LeerstofJuni
Les 5: De Tweede Wereldoorlog (1939-1945)
HB. P. 307-311
Drie Fasen
De opkomst van de asmogendheden
Keerpunt voor de asmogendheden
Ondergang van de asmogendheden
Opdracht: Journaal Thema’s
Duitse inval België (18 daagse veldtocht)
De koningskwestie
Slag om Duinkerke
Operatie Barbarossa
Pearl Harbor
Slag van El Alhamein
D-Day
Atoombom Hiroshima/Nagasaki
1. Opkomst van de Asmogendheden
Het startschot van WO II
1 september 1939: Duitsland valt Polen binnen
Oorlogsverklaring Frankrijk en Groot-Brittannië
USSR valt Polen vanuit oosten aan
Verdeling grondgebied met Duitsland
Blitzkrieg
Blitzkrieg: tegelijkertijd inzetten van land- & luchttroepen (pantserwapens)
Tanks zo snel mogelijk door de zwakke punten van de verdediging breken
Tegenpartij afsluiten van bevoorrading
Denemarken en Noorwegen snel veroverd
10 mei 1940: aanval op België, Nederland, Luxemburg
Plan: Fall Gelb
Plan Fall Gelb
Invasie van België
Doel: lage landen bezetten + deel Fr. troepenmacht uitschakelen
10 mei 1940: invasie België
Pantser troepen door de Ardennen
Gesteund door jachtbommenwerpers
Opmars naar de kust: geallieerden afsnijden
28 mei: capitulatie België en Nederland
Drugs in het Derde Rijk
Pervitin (Methamphetamin-hydrochlorid)
Scho-ka-kola (Edelbittere Schokolade); Cafeïnegehalt etwa .
De Koningskwestie
Leopold III ging ervan uit dat Duitsland de oorlog zou winnen en lange tijd de Europese politiek zou beheersen
Regering wil strijd verder zetten
28 mei 1940: capitulatie België
Defaitisme (koning ‘krijgsgevangene’)
Mag Leopold III terugkeren als koning?
Referendum
Referendum Lier
Voor de koning: 85%
Referendum resultaten
België: 57.68% voor, 42.32% tegen
Vlaanderen: 72.28% voor, 27.72% tegen
Wallonië: 42.58% voor, 57.42% tegen
Brabant (tweetalig, incl. Brussel): 64.97% voor, 35.03% tegen
Brussel: 48.52% voor, 50.15% tegen
Mei-Juni 1940: Slag om Duinkerke
Uitbreiding van het conflict
1940: Italië doet intrede in de oorlog (bondgenoot Duitsland)
Uitbreiding gevechtsterrein: Noord-Afrika, Albanië, Joegoslavië, Griekenland,…
22 juni 1940: Frankrijk capituleert maar strijd gaat verder vanuit GB
Battle of Britain (juli – oktober 1940): luchtoorlog tussen Duitse Luftwaffen en de Britse Royal Air Force
22 juni 1941: Duitse invasie in USSR (operatie Barbarossa)
Schending Molotov-Ribbentrop-pact
Japan in actie ondertussen
Japan en China in oorlog verwikkeld
September 1940: inname Indochina
Roosevelt steunt China: olieboycot tegen Japan + embargo’s op grondstoffen
7 december 1941: Japanse aanval op Pearl Harbor, Hawaï
Hitler verklaart VS de oorlog
2. Keerpunt voor de Asmogendheden (1942)
De geallieerden drijven Duitsland en zijn bondgenoten terug
Vanaf 1942: geallieerden krijgen de overhand dankzij een aantal belangrijke overwinningen (keerpunten)
Zeeslag bij Midway: Amerikanen winnen
Einde Japanse expansie Stille Oceaan
Britten en Amerikanen verslaan Duitsers in Noord-Afrika (Egypte, Marokko, Algerije)
Sovjetleger omsingelt de Duitse troepen in de stad Stalingrad
Overgave in 1943 (koude!)
