowy składa się z następujących elementów:

Nerka (ren): Organ parzysty, w którym zachodzi filtracja krwi i wytwarzanie moczu.
Drogi odprowadzające mocz:
- Moczowód (ureter) – parzysty.
- Pęcherz moczowy (vesica urinaria) – nieparzysty zbiornik moczu.
- Cewka moczowa żeńska (urethra feminina) – służy wyłącznie do wyprowadzania moczu.
- Cewka moczowa męska (urethra masculina) – wspólna droga dla moczu i nasienia.

Położenie:
- Zewnątrzotrzewnowo, w tylno-górnej okolicy brzucha, po obu stronach kręgosłupa.
- Górne części przylegają do $XI$ i $XII$ żebra.
- Asymetria: Nerka prawa leży nieco niżej niż lewa (o około jedną wysokość kręgu), co wynika z obecności wątroby.
- Sąsiedztwo tylne: Przepona oraz mięsień lędźwiowy większy (m. psoas major).
- Sąsiedztwo górne: Nadnercza (glandulae suprarenales).
- Sąsiedztwo przednie: Wątroba, dwunastnica, żołądek, trzustka, śledziona oraz jelita.
Cechy fizyczne:
- Kształt ziarna fasoli, barwa brązowo-bordowa (ze względu na silne unaczynienie).
- Wymiary: długość $10-12\,cm$ , szerokość $5-6\,cm$ , grubość $3-4\,cm$ .
- Oś długa: przebiega w dół i nieco w bok.
Elementy budowy zewnętrznej:
- Powierzchnia przednia i tylna (facies anterior et posterior).
- Brzeg boczny (margo lateralis) – wypukły.
- Brzeg przyśrodkowy (margo medialis) – zawiera wnękę nerki (hilum renale).
- Wnęka nerki: Miejsce wejścia/wyjścia żyły nerkowej, tętnicy nerkowej, moczowodu i nerwów. Elementy te tworzą korzeń nerki (radix renalis).
- Bieguny: górny i dolny.

Nerka jest otoczona trzema warstwami:

Torebka włóknista (capsula fibrosa): Przylega bezpośrednio do powierzchni nerki, zbudowana z tkanki łącznej zbitej i błony mięśniowej.
Torebka tłuszczowa (capsula adiposa): Obejmuje nerkę i nadnercze. Jest grubsza po stronie grzbietowej ( $2-3\,cm$ ), tworząc miękką osłonę.
Powięź nerkowa (fascia renalis): Obejmuje od zewnątrz torebkę tłuszczową. Od góry zrasta się z przeponą, od dołu jest otwarta, co pozwala na fizjologiczną ruchomość nerki (obniżanie się o $1-3\,cm$ na dobę w pozycji pionowej).

Kora nerki (cortex renis): Część obwodowa. Wnika w głąb nerki w postaci słupów nerkowych (columnae renales). Zawiera ciałka nerkowe.
Rdzeń nerki (medulla renis): Część wewnętrzna, składa się z piramid nerkowych ( $10-20$ ).
- Podstawa piramid skierowana jest ku obwodowi, a wierzchołek ku zatoce nerkowej.
- Wierzchołek piramidy to brodawka nerkowa (papilla renalis), objęta przez kielich miedniczki.
- Brodawka zawiera otwory brodawkowe, przez które mocz wpływa do kielicha.
Promienie rdzeniowe: Odcinki cewek nerkowych biegnące od piramid w głąb kory (część promienista kory – pars radiata).
Część skłębiona (pars convoluta): Obszar kory między promieniami, zawierający ciałka nerkowe i odcinki kręte kanalików.

W każdej nerce znajduje się ponad milion nefronów. Nefron składa się z:

Ciałko nerkowe (corpusculum renale):
- Kłębuszek (glomerulus): Sieć dziwna tętniczo-tętnicza (naczynia włosowate ułożone w pętle).
- Naczynie doprowadzające (vasa afferens) i naczynie odprowadzające (vasa efferens), wchodzące i wychodzące przez biegun naczyniowy.
- Torebka kłębka (capsula glomeruli): Dwuścienna, z blaszką wewnętrzną (pokrywającą naczynia) i zewnętrzną. Między nimi znajduje się komora ciałka nerkowego, do której trafia przesącz pierwotny.
- Biegun kanalikowy: znajduje się naprzeciw bieguna naczyniowego.
System kanalików:
- Kanalik kręty $I$ rzędu (część główna).
- Pętla Henlego: kształt spinki do włosów, składa się z cienkiego ramienia zstępującego i grubszego wstępującego.
- Wstawka (kanalik kręty $II$ rzędu): przechodzi w cewkę zbiorczą.

Filtracja: W ciałku nerkowym powstaje mocz pierwotny (przesącz wody i drobnych cząsteczek osocza).
Resorpcja: W kanalikach następuje zwrotne wchłanianie wody, cukru, jonów sodu ( $Na^+$ ) i potasu ( $K^+$ ) do krwi.
Mocz ostateczny: Wydalany w ilości około $1,5\,litra$ na dobę.
Przepływ: Cewki zbiorcze (cewki proste, tubus rectus) uchodzą na polu sitowym brodawki piramidy do kielichów nerkowych.

Układ tętniczy: Tętnica nerkowa (od aorty brzusznej) $\rightarrow$ tętnice międzypłatowe (aa. interlobares) w słupach nerkowych $\rightarrow$ tętnice łukowate (aa. arcuatae) na podstawie piramid $\rightarrow$ tętnice międzyzrazikowe (aa. interlobulares) w korze $\rightarrow$ naczynia doprowadzające kłębka.
Zespolenia tętniczo-żylne: Odciążają sieć ciałek nerkowych.
Unerwienie: Splot nerkowy złożony z włókien współczulnych (splot trzewny) oraz przywspółczulnych (nerw błędny).

Miedniczka nerkowa (pelvis renalis):
- Powstaje z kielichów nerkowych (calices renales).
- Ściana trójwarstwowa: zewnętrzna (tkanka łączna luźna), środkowa (mięśnie gładkie), wewnętrzna (błona śluzowa z nabłonkiem przejściowym).
Moczowód (ureter):
- Długość około $30\,cm$ , średnica $0,5\,cm$ .
- Dzieli się na dłuższą część brzuszną (pars abdominalis) i krótszą część miedniczną (pars pelvina), rozdzielone kresą graniczną.
- Położony zaotrzewnowo, przylega do mięśnia lędźwiowego większego.

Ryc. 64: Jama klatki piersiowej (cavitas thoracis) ukazująca m.in. n. vagus sinister, ductus thoracicus, v. azygos i lobus inferior płuca lewego.
Ryc. 66: Przegląd układu moczowo-płciowego kobiety: ovarium, tuba uterina, uterus, vagina, vesica urinaria.
Ryc. 70: Przekrój nerki lewej uwidaczniający miedniczkę nerkową, korę oraz kolumny nerkowe.
Ryc. 73: Schemat unaczynienia (aa. arcuatae, aa. interlobulares) na tle miedniczki nerkowej i nefronów.