Geschiedenis: Van Alexander de Grote tot de Romeinse Keizers

Hoofdstuk 7: Keizers in Rome

HV1: Hoe veranderde de Romeinse republiek in een keizerrijk?

De overgang van de Romeinse Republiek naar het Keizerrijk werd gemarkeerd door een periode van intense burgeroorlogen in de $1e \text{ eeuw v.C.}$. Octavianus kwam als winnaar uit de laatste burgeroorlog. Een belangrijk instrument in zijn machtsgreep was het zwart maken van zijn tegenstanders in publieke toespraken.

Vergelijking tussen Republiek en Keizerrijk

Het bewind van Octavianus (Augustus)

Octavianus, de neef van Julius Caesar, werd de eerste alleenheerser na de burgeroorlogen en kreeg de ere-titel Augustus. Onder zijn bewind veranderde Rome definitief van een democratie/republiek naar een keizerrijk. Belangrijke maatregelen waren:

• Beloning van soldaten: Soldaten werden na hun diensttijd beloond met landbouwgronden.
• Voedselvoorziening: De hongersnood in Rome werd aangepakt door de import van goedkoop graan vanuit Egypte. De graanprijzen werden laag gehouden en er werd zelfs gratis graan uitgedeeld.
• Politieke uitschakeling: Tegenstanders, met name onder de patriciërs, werden systematisch uitgeschakeld.
• Sociale hervormingen: Hij verbood overspel en stimuleerde het stichten van grote gezinnen.
• Religie: Hij nam de titel van Pontifex Maximus (Romeinse hogepriester) aan.
• Infrastructuur: Hij gaf opdracht voor de aanleg van wegen en grootschalige bouwprojecten zoals tempels, aquaducten en theaters. Dit legde de basis voor de Romeinse dynastieën van keizers.

HV2: Hoe verspreidde de Romeinse manier van leven zich over het Romeinse rijk?

De Romeinse cultuur verspreidde zich via romanisering. Dit hield in dat veroverde gebieden, die werden ingericht als Romeinse provincies, cultuurelementen zoals gebouwen en de taal overnamen. Het proces werd vergemakkelijkt door de stabiliteit van de Pax Romana.

Kenmerken van de Romeinse bouwkunst

HV4: Hoe creëerden de Romeinen hun geschiedenis?

De stichting van Rome is gehuld in mythen. De legendarische stichting door Romulus zou hebben plaatsgevonden in $753 \text{ v.C.}$. Er zijn echter geen geschreven bronnen uit die tijd om dit te bevestigen.

HV5: Hoe wordt de ondergang van het West-Romeinse Rijk verklaard?

De ondergang van het rijk had zowel interne als externe oorzaken:

• Oorzaken binnen het rijk: Nieuwe burgeroorlogen, een tekort aan slaafgemaakten uit oorlogsgebieden, minder belastinginkomsten en interne religieuze verdeeldheid.
• Oorzaken buiten het rijk: De migratie van de Germanen en de aanval van de Hunnen op het rijk.

HV6: Standplaatsgebondenheid en Perspectief

In de Romeinse tijd werd ongelijkheid als normaal beschouwd. De samenleving was patriarchaal en er was een diepe kloof tussen arm en rijk. Vanuit ons huidige perspectief in de $21e \text{ eeuw}$ staat sociale gelijkheid centraal, wat onze kijk op de Romeinse maatschappij beïnvloedt.

Hoofdstuk 6: De Kelten

1. Tijd en Context

De Keltische samenleving bloeide in het $1e \text{ millennium v.C.}$, grofweg tussen $800 \text{ v.C.}$ en $500 \text{ n.C.}$. Zij leefden gelijktijdig met de Grieken en Romeinen in de periode van de Klassieke Oudheid. Uiteindelijk evolueerde de Keltische samenleving naar de Gallo-Romeinse samenleving.

Symbolische data van de Klassieke Oudheid:

• De eerste Olympische Spelen: $776 \text{ v.C.}$
• De mythologische stichting van Rome: $753 \text{ v.C.}$
• Geboorte van Jezus Christus: het jaar $1$.

2. Kenmerken van de Keltische Samenleving

De Kelten waren verdeeld in ongeveer $100$ verschillende stammen (sociaal aspect). Dit leidde tot verschillende bestuursvormen en frequente onderlinge oorlogen (politiek aspect). Desondanks was er sprake van een culturele eenheid:

• Taal: Ze spraken varianten van de Keltische taal.
• Kunst: Over heel Europa werden gelijkaardige kunstuitingen gevonden.
• Handel: Ze dreven handel met zowel de Grieken als de Romeinen.

3. Keltische Standenmaatschappij

De maatschappij was hiërarchisch opgebouwd:

1. Keltische Aristocratie: Deze toplaag bestond uit clanleiders, druïden en krijgers.
2. Lagere klassen: Boeren en slaafgemaakten.

4. Vergelijking met Grieken en Romeinen

• Gelijkenissen: Alle drie de samenlevingen hadden een polytheïstische natuurgodsdienst, leefden hoofdzakelijk van landbouw en kenden een standenmaatschappij met slavernij.
• Verschillen: Bij de Kelten konden vrouwen leidersrollen vervullen, wat bij de Grieken ondenkbaar was. Daarnaast hadden de Kelten in tegenstelling tot de Romeinen geen eigen schrift.