Het zal nog 2 jaar duren voor de nazi’s verslagen zijn
Nieuw wapen Duitsers: V-bommen (vergeldingswapens)
28 juni 1944: inslag V2-raket op Teniersplaats, Antwerpen
3. Ondergang van de Asmogendheden (1943-1945)
6 juni 1944: Operation Overlord (D-Day)
D-Day in Numbers
11,590 Aircraft
14.674 Sorties (Flight Missions)
127 Aircraft Lost
6,039 Sea Vessels
156,000 Troops Deployed
4,413 Allied Deaths
2,499 Americans
1,914 Other Allies
4,000-9,000 German Deaths
10,250 Casualties
6,603 U.S
2,700 UK
946 Canada
Duitsers onder druk
Slag bij Koersk (1943)
Geallieerden nemen Tunesië en Sicilië in
D-day zorgt voor succesvolle doorbraak
September 1944: België bevrijd
Duitsers klem tussen geallieerden en rode leger
Hitler pleegt zelfmoord
8 mei 1945: capitulatie Duitsland
Atoombommen vernietigen Hiroshima en Nagasaki
Amerikaanse president Truman wil oorlog met Azië snel beëindigen
MAAR: invasie van Japan zou teveel slachtoffers kosten
Japanse leiders (o.a. keizer Hirohito) willen capituleren, maar leger geeft zich niet over
Atoombommen op Hiroshima (6 augustus 1945) en Nagasaki (9 augustus) (link nukemap)
Capitulatie van Japan (14 augustus 1945)
Crew Members of 'Enola Gay
B-29
Which Dropped atomic Bomb On HIROSHIMA
17 juli – 2 augustus 1945: Conferentie van Potsdam
Waar: Cecilienhof in Potsdam, dicht bij Berlijn
Wie?: Winston Churchill (GB), Harry Truman (VS) en Jozef Stalin (USSR)
Doel?: beslissen over het lot van Duitsland na verlies WO II
Demilitarisatie, denazificatie en democratisering van Duitsland
Beslissingen:
Indelen van Duitsland en Oostenrijk in vier bezette gebieden
Vervolging Nazi’s
Nieuwe grens tussen Duitsland en Polen
Herstelbetalingen
Overgave Japan (14 augustus)
Les 6: De Holocaust
Jodenvervolging en Genocide (1933-1945)
Benaming
Holocaust = systematische Jodenvervolging en genocide door de nazi's en hun bondgenoten voor en tijdens WO2
Shoa = ramp, totale vernietiging
Term ook toepassen op andere slachtoffers nationaalsocialistische massamoord ?
Holocaust Deaths
Polish Jews 24%
Soviet Prisoners of War 20%
Ethnic Poles, Ukrainians & Belarrussians 22%
Soviet Jews 8%
Romanian Jews 4%
Yugoslavia 3%
Hungarian Jews 2%
Czechoslov Jews 2%
Roma 2%
Disabled 1%
Other 1%
German Jews 1%
Other Jews 1%
Antisemitisme
Antisemitisme in Europa kent lange geschiedenis
Joden als zondenbok, vaak uit jaloezie
Voorbeeld: Dreyfusaffaire
Rusland: pogroms (= moord en plunderpartijen op Joodse gemeenschappen)
Hitler haalt inspiratie voor Mein Kampf uit andere werken over rassen
4 Fasen Jodenvervolging
1933 – 1935: discrimineren
1935: Rassenwetten van Nürenberg
1938 – 1941: Arisisering
1941 – 1945: Massamoord
Fase 1: Discriminatie (1933-1935)
30 januari 1933: heerschappij nationaalsocialisten begint
Joden als schuldigen economische crisis na WO1 (dolkstootlegende)
Gleichschaltung
Systematisch wetten tegen Joden
Vanaf april 1933: boycot tegen Joodse winkels
7 april 1933: wet die toelaat Joden uit ambt te ontheffen
1933: Eerste Concentratiekamp Dachau
Werkkamp
Opgericht door Heinrich Himmler (SS'er)
Gestreepte gevangeniskleding
Verschillende soorten gevangenen
Soorten Concentratiekampen
Werkkampen
Doorvoerkampen
Interneringskampen
Reserveringskampen
Vernietigingskampen
/
Fase 2: Raswetten van Nürenberg (1935)
Bepalen wie Ariër is en wie Jood
3 racistische wetten:
Burgerschapswet: regels rond het Duitse staatsburgerschap, bepaalde wie Duitser was en wie niet
Duits "bloed" + door zijn/haar daden het vaderland dienen
Wet ter bescherming van het Duitse bloed en de Duitse eer: verbood alle seksuele relaties, huwelijken, tussen niet-Joodse Duitsers en Joden.
