Untitled

Oefentoets

Grieken & Romeinen (800 v.C. – 500 n.C.)

GA2, 30 meerkeuzevragen

Instructie: omcirkel of noteer bij elke vraag het juiste antwoord (a, b, c of d). Er is telkens maar één antwoord goed.

1. Wie schreven de Ilias en de Odyssee?

a. Herodotus

b. Thucydides

c. Homerus

d. Plato

2. Waar gaat de Ilias over?

a. De lange thuisreis van Odysseus

b. De oorlog tussen Grieken en Trojanen

c. Het leven van Sokrates

d. De stichting van Rome

3. Waar gaat de Odyssee over?

a. De oorlog tussen Grieken en Trojanen

b. De lange thuisreis van de held Odysseus na afloop van de oorlog

c. Het ontstaan van het christendom

d. De verovering van Griekenland door de Romeinen

4. Wat is typisch Grieks aan de verhalen in de Ilias en de Odyssee?

a. Er komen alleen mensen in voor, geen goden

b. Mensen, goden en halfgoddelijke helden komen er samen in voor

c. Ze zijn geschreven door Romeinse schrijvers

d. Ze gaan alleen over goden, niet over mensen

5. Wie was Aeneas, volgens het verhaal dat de Romeinen kenden?

a. Een Griekse filosoof

b. Een Trojaanse held die na een lange reis in Italië aankwam en de voorouder werd van Romulus en Remus

c. De stichter van Athene

d. Een Romeinse keizer

6. Wat deden de Romeinen met de Griekse godsdienst?

a. Ze verboden die volledig

b. Ze namen die over en gaven de goden Romeinse namen

c. Ze negeerden die volledig

d. Ze vervingen die meteen door het christendom

7. Welke Griekse arts probeerde ziektes te verklaren zonder de goden erbij te halen?

a. Herodotus

b. Hippokrates

c. Thucydides

d. Sokrates8. Wie worden gezien als de eersten die echt geschiedenis probeerden te schrijven, dus betrouwbare kennis over het

verleden?

a. Herodotus en Thucydides

b. Sokrates en Plato

c. Paulus en Constantijn

d. Homerus en Hippokrates

9. Waarover schreef de geschiedschrijver Herodotus, onder andere?

a. De oorlog tussen Athene en Sparta

b. De bevolking van Egypte en andere landen, na daar zelf onderzoek te hebben gedaan

c. Het leven van Jezus

d. De Trojaanse oorlog

10. Waarover schreef Thucydides, en hoe wilde hij dat doen?

a. Over de oorlog tussen Athene en Sparta, betrouwbaar en zakelijk, zonder overdrijvingen

b. Over de Egyptische goden, met veel overdrijvingen

c. Over het leven van Sokrates, op een dramatische manier

d. Over de Romeinse keizers, met veel bewondering

11. Wat betekent het woord 'filosoof' letterlijk?

a. Vriend van de goden

b. Vriend van wijsheid

c. Meester van de geschiedenis

d. Leider van de samenleving

12. Waarom werd Sokrates ter dood veroordeeld?

a. Omdat hij weigerde belasting te betalen

b. Omdat hij de goden niet vereerde en volgens zijn aanklagers een slechte invloed had op de jeugd

c. Omdat hij een opstand tegen de Romeinen leidde

d. Omdat hij een boek tegen de goden schreef

13. Wat richtte Plato, de leerling van Sokrates, op in Athene?

a. Een tempel voor Zeus

b. Een school voor filosofie, de Academie

c. Een leger van filosofen

d. Een handelsnetwerk

14. Wat vond Plato, volgens de tekst, over wie de samenleving moest leiden?

a. Alleen priesters, omdat zij de goden het beste kenden

b. Alleen filosofen, omdat zij als enigen wisten wat echt rechtvaardig was

c. Alleen rijke burgers, omdat zij het meeste te verliezen hadden

d. Alleen soldaten, omdat zij de orde konden handhaven

15. Waar komt het woord 'monotheïst' vandaan, en wat betekent het?

a. Van het Griekse woord voor 'veel' en 'god': iemand die in meerdere goden gelooft

b. Van het Griekse woord voor 'alleen/eenzaam' en 'god': iemand die in één god gelooft

c. Van het Latijnse woord voor 'god' en 'wet'

d. Van het Griekse woord voor 'wijsheid' en 'god'

