HC 8 - JAL

Inleiding – Van argumenteren naar juridisch argumenteren

I. Begripsomschrijving – Bestaat er “juridisch” argumenteren?

1. Bijzondere premissen

• Niet alleen feitelijke premissen, maar ook normatieve premissen (gebaseerd op menselijke afspraken).

• Rechtsregels = normatieve waardering → zeggen hoe iets behoort te zijn (geen beschrijving van de werkelijkheid).

2. Bijzondere argumenten?

• Geen unieke argumentatieschema’s, maar bepaalde schema’s krijgen een bijzondere plaats:

  • Analogie

  • A fortiori

  • A contrario

• Recht = samenhangend systeem → argumenten putten uit coherentie en consistentie → systematische interpretatie.

3. Bijzondere discursieve context – eigen terminologie

Voorbeeld van een juridisch betoog in een dagvaarding:

• Er is een contract.

• Op grond van het contract moet B een prestatie leveren.

• B heeft de prestatie niet geleverd.

• “Als een partij haar contractuele verbintenis niet nakomt, heeft de schuldeiser in beginsel recht op schadevergoeding.” (art. 5.83 BW)

• Conclusie: B is schadevergoeding verschuldigd.

• Vordering: B wordt veroordeeld tot betaling van schadevergoeding.

• Middelen ≠ rechtsmiddel ≠ bewijsmiddel.

• Verweermiddelen = excepties (bv. onvolledige dagvaarding) of materiële verweren (bv. contract is nietig).

4. Niet te kennnen

5. Vatbaarheid voor redeneerfouten en drogredenen – voorbeelden

➕ Studie 1 – Perseverance effect (Schünemann & Bandilla, 1989)

• Opzet: 37 rechters, strafzaak met onduidelijke schuld

• Groep A: vooronderzoek wees duidelijk op schuld

• Groep B: vooronderzoek minder duidelijk op schuld

• Beiden krijgen daarna exact hetzelfde procesdossier

• Resultaat:

  • Groep A: 82% schuldig

  • Groep B: 53% schuldig

• Conclusie: eerste informatie heeft blijvende invloed → perseverance effect (bevestigingsbias)

➕ Studie 2 – Externe factoren (Danziger e.a., 2011)

• 1.112 uitspraken over vervroegde invrijheidstelling

• 8 rechters, gemiddeld 22 jaar ervaring

• Per dag: 14-35 zaken, gemiddeld 6 minuten per vonnis

• Bevinding: aandeel gunstige beslissingen daalt doorheen de dag (o.a. rechterlijke beslissingen beïnvloed door externe factoren zoals vermoeidheid)

II. Juridische betogen in het Belgische recht

Situering – doel en afbakening

• Doel: specifieke terminologie in een juridisch betoog aanduiden (beknopt, mogelijke overlap met andere vakken)

• Niet de regels van de ordelijke regeling van geschillen (die horen bij gerechtelijk recht en strafprocesrecht)

Kernbegrip: geschil vs. geding

Vergelijking: burgerrechtelijke vs. strafrechtelijke procedure

H1. Het betoog van de partijen

Benamingen

• Tegeneis: als verweerder op zijn beurt een eis instelt → onderscheid hoofdeis (eerste eis) en tegeneis.

Stellingen in een proces

• Eiser: eis of vordering

• Verweerder: verweer

Argumentatiestructuur – burgerrechtelijke procedure

• Meerdere stellingen combineren mogelijk

• Vaak subsidiaire argumenten: vordering in hoofdorde, in ondergeschikte orde, in meest ondergeschikte orde

Strafrechtelijke procedure

• Vaak ondersteunende argumenten in nevenschikking, alle argumenten samen nodig

Verloop burgerlijke procedure – akten

Debatten:

• Schriftelijk: conclusie

• Mondeling: pleidooi

Rechtsmiddelen:

• Ontevreden? → akte van hoger beroep

• Vermeende verkeerde toepassing van recht? → voorziening in cassatie (cassatieberoep)

H2. Het betoog van de rechter

Benaming rechterlijke uitspraken

Motiveringsverplichting

• Rechter moet aanduiden op welke elementen hij baseert en antwoorden op de middelen van de partijen

• Vormelijk – redenering zichtbaar maken

• Motiveringsverplichting ook voldaan bij onjuiste argumenten (dan is hoger beroep mogelijk)

• Cassatie mogelijk bij:

  • Verkeerde toepassing van recht en procedure

  • Tegenstrijdige motivering

Opbouw rechterlijk betoog

H3. Overtuigen en bewijzen – feiten in het recht

Basisschema van een juridische redenering

1. Rechtsregel (norm)

2. Feit (rechtsfeit)

3. Rechtsgevolg

Voorbeeld:

• Feit: Verkoper levert gebruikte/beschadigde laptop

• Rechtsregel: Wie contractuele verplichtingen niet correct nakomt, kan aansprakelijk zijn

• Rechtsgevolg: Terugbetaling / schadevergoeding

Bewijs – basisbegrippen

Wettelijke bewijswaarde in burgerlijk recht (art. 8.9, 8.17, 8.18 BW)

Voorbeeld – Levering gebruikte laptop i.p.v. nieuwe

Tegenbewijs en bewijs van tegendeel

• Tegenbewijs: ontkrachten van bewijsmiddelen van tegenpartij (“verdediging”)

• Bewijs van tegendeel: aantonen dat tegengestelde feiten waar zijn (“tegenaanval”) – stap verder

Sterke bewijswaarde van een partij vraagt ook sterk tegenbewijs.

Aanvoeringslast, bewijslast, bewijsrisico

Voorbeeld – bewijsrisico bij bouw gebrekkig huis

• A eist schadevergoeding → bewijslast van gebrek rust op A

• Expertise nodig → B moet meewerken

• Weigert B? Rechter kan oordelen dat bewijsrisico door B wordt gedragen.

Feitenfiltering – meer dan waarheidsvinding alleen

• Waarheid is niet de enige maatstaf in het recht

• Regulariteit van bewijs: rechter houdt alleen rekening met bewijsmiddelen die voldoen aan rechtsregels

• Kloof mogelijk tussen “werkelijke feiten” en “in proces aanvaarde feiten”

Oorzaken van feitenfiltering:

Drie vragen in een juridisch betoog over feiten

1. Is het feit aangevoerd?
   “A eist terugbetaling, want B heeft geen nieuwe laptop geleverd zoals contractueel beloofd.”

2. Is het (gefilterde) feit (voor zover nodig) bewezen?
   “A legt onderhandse akte, getuigenverklaring en foto’s voor; rechter oordeelt dat voldoende bewezen is dat gebruikte laptop is geleverd.”

3. Is het bewezen (gefilterde) feit juridisch relevant?

   • Het feit moet een toepassingsvereiste van een rechtsnorm zijn (rechtsfeit)

   • Kwalificatie = normatieve oefening

   • Zelfde feit kan relevant zijn in context A, maar niet in context B
     Voorbeelden: vuistslag op straat ≠ boksmatch; onbeleefd tegen buren ≠ onbeleefd op het werk; passief gedrag in relatie kan relevant zijn voor gezag over kind

Eindoverzicht – Kernpunten