Rijksvlaggenwet: hakenkruisvlag als Duitse Rijksvlag
Fase 3: Arisisering (1938-1941)
9-10 november 1938: Reichskristallnacht ( fragment + uitleg Herman van Goethem)
Door de nazi’s georganiseerde actie (pogrom)
Joden en hun bezittingen worden aangevallen
Synagogen in brand gestoken en gesloopt
Winkels & bedrijven van Joden vernield
Joden vermoord
Ook in Oostenrijk en Sudetenland
Na toespraak Joseph Goebbels
Gevolg: migratie Joden naar buitenland
Paasmaandag 14 april 1941, pogrom tegen Joden in Antwerpen
Fase 4: Massamoord (1941-1945)
1 september 1941: Joden moeten een ster zichtbaar op hun kleding dragen
Definitieve oplossing voor het Joodse vraagstuk: Endlösung
Systematische genocide: vernietigingskampen
Ook vanuit België: kazerne Dossin: doorgangskamp ® Joden en zigeuners transporteren naar concentratiekampen Auschwitz-Birkenau, Buchenwald & Ravensbrück
Fort van Breendonk: opvangkamp voor dissidenten, verzetslieden en Joden
Deportatie Antwerpse Joden, oktober 1942, foto door Xavier Rensing
Dossinkazerne, zomer 1942
Konvooi XX: Boortmeerbeek Laar
De enige plaats in Europa waar een jodentransport door de weerstand werd gestopt om ontsnappingen mogelijk te maken. Op 19 April 1943.
Jozef Mengele "Engel Des Doods"
27 januari 1945: bevrijding Auschwitz
Hoe kon een doorsnee Duitser uitgroeien tot een massamoordenaar ?
LES 7. DE KOUDE OORLOG (1945 - 1991)
1. HET ONTSTAAN VAN DE KOUDE OORLOG
Wat?
= gewapende vrede tussen communistische en kapitalistische landen (USSR en VS)
Wapens blijven koud
Verbaal: radio, tv, propaganda
Militair: wapenwedloop
Niet rechtstreeks VS « USSR, wel oorlog tussen landen onder hun invloedsfeer
Oorzaak?
Ideologisch vijandschap SU en VS:
Communisme:
Wereldwijde revolutie van de arbeidersklasse
Staatsgeleide economie
Dictatoriaal karakter
Kapitalisme:
Vrijemarkteconomie
‘vrije westen’
Democratie
Wantrouwen neemt toe na WO2
De conjunctuur van de Koude Oorlog
Verschillende crises en perioden van ontspanning worden in een grafiek weergegeven.
Bronnenonderzoek: wie droeg de grootste verantwoordelijkheid voor het uitbreken van de Koude Oorlog: de Verenigde Staten of de Sovjetunie?
2. BEGINFASE: EUROPEES CONFLICT (1945-1949)
Na WO II: Bipolaire Wereld
VS en USSR uitgegroeid tot supermachten
Stalin eist bufferzone in Oost-Europa
Communistische regimes installeren
Verenigen linkse politieke partijen onder een communistisch (antifascistisch) blok
Gedwongen fusies met communistische partij
Oppositie streng vervolgen
Churchill: ongenoegen
Hoopt op Amerikaanse bescherming (Fulton ‘Iron Curtain’ speech, 1946)
Het Vraagstuk Duitsland
Duitsland verdeeld in 4 bezettingszones
Geen akkoord
VS bouwt westelijk deel om tot eigen staat
1949: opsplitsing
BRD (West-Duitsland): westerse bezettingszones
DDR (Oost-Duitsland): Sovjetzones
1961: Berlijnse Muur, het ‘Ijzeren Gordijn’
Containmentpolitiek
VS: isolationisme Þ interventionisme
Trumandoctrine: steun aan landen bedreigd door communisme
Marshallplan:
Versterkt kwetsbare Europese economieën
Overstap naar communisme vermijden
Containment
NAVO
Groeiende vrees voor de SU
1949: oprichting NAVO
= militair bondgenootschap VS, Canada en enkele West-Europese landen
Wederzijdse verdediging en samenwerking legers
3. UITBREIDING NAAR AZIË (1949-1953)
1949: oprichting Volksrepubliek China
Communustisch land o.l.v. Mao Zedong
Koreaanse oorlog (1950-1953):
Na WOII: Korea in twee delen: Noord (SU) en Zuid (VS)
1950: Noord-Korea lanceert aanval op Zuid-Korea
VS steunen zuiden militair
China steunt noorden militair
Truman weigert om atoombom op China te droppen
Juli 1953: staak-het-vuren: geen overwinnaars, veel slachtoffers
Officieel nog steeds in staat van oorlog, maar voorzichtige pogingen tot meer toenadering
Actueel: Kim Jong-Un
Containmentdoctrine HB.P.40
1955: Conferentie van Bandung
= vergadering van Aziatische en Afrikaanse landen die pas onafhankelijk werden (1955)
Verklaring?