16. Wie zullen eerder het woord 'afgod' gebruiken?

a. Polytheïsten, over andere veelgodendommen

b. Monotheïsten, over de goden van polytheïsten

c. Zowel monotheïsten als polytheïsten nooit

d. Alleen christenen, over Joodse godsdienst17. Waarom stond Palestina bij de Romeinen bekend als een 'lastige provincie'?

a. Omdat er nauwelijks belasting werd betaald

b. Omdat de Joden, als monotheïsten, weigerden de Grieks-Romeinse goden te vereren

c. Omdat er geen wegen waren aangelegd

d. Omdat de bevolking er te klein was

18. In welk jaar veroverden de Romeinen Griekenland?

a. 800 v.C.

b. 241 v.C.

c. 146 v.C.

d. 69 n.C.

19. Wat gebeurde er in 69 n.C. in Palestina?

a. Jezus werd geboren

b. Er brak een grote Joodse opstand tegen de Romeinen uit, waarna de tempel van Jeruzalem werd verwoest

c. Het christendom werd de officiële godsdienst

d. Constantijn koos de kant van de christenen

20. Waarom werd Jezus gekruisigd?

a. Omdat hij weigerde belasting te betalen

b. Omdat de Joden hem zagen als valse profeet die de doodstraf verdiende, en de Romeinse gouverneur dit liet

uitvoeren

c. Omdat hij een Griekse tempel had vernield

d. Omdat hij weigerde Grieks te leren

21. Wat schreef Paulus, zoals in de tekst geciteerd, in zijn brief aan de christenen in Korinthe?

a. Dat christenen zich juist wél mochten opdelen in groepen rond verschillende leiders

b. Dat niet Paulus, Petrus of een ander mens, maar Christus voor hen aan het kruis is gestorven, en dat daarin hun

eenheid ligt

c. Dat de Grieks-Romeinse goden ook vereerd mochten worden

d. Dat alleen de Joden echte gelovigen waren

22. Wat hielp mee aan de snelle verspreiding van het christendom door het Romeinse Rijk?

a. Het goede Romeinse wegennet en de verbindingen over zee

b. Het feit dat alle Romeinse keizers meteen christen werden

c. Doordat het christendom vanaf het begin overal verplicht was

d. Doordat de Grieken het christendom zelf verspreidden

23. Welke verklaring geeft het leerboek zelf voor het besluit van keizer Constantijn om de kant van de christenen te

kiezen?

a. Hij had een droom met een lichtend kruis

b. Er waren rond 300 n.C. al zoveel christenen in het rijk, dat hij besloot hun kant te kiezen

c. Zijn moeder was christen

d. De Joden dwongen hem hiertoe

24. Welke andere verklaring gaf de christelijke bisschop Eusebius voor de bekering van Constantijn?

a. Constantijn zag in een droom een lichtend kruis aan de hemel, liet zijn soldaten een kruis op hun schilden

schilderen en behaalde daarmee een grote overwinning

b. Constantijn werd door Paulus persoonlijk overtuigd

c. Constantijn werd door christelijke legers verslagen

d. Constantijn las de Ilias en raakte onder de indruk van de Griekse goden25. Wat gebeurde er in 392 n.C., en waarom is dit een keerpunt?

a. Alle andere godsdiensten dan het christendom werden verboden; Europa werd christelijk

b. De Romeinen veroverden Griekenland

c. Sokrates werd ter dood gebracht

d. Jezus werd geboren

26. Om welke twee redenen is het tijdvak van de Grieken en Romeinen zo belangrijk voor de westerse cultuur, volgens

'Geschiedenis nu'?

