College 5: Rayon en late gotiek in Europa

Gotiek in Iel de France:
- Constructieve ontwikkeling: Skeletbouw, kruisribgewelf, spitsboog, luchtboog voor ondersteuning.
- Esthetiek: Verticaliteit, verhullen van muurwerk, dunne pijlers, veel glas.
- Symbolische verwijzing: God als licht, door gebruik van glas.
Begin: Verbouwing koor Abdijkerk van Saint Denis (1140-1144).
Wedloop: Kathedralen steeds hoger gebouwd, grotere ramen, eindpunt kathedraal van Bovins (stort in).

Doel: Meer nadruk op verticaliteit en ijdelheid van constructie, niet zozeer hoger bouwen.
Kenmerken: Meer glas, meer verticaliteit.
Voorbeelden: Abdijkerk van Saint Denis, Saint-Chapelle.
Latere ontwikkeling (vanaf 1340): Flamboyante stijl, meer nadruk op decoratie.

Eerst kopieën van hooggotiek uit Iel de France in Duitsland en Engeland.
Daarna ontwikkeling van nationale vormen, vooral in Engeland en Duitsland.
Gotiek ook in Spanje en Italië, maar minder dominant.
Belangrijk: Geen duidelijk beginpunt van een bouwstijl, heeft altijd een voorgeschiedenis.

Voorbeeld van hooggotiek, maar ook al elementen van de Rayonstijl.
Kenmerken Rayonstijl:
- Minder hoog bouwen, meer lichtinval.
- Verticaliteit benadrukken door decoratieve elementen.
- Bundelpijlers en stijlen lopen door naar boven, verbinden elementen van de opstand.
- Triforium wordt begaasd (lichtinval), visuele verbinding met lichtbeuk.

Rayonstijl ook wel gezien als Hofstijl, door betrokkenheid Franse koning Lodewijk de Negende.
Lodewijk de Negende: Vroom katholiek, kruistochten, inzet voor religieus erfgoed in Parijs.
Opdrachten: Herbouw kathedralen, oprichting Saint-Chapelle.

Gebouwd door Lodewijk de Negende voor relikwieën (fragment Heilig Kruis, doornenkroon Christus).
Plaats: Bij Palet de la Cité in Parijs (machtscentrum Franse koning).
Overeenkomsten met Paltskapel van Karel de Grote: Kapel, lange gang, ontvangstzaal.
Twee verdiepingen:
- Onderste verdieping: Entourage van de koning.
- Bovenste verdieping: Koning en belangrijkste hovelingen.
Bovenste kapel: Alles omgeven door glas, extreem overweldigend, geen geleding meer.
Bundelpijlers: Lijken licht, verstevigd door ijzeren riemen in gewelven en pijlers.
Groot roosvenster aan oostzijde.
Tronen voor koning en koningin.
Architectuur: Vorm van een reliekschrijn.

Gebouwd rond 1270, buiten gebied Iel de France.
Kenmerken: Begaasd triforium, bundelpijlers, verticale lijnen, decoratie.
Nieuw element: Wimbergen (driehoekjes) boven arcades in interieur, overgenomen van Amiens.

Vernieuwing koor en dwarsschip van oude Romaanse kerk.
Contrast tussen Romaans (dikke zuilen, gordelbogen, tongewelf) en gotisch (verticaliteit, grote ramen, bundelpijlers, kruisribgewelven).

Begonnen in 1248, vernieuwing deel van de kerk.
Kenmerken: Ambulatorium met straalkapellen (allemaal begaasd), vroeggotisch dicht triforium, driedelige opstand, bundelpijlers, geen begazing triforium.

Contrast tussen Romaanse kerk (massieve constructie, arcade met rondbogen, galerij) en vernieuwd koor (gotische stijl).
Vierdelige opstand (Romaans) vs. driedelige opstand (gotisch).

Laatste fase van Franse Gotiek, meer nadruk op decoratie.
Kenmerkend element: Visblaasmotief (flamboyant), vlamachtige decoratie op gevels en traceringen.
Voorbeelden: Kathedraal Rouin, Tour de Beurur, Abdij van Vendôme.
- Rouin: Gevel gedecoreerd met traliewerken, maaswerk, opengewerkte wimbergen.
- Tour de Beurur: Decoratieve elementen, visblaasmotieven, pinakels.
- Abdij van Vendôme: Visblaasmotieven.
Periode: Eind 14e, 15e, begin 16e eeuw in Frankrijk.
Oorzaak: Moeilijke tijd door 100-jarige oorlog, minder bouwactiviteit.
Navolging: Meer in Duitsland en Frankrijk dan in Frankrijk zelf.

Over bijna heel Europa, maar niet overal populair (minder in Spanje en Italië door traditie antieke oudheid en begin renaissance).
Vooral in Engeland en Duitsland, eerst navolging Franse gotiek, daarna eigen ontwikkeling.
Vanaf 2e helft 13e eeuw, vooral rayonante en flamboyante kritiek.
Reden: Franse hof wordt modieus, heersers willen het nadoen (kleding, ceremonieel, literatuur, architectuur).
Architecten: Soms aangenomen omdat ze in Parijs waren geweest en de nieuwste architectuur hadden gezien.
Architectuurtekeningen: Makkelijker verspreiden en nadoen van ontwerpen.

Vroeg voorbeeld van gotiek overname (1174 herbouwd).
Reden: Aartsbisschop Thomas de Beckett vermoord, veel pelgrims, kathedraal moet worden uitgebreid.
Architect: Guillaume de Saint, herbouwt koor naar voorbeelden kathedraal van Laon en Notre Dame in Parijs.
Kenmerken
- driedelige opstand (arcade, triforium, lichtpeuken).
- Triforium is diep, typisch Engels.
  - massieve karakter Romijnse architectuur.
- Kruisribgewelven en spitsbogen.
Monnik schrijft dat er meer decoratie komt (beeldhouwwerk, meer zuilen, marmeren scholen, sluitstenen).
Guillaume de Sans overlijdt. Werk wordt overgenomen door William The Englishman (uitbreiding kapel, corona).
Elementen van gotiek, geopende ramen, Trivorium en lichtbeuk, maar veel toevoegingen voor uitbreiding.
Decoratieve elementen in de gewelven

Sceptisch tegenover gotiek, te Frans.
Uitzondering: Dom van Maagdenburg (1208), gotische elementen in koor (embratorium, straalkapellen), maar opstand redelijk massief.
St. K. Y. Jork in Limburg-Anderlaan: Gotisch interieur (spitsbogen, kruisribgewelven, bundelpijlers), maar vierdelige opstand.
Sint Elizabeth in Markburgh aan der Laan (1236-1283): Venster traceringen overgenomen van Reims, opdeling van de muur, niet net zoals Saint Chapel-> twee licht beuken op elkaar geplaatst
Dom van Keulen: Kathedraal van Amiens als voorbeeld, smalle arcades, bundelpijlers, verlicht triforium, grote lichtbeuk, aanhoudende bouw heeft lang geduurd, en is nooit afgekomen.
Dom van Straatsburg (1240-1277): Driedelige opstand, spitsbogen en kruisribgewelven en bundelpijlers, maar op de façade wordt geprobeerd zoveel mogelijk open te werken.
Sint Vitus in Praag
- Koninrijk Boheme en Keizer Karel

*Is een beeldhouwer

Gaat datzelfde idee toepassen met waardoor je de speelsheid van die ribben die ruimte eigenlijk organisch en beweeglijk gaat maken.
- Vladiislavzaal ruimte voor toernooien