Stimuleren van economische en culturele samenwerking tussen Afrikaanse en Aziatische landen + weerstand bieden aan (neo)kolonialisme van de VS en SU
Realiteit?
Elk land moet partij kiezen…neutraliteit bestaat niet in de bipolaire wereld.
Vietnam, een Case Study
De Vietnamoorlog
Complex conflict: verwevenheid van dekolonisatie en koude oorlog
FASE I: 1945-1954
FASE II: 1955-1975
Fase I (1946-1954)
19de eeuw: Indochina als kolonie van Frankrijk
Na WOII: oorlog tussen Frankrijk en Vietminh, o.l.v. Ho Chi Minh Þ eerste Indochinese oorlog (guerilla)
1954: Conferentie van Genève: Vietnam verdeeld
Noorden: communistisch, gesteund door SU
Zuiden: kapitalistisch, gesteund door VS
Fase II(1955-1975)
1956: nationale verkiezingen
3 augustus 1964: Tonkin-incident: Noord-Vietnamese schepen openen vuur op Amerikaans schip Þ Amerikaanse inmenging (fragment)
Tonkin-resolutie: massale luchtaanvallen VS op Noord-Vietnam
Guerrilla-oorlog: ongeregelde oorlog; geen uniformen of zichtbare vijand; volksoorlog
Karakter van de Vietnamoorlog
Vietcong
Officieel Nationaal front voor de bevrijding van Z-Vietnam
= communistische en nationalistische beweging geleid/gesteund door Ho Chi Mihn vanuit N.Vietnam die een guerrilla-oorlog voerde tegen Z.Vietnam en de VSA
Ho Chi Minh
Leider van de dekolonisatieoorlog tegen Frankrijk (Vietminh) ® 1945: Democratische republiek Vietnam (president)
Leider van de communistische en nationalistische oorlog tegen Z.Vietnam
Gaf naam aan bevoorradingsroutes van noord naar zuid HA K143
Agent Orange
“Amerika’s Trauma, Nog Steeds Niet Geheeld…”
Eerste oorlog die de VSA verloor ® grote psychologische impact
Traumatiserende oorlog voor de soldaten ‘vietnamveteranen’
Trauma en verwerking weerspiegeld in vele culturele producten: muziek, film, literatuur…
“Fog of War”
Robert McNamara
Amerikaans minister van defensie (tot ‘68) t.t.v. JFK en Lyndon B. Johnson (actieve militaire VS-deelname)
Kijkt terug op de Vietnamoorlog in de documentaire ‘In Retrospect’ en verwoordt hoe de tijdgenoten (Am.) verblind waren door de context, de ‘Fog of War’ (KO-denken), en hoe hij nu die oorlog anders bekijkt
Dominotheorie
Einde Vietnamoorlog (1955-1975)
1976: Noord- en Zuid-Vietnam samengevoegd tot Socialistische Republiek Vietnam
Communistisch
Space Race
Strijd tussen VS en de SU om de verovering van de ruimte
Eerste successen zijn voor de SU:
Spoetnik: eerste onbemande satelliet (1957)
Laika: eerste hond in de ruimte (1957)
Jouri Gagarin: eerste man in de ruimte (1961)
Eerste man op de maan: Neil Armstrong (1969)
Concurrentie Op Andere Vlakken
Film: bijvoorbeeld Rocky IV
Doel: propaganda
Olympische spelen: meest bekeken sportevenement ter wereld. Wie daar triomfeert zet zichzelf positief in de schijnwerpers.