a. De Griekse taal werd de officiële taal van Europa, en de Romeinen bouwden alle Europese steden

b. De Griekse manier van denken en de Griekse kunst zijn in Europa eeuwenlang nagedaan, en het christendom

heeft zich over de hele wereld verspreid

c. De Grieken vonden de landbouw uit, en de Romeinen vonden het schrift uit

d. De Grieken bouwden de eerste piramides, en de Romeinen de eerste kerken

27. Wat wordt in de tekst genoemd als een ongelooflijk belangrijk kenmerk van de westerse cultuur, dat bij de Griekse

filosofen is begonnen?

a. Het geloof in meerdere goden

b. Wetenschappelijk denken en onderzoeken om betrouwbare kennis te verzamelen

c. Het bouwen van tempels

d. Het spreken van Latijn

28. Over welke onderwerpen werd in de Grieks-Romeinse filosofie voor het eerst rationeel nagedacht, volgens de tekst?

a. Techniek en handel

b. Rechtvaardigheid, vriendschap, eerlijkheid, moed en schoonheid

c. Scheepsbouw en landbouw

d. Belastingen en wetten

29. Waarom leer je op het gymnasium nog steeds Oud-Grieks en Latijn, volgens de tekst?

a. Omdat deze talen nog door miljoenen mensen gesproken worden

b. Omdat deze talen, ook al spreekt niemand ze meer, zoveel invloed hebben gehad op de westerse cultuur dat je

er nog steeds veel aan hebt om ze te kennen

c. Omdat het verplicht is vanuit de Europese Unie

d. Omdat alle wetenschappelijke boeken tegenwoordig in het Latijn worden geschreven

30. Wat is, volgens de tekst, het verschil tussen een filosoof en een profeet?

a. Er is geen verschil tussen beide

b. Een filosoof denkt kritisch na en zoekt zelf naar rechtvaardige antwoorden; een profeet zegt een boodschapper

van God te zijn

c. Een filosoof is altijd rijk, een profeet altijd arm

d. Een filosoof gelooft in de goden, een profeet nietAntwoordmodel

Hieronder staan de juiste antwoorden bij de 30 meerkeuzevragen.

1. c 2. b 3. b 6. b 7. b 8. a 11. b 12. b 13. b 16. b 17. b 18. c 21. b 22. a 23. b 26. b 27. b 28. b 4. b 9. b 14. b 19. b 24. a 29. b 5. b

10. a

15. b

20. b

25. a

30. bUitgebreide samenvatting Forum

Grieken & Romeinen (800 v.C. – 500 n.C.)

GA2

Waar gaat dit hoofdstuk over?

In dit hoofdstuk leer je over godsdiensten en wetenschap in het Romeinse Rijk. Twee groepen mensen hadden veel

invloed op het Romeinse Rijk: de Grieken en de christenen. Centrale vragen zijn: wat leerden de Romeinen van de

Grieken? Waar geloofden Grieken en Romeinen in? En waarom was het christendom zo anders dan het Grieks-

Romeinse geloof?

A. Van de Grieken geleerd: de klassieke stijl

De Romeinen bewonderden de Griekse kunst enorm. Op het Forum Romanum, het belangrijkste plein van Rome,

stonden tempels en standbeelden gebouwd volgens Griekse voorbeelden. De Romeinen hadden van de Grieken geleerd

hoe je de mooiste tempels en standbeelden maakt.

De Griekse beeldhouwkunst maakte een duidelijke ontwikkeling door. De oudste Griekse beelden leken nog op

Egyptische beelden: stijf, met de armen strak tegen het lichaam. Egyptische kunst veranderde eeuwenlang bijna niet

(continuïteit), omdat de Egyptenaren vasthielden aan de gewoonten van hun voorouders. De Grieken dachten hier heel

anders over: zij dachten overal kritisch over na en vroegen zich steeds af hoe het nóg beter kon. Daardoor werden hun

beelden geleidelijk steeds beweeglijker en levensechter. Zo'n voortdurende reeks van kleine, samenhangende

veranderingen noem je een ontwikkeling.