5. Caesar en de Kelten

Na de verovering van Gallië ontstond de Gallo-Romeinse samenleving. Julius Caesar schreef een verslag over deze oorlogen, maar dit was grotendeels propaganda. Hij verzwierf informatie en creëerde zijn eigen mythe om de publieke opinie in Rome te beïnvloeden.

De bewering over de "Dappere Belgen" (volkeren tussen de Seine en de Rijn) werd door Caesar gebruikt om zijn eigen overwinning extra glans te geven. Dit beeld van de dappere Belgen is later een mythe geworden die vaak werd herhaald. Na de oorlog in Gallië greep Caesar de macht in Rome als dictator.

Hoofdstuk 5: De Opkomst van het Romeinse Rijk

1. Situering in de tijd

De Romeinse geschiedenis binnen de Klassieke Oudheid kent drie hoofdfases:

1. Romeinse Koningstijd
2. Romeinse Republiek
3. Romeinse Keizerrijk

2. Militaire Succesfactoren en Imperialisme

De Romeinen slaagden erin een wereldrijk te veroveren door adoptie van technieken van anderen en een superieure organisatie:

• Adaptatie: Ze namen de boogstructuur over van de Etrusken, tempelbouw en goden van de Grieken, en de maliënkolder van de Kelten.
• Organisatie: Het leger was gedisciplineerd, goed getraind en werd continu aangevuld met soldaten uit overwonnen gebieden (numerieke meerderheid).

Oorzaak-gevolgschema van het imperialisme: De Romeinse Republiek streefde naar imperialisme. Dit leidde tot de inname van gebieden die soldaten en belastingen leverden. In ruil kregen sommige inwoners (soms pas veel later) burgerrechten. De rijkdom door verovering vergrootte de ongelijkheid: grootgrondbezitters werden rijker, terwijl arme boeren hun land verloren en proletariërs werden. Dit leidde uiteindelijk tot een multiculturele samenleving in de $2e \text{ eeuw n.C.}$.

3. Politiek tijdens de Republiek

De maatschappij bestond uit vrije mensen (patriciërs en plebejers) en onvrije mensen (slaafgemaakten). De politiek was voorbehouden aan de rijken omdat bestuursfuncties onbezoldigd waren.

• Consuls: Er waren altijd twee consuls die $1 \text{ jaar}$ regeerden en het leger aanvoerden.
• Senaat: Bestond oorspronkelijk uit $100$ leden, later uitgebreid naar $900$. Zij adviseerden de consuls.
• Volksvergadering: Alle mannelijke burgers die politici kozen en over wetten stemden.

Vergelijking: De Romeinse republiek lijkt op de Atheense democratie door de volksvergadering, maar sluit vrouwen en slaafgemaakten uit. Het verschilt van hedendaagse democratie omdat destijds armen en vrouwen geen reële toegang hadden tot politieke functies.

4. Sociale Spanningen en de Rol van Marius

Marius droeg bij aan de burgeroorlogen door proletariërs op te nemen in het leger. Deze arme soldaten waren trouw aan hun generaal in plaats van aan de senaat, wat militaire generaals politieke druk liet uitoefenen.

5. Functies van de Romeinse Stad

• Politiek/Sociaal: Het Forum was de plek voor bijeenkomsten en ontmoetingen.
• Cultureel: Het theater bood vermaak.
• Economisch: Tavernes dienden als plekken om te eten en te handelen.

Hoofdstuk 4: Alexander de Grote en het Hellenisme

HV1 & HV2: Verovering en Eenheid

Alexander III van Macedonië veroverde een wereldrijk door eerst de Griekse poleis te onderwerpen, daarna het Perzische Rijk en tot slot Egypte (voor de voedselvoorraad).

Strategie voor Eenheid (Continuïteit vs. Verandering)

• Politiek: Hij behield Perzische gouverneurs (cont.), maar stichtte veel nieuwe steden genaamd Alexandrië (ver.).
• Economisch: Plaatselijke munten bleven in gebruik (cont.), maar er kwam ook een nieuwe Griekse munt en de ruileconomie werd een geldeconomie (ver.).
• Cultureel: Het gewone volk behield de eigen taal (cont.), maar het Grieks werd de officiële bestuurstaal en de Griekse cultuur (hellenisme) verspreidde zich (ver.).
• Sociaal: Alexander nam Perzische gewoontes over en liet zijn volgelingen trouwen met Perzische vrouwen (ver.).

HV3: Kritiek op Alexander

In de klassieke oudheid was er ook kritiek: Alexander liet steden volledig vernietigen en de overlevende inwoners werden als slaafgemaakten verkocht.

HV4: Evolutie van de Griekse Beeldhouwkunst

De Griekse kunst werd beïnvloed door de Egyptische kunst en kende drie fasen:

1. Archaïsche periode: Statisch en frontaal.
2. Klassieke periode: Focus op beweging en lichamelijke perfectie (idealisering).
3. Hellenistische periode: Focus op emotie, theatrale weergave en dynamiek.

HV5: Alexandrië als Wetenschapscentrum

Alexandrië werd het centrum van kennis omdat vreemdelingen mochten studeren en lokale burgers elders mochten leren. Wetenschappers en kunstenaars ontvingen een salaris en boeken uit de hele wereld werden er verzameld en gekopieerd.