Achter de schermen: machtsspel tussen geheime diensten: CIA « KGB
Wapenwedloop: Tsar Bomba
Het MAD-Principe
4. HET EINDE VAN DE KOUDE OORLOG
Détente 1969-1979
Periode van relatieve ontspanning en rust in de KO
SALT-akkoorden: wapenbeheersingsverdragen
MAAR: strijd om invloed in de derde wereld gaat voort (vb. Vietnam)
Leonid Breznjev
1964: afzetting Chroestjov door mislukken economische plannen en raketschandaal Cuba
Productie voor Rode Leger krijgt opnieuw voorrang
Planeconomie werkt niet: gebrek aan woningen, hongersnood, lege winkelrekken ® zwarte markt
Protest Þ psychiatrische instelling of Goelagkampen
De Praagse Lente (1968)
Jan Palac
1975: Akkoorden van Helsinki
Slotverklaring van de Conferentie over Veiligheid en Samenwerking in Europa
Ondertekend door 35 landen uit de beide toenmalige militaire machtsblokken van de Koude Oorlog
Benadrukking van de mensenrechten
Druk op Oost-Europese regimes wordt groter
Michail Gorbatsjov: Perestrojka en Glasnost
1985: Michail Gorbatsjov aan de macht ® glasnost (duidelijkheid) en perestrojka (hervorming)
Internationaal:
Afbouw wapenwedloop ® INF-akkoorden
Terugtrekking Afghanistan
Intern: glasnost en perestroika
Glasnost
= helderheid, openheid
Vrijheid van meningsuiting
Persvrijheid
Religie: orthodoxe kerk, islam
Geschiedenis
Informatie
Perestrojka
= hervorming, herstructurering
Beperkte politieke hervorming
Minimaal 2 kandidaten
Beperkte economische hervormingen
Privéondernemingen toegestaan
Beperkte ruimte voor nationalisme
Doel?
Democratischer en moderner communisme
Waardering: Cartoonaanlyse
1989 – 1991: Implosie Sovietsysteem
Verdwijnen voortdurende angst voor Sovjetinterventies in Oost-Europa
1989: verschillende revoluties breken uit ® verschillende landen worden onafhankelijk
Baltische staten
Centraal Europa, o.a. Polen, DDR, Hongarije, Roemenië,…
Zware onafhankelijkheidsstrijd Roemenië: onderdrukkend bewind Nicolae Ceausescu beëindigd (fragment)
Oktober 1989: verschillende manifestaties in Oost- en West-Duitsland
9 november 1989: val Berlijnse muur ( fragment)
1990: hereniging Oost- en West-Duitsland
1991: Einde Sovjet Unie met Jeltsin
Nationalisten in de SU boeken steeds meer overwinningen
1989: eerste vrije presidentsverkiezingen sinds 1917 ® Boris Jeltsin wint en wordt in 1991 president van Rusland
Gorbatsjov stelt losser samenwerkingsverband voor tussen leden SU: GOS
Staatsgreep van conservatieve communisten mislukt: Gorbatsjov ontbindt centraal comité partij + Jeltsin verbiedt de partij in Rusland ( fragment)
December 1991: Gorbatsjov treedt af als president SU
Het einde van de Koude Oorlog?
LES 8
WERELDVERHOUDINGEN NA DE KOUDE OORLOG
bipolaire wereld, unipolaire wereld of globalisering?
1991 als Scharnierjaar
zie overzicht gebeurtenissen HB p. 64-65 → roept veel vragen op
ACTUELE WERELDVERHOUDINGEN
Kandidaten voor de wereldmacht
1. VSA
Een unipolaire wereld? Hyperpower USA?