Volgens de Grieken had het mooiste gebouw de vorm van een tempel: niet te hoog, niet te breed, met een licht hellend

dak, alles precies in evenwicht. Toen de Romeinen in 146 v.C. Griekenland veroverden, waren ze zo onder de indruk van

de Griekse kunst dat ze deze gingen nadoen en zelfs kopieerden. Omdat deze Griekse (en later Grieks-Romeinse) stijl zó

mooi werd gevonden dat hij eeuwenlang, tot in de twintigste eeuw, door Europeanen is nagemaakt, noemen we deze

stijl 'klassiek'.

B. Godsdienst en filosofie

Net als de Egyptenaren geloofden de Grieken in meerdere goden (veelgodendom). Het grote verschil was dat de Griekse

goden werden voorgesteld als mensen, niet als wezens met dierenkoppen zoals bij de Egyptenaren. In Griekse mythen

(godenverhalen) maken goden soms ruzie of zijn ze jaloers op elkaar; ze waren onsterfelijk en sterk, maar verder net

mensen. De Grieken dachten waarschijnlijk dat mensen op goden leken omdat ze zichzelf vrij slim vonden en kritisch

nadachten.

Eeuwenoude Griekse mythen worden beschreven in de Ilias en de Odyssee, twee lange dichtwerken van Homerus

(achtste eeuw v.C.). De Ilias gaat over de oorlog tussen Grieken en Trojanen, de Odyssee over de lange thuisreis van de

held Odysseus na afloop van die oorlog. Typisch Grieks in deze verhalen is dat mensen, goden en halfgoddelijke helden

(zoals de oersterke Achilles) er samen in voorkomen; de goden vochten zelfs mee in de oorlog en kozen soms tegen

elkaar partij. De Romeinen kenden deze verhalen goed: ze geloofden dat de Trojaanse held Aeneas na een lange reis in

Italië aankwam en daar de dochter van een inheemse koning huwde, waardoor hij de voorouder werd van Romulus en

Remus, de stichters van Rome. Ook de Griekse godsdienst namen de Romeinen over, met Romeinse namen voor de

goden: Zeus werd Jupiter, Afrodite werd Venus, enzovoort.

Sommige Grieken dachten ook kritisch over godsdienst zelf en wilden betrouwbare kennis over de wereld door zelf

onderzoek te doen — dit noemen we wetenschappelijk denken. Een goed voorbeeld is de arts Hippokrates, die een

ziekte die het volk 'heilige ziekte' noemde, verklaarde vanuit de natuur in plaats van vanuit de goden. Ook de

geschiedschrijvers Herodotus (ca. 485–425 v.C.) en Thucydides (ca. 460–400 v.C.) probeerden dingen te verklaren

zonder de goden erbij te halen. Herodotus reisde zelf naar Egypte en andere landen om onderzoek te doen en met

mensen te praten, omdat hij vond dat je alleen zo een betrouwbaar verslag kon maken. Thucydides schreef over de

oorlog tussen Athene en Sparta en wilde dit betrouwbaar en zakelijk doen, zonder overdrijvingen om zijn boek mooier te

maken dan de werkelijkheid. Herodotus en Thucydides worden gezien als de eersten die écht geschiedenis probeerden

te schrijven: betrouwbare kennis over het verleden.Mensen die wetenschappelijk nadachten, werden filosofen genoemd (letterlijk: 'vrienden van wijsheid'). De bekendste

was Sokrates, die voortdurend kritische vragen stelde aan zijn medeburgers. Niet iedereen was daar blij mee: hij werd ter

dood veroordeeld omdat hij de goden niet zou vereren en een slechte invloed zou hebben op de jeugd. Zijn leerling Plato

(429–347 v.C.) stichtte in Athene een school voor filosofie, de Academie. Volgens Plato konden alleen filosofen echt

weten wat rechtvaardigheid was, omdat zij hun verstand gebruikten; daarom vond hij dat de samenleving door filosofen

geleid moest worden.