9/11/2001
HB p. 92-93
Aanslagen 9/11/2001
Amerika was getroffen in het hart: NY; financieel machtscentrum en Pentagon; ministerie van defensie
Confrontatie met anti-Amerikanisme in de wereld
2001
Gevolgen Binnenlandse Politiek VSA
Tweede legislatuur Bush Jr. ® rechts beleid wordt verstrengd
“war on terror” als excuus om de macht van de regering te vergroten en burgerrechten in te perken
2001
Gevolgen Buitenlandse Politiek VSA
Unilateralisme VSA (= het eenzijdig beslissingen nemen en optreden, zonder andere partners te raadplegen)
Arrogante houding in de wereldpolitiek
Pre-emptive strike: preventieve oorlog tegen regimes die de VS bedreigen
Presidenten 2001 - Heden
George W. Bush (2001 - 2009)
Barack Obama (2009 - 2017)
Donald Trump (2017 - 2021)
Joe Biden (2021 - heden)
Verkiezingen USA 5 November 2024
Op 5 november 2024 vinden de Amerikaanse verkiezingen plaats die ofwel Donald Trump doen terugkeren naar het Witte Huis dan wel Joe Biden een tweede termijn geven.
Die verkiezingen zullen ook bepalen hoe het buitenlands beleid van de VS er zal uitzien, of de wereldeconomie meer aan tarieven gebonden wordt, hoe antimigratie de VS zal worden, of het land meer richting autoritair bestuur zal evolueren etc.
Het is wat gemakkelijk om deze Amerikaanse presidentsverkiezingen de belangrijkste verkiezingen ter wereld te noemen, maar in dit geval zou dat wel eens kunnen kloppen.
Pijlers van de Macht in de VSA
HB p. 148 – 151
Geopolitiek
Militair
Wetenschap en technologie
Economische macht
Culturele dominantie
Pijlers van de Macht in de VSA: Geopolitiek
(doc. 1 HB p. 148)
= grootte en ligging van een land in de wereld
Continentale staat met belangrijke megalopolen
Erfenis WO2: permanent lid VN veiligheidsraad
Pijlers van de Macht in de VSA: Militaire Sterkte en Slagkracht
(doc. 4-6, HB p. 148-149)
Groot arsenaal, aanzien door vooruitstrevendheid, investeringen
Concreet?
Erfenis Koude Oorlog: kernwapens en NAVO
Militaire aanwezigheid wereld: permanente vloot in grote oceanen
Aandeel totaal defensiebudget: meer dan 40%
Pijlers van de Macht in de VSA: militaire sterkte en slagkracht
Veel militaire vernieuwing : koplopers o.a. drones, stealths, ruimtevaart,…
Angst voor terrorisme: angst voor “rogue states” o.a. N. Korea (Kim Jung Un), Libië, Iran, … Þ veel landen scharen zich achter VS
Pijlers van de Macht in de VSA: Wetenschap en Tehnologie
Wetenschappelijke pioniersrol ® middel: brain drain (doc. 10, p. 150) ® nobelprijzen (doc. 7, p. 149)
Onderzoek, spitstechnologie op vlak van IT, gentechnologie, militaire onderzoek,…
Pijlers van de Macht in de VSA: Economische Sterkte
(doc. 4-6, HB p. 148-149)
Enorme productie BBP (sinds crisis 2008 minder)
Vele investeringen wereldwijd: economisch netwerk / belang van geostrategische producties: soja, katoen, maïs, … (zie doc.14c)
Pijlers van de Macht in de VSA: Culturele Dominantie
Globalisering : gedachtengoed, levensstijl, … worden gekopieerd in hele wereld
Welke Ondermijnende Factoren Bedreigen de Hegemonie van de VSA?
Imperial overstrech (zie doc. 5 p. 149)
Imaoschade
Handelsoorlog
Sociale kloof
Klimaat
Wapengeweld
2. Rusland: Erfgenaam van de SU
Vladimir Poetin
2000: verkozen tot president Rusland
2008: premier onder Dimitri Medvedev
2012 herverkiezing Poetin ® 24 jaar macht?
Twijfel aan democratisch gehalte regime
Hoe Behoudt/Versterkt Poetin Zijn Macht?
Pijlers van de Macht van Rusland: De Erfenis van de SU
Zetel van de VN
Kernwapens
Militaire Macht
Energiebronnen: Gas en Olie.
Geopolitieke grootmacht
Kaukasus: Conflictgebied
Belangen als motor van het conflict in Tsjetsjenië