C. Joden en christenen

Het Romeinse Rijk bestond uit veertig provincies met elk hun eigen cultuur en godsdienst. Palestina was zo'n provincie,

met een bijzonder kenmerk: de Joden die er woonden geloofden in maar één god (monotheïsme), anders dan de meeste

volken in die tijd (polytheïsme). Het woord monotheïst komt van het Griekse woord voor 'alleen/eenzaam' (mónos) en

'god' (theós); polytheïst komt van het Griekse woord voor 'veel' (polýs) en 'god'. Monotheïsten redeneerden: een god is

almachtig, hij weet en kan alles. Als er meerdere goden zouden zijn, kan geen van hen echt almachtig zijn, omdat ze

onderling om de macht zouden kunnen strijden. De Joden zagen alle andere goden, dus ook de Grieks-Romeinse goden,

als 'afgoden': valse goden die niet echt bestaan — een woord dat logischerwijs vooral door monotheïsten wordt

gebruikt. Doordat de Joden weigerden de Grieks-Romeinse goden te vereren, stond Palestina bij de Romeinen bekend

als een 'lastige provincie'.

In 69 n.C. brak een grote Joodse opstand tegen de Romeinen uit. De Romeinen sloegen deze neer en verwoestten

daarbij de Joodse tempel in Jeruzalem. Alleen een stuk van de muur bleef over; Joden beschouwen deze muur nog altijd

als heilige plaats waar ze tot hun god kunnen bidden.

Rond het begin van onze jaartelling leefde in Palestina de Joodse profeet Jezus van Nazareth. Een profeet is iemand die

zegt een boodschapper van God te zijn — dat is het verschil met een filosoof, die juist zelf kritisch nadenkt en zelf naar

antwoorden zoekt. Jezus verkondigde dat het Koninkrijk van God er spoedig zou komen, waardoor veel Joden dachten

dat hij de Romeinen uit Palestina zou verjagen. Dat was echter niet zijn bedoeling. Doordat hij de verwachtingen niet

waarmaakte, raakten veel Joden teleurgesteld in hem en zagen ze hem als valse profeet die de doodstraf verdiende. Zij

haalden de Romeinse gouverneur van Palestina over om hem te kruisigen — een wrede doodstraf die de Romeinen vaak

gebruikten, onder andere voor opstandige slaven.

De volgelingen van Jezus bleven geloven dat hij geen valse profeet was. Zij geloofden dat Jezus als 'zoon van God' naar

de aarde was gekomen om mensen van hun zonden te bevrijden, en dat zijn dood aan het kruis een offer was. Ze

noemden hem daarom Christus ('gezalfde': iemand die door God is uitgekozen). Zo ontstond het christendom, een

godsdienst die net als het jodendom in één god gelooft, maar die zegt dat deze god er is voor iedereen. De twaalf

apostelen (leerlingen van Jezus) verspreidden het christendom door het Romeinse Rijk. Vooral Paulus van Tarsus (ca. 3–

60 n.C.) had daarbij veel succes; in de Bijbel staan brieven van hem aan christenen in het rijk. In zijn brief aan de

christenen in Korinthe bestreed hij bijvoorbeeld de verdeeldheid onder christenen die zich opdeelden in groepen rond

verschillende leiders: hij benadrukte dat niet Paulus of Petrus, maar Christus voor hen gestorven was, en dat daarin hun

eenheid lag.

Het christendom verspreidde zich snel, mede dankzij het goede Romeinse wegennet en de verbindingen over zee. De

Romeinen vervolgden christenen soms omdat ze weigerden de Grieks-Romeinse goden te vereren, maar het

christendom bleef groeien. Rond 300 n.C. waren er al zoveel christenen dat keizer Constantijn (r. 306–337 n.C.) besloot

hun kant te kiezen — dat is de verklaring die het leerboek zelf geeft. De christelijke bisschop Eusebius gaf een andere,

meer wonderbaarlijke verklaring: Constantijn zou in een droom een lichtend kruis aan de hemel hebben gezien, waarna

hij zijn soldaten een kruis op hun schilden liet schilderen en daarmee een grote overwinning behaalde. Volgens Eusebius

verdiende Constantijn daarom de bijnaam 'de Grote'. Na zijn bekering werden overal in het rijk christelijke kerken

gebouwd, terwijl de Grieks-Romeinse tempels in verval raakten. In 392 n.C. werden ten slotte alle andere godsdiensten

dan het christendom verboden: Europa werd christelijk, en dat zou nog eeuwenlang zo blijven.

D. Geschiedenis nu

Het tijdvak van de Grieken en Romeinen is enorm belangrijk voor de westerse cultuur, om twee redenen. Ten eerste zijn

de Griekse manier van denken en de Griekse kunst in Europa nog eeuwenlang nagedaan — vandaar de naam 'klassieke

cultuur'. Ten tweede heeft het christendom, dat in het Romeinse Rijk ontstond, zich over heel Europa en later een groot

deel van de wereld verspreid; met ongeveer 2,5 miljard aanhangers (ongeveer een derde van de wereldbevolking) is het

nu de belangrijkste wereldgodsdienst.

De Grieken waren de eersten die wetenschappelijk gingen nadenken: door onderzoek te doen kom je achter dingen die

echt waar zijn, in plaats van te vertrouwen op godenverhalen. Dat wetenschappelijk denken is een ongelooflijk belangrijk

kenmerk van de westerse cultuur geworden — dankzij wetenschap kunnen we tegenwoordig miljarden mensen van

voedsel en energie voorzien en hun gezondheid verbeteren. Dit alles begon met de Griekse filosofen. In de Grieks-

Romeinse filosofie werd voor het eerst rationeel nagedacht over onderwerpen als rechtvaardigheid, vriendschap,

eerlijkheid, moed en schoonheid. Ook in de kunst bleef de Griekse stijl eeuwenlang de norm voor schoonheid: in

westerse steden zie je nog vaak gebouwen die op een Griekse tempel lijken.Daarom leer je op het gymnasium ook nog steeds Oud-Grieks en Latijn: talen die niemand meer spreekt, maar die

zoveel invloed hebben gehad op de westerse cultuur dat je er nog steeds veel aan hebt om ze te kennen. Ook in het

christendom is veel invloed van de klassieke cultuur te herkennen. Kortom: de Grieken en Romeinen vormen het begin

van de westerse wereld waarin wij tegenwoordig leven.

Belangrijke keerpunten

● 241 v.C. — De Romeinen veroveren hun eerste provincie. Dit is het begin van het Romeinse Rijk als wereldrijk,

en er komt een grote stroom slaven op gang.

● 146 v.C. — De Romeinen veroveren Griekenland en raken sterk onder de indruk van de Griekse kunst, die ze

vanaf dan gaan nadoen.

● 69 n.C. — Grote Joodse opstand tegen de Romeinen; de tempel van Jeruzalem wordt verwoest.

● Rond 300 n.C. — Keizer Constantijn kiest de kant van de christenen.

● 392 n.C. — Het belangrijkste keerpunt: alle andere godsdiensten dan het christendom worden in het

Romeinse Rijk verboden. In plaats van veelgodendom komt het christendom als verplichte, ene godsdienst.

Europa wordt daardoor christelijk, en dat zou nog eeuwenlang zo blijven.

Belangrijke personen

● Homerus (achtste eeuw v.C.) — Griekse dichter aan wie de Ilias en de Odyssee worden toegeschreven, twee

grondleggende werken van de Griekse mythologie.

● Hippokrates (ca. 460–370 v.C.) — Griekse arts die ziektes verklaarde vanuit natuurlijke oorzaken in plaats van

vanuit de goden; voorbeeld van wetenschappelijk/kritisch denken.

● Herodotus (ca. 485–425 v.C.) — Geschiedschrijver die zelf op reis ging om onderzoek te doen, onder andere

naar Egypte, en zo een van de eersten was die betrouwbare geschiedenis probeerde te schrijven.

● Thucydides (ca. 460–400 v.C.) — Geschiedschrijver die zakelijk en zonder overdrijvingen schreef over de oorlog

tussen Athene en Sparta.

● Sokrates (470–399 v.C.) — Griekse filosoof die overal kritische vragen over stelde. Werd ter dood veroordeeld

(gifbeker) omdat hij volgens zijn aanklagers de jeugd slecht beïnvloedde. Schreef zelf niets op; we kennen hem

via zijn leerling Plato.

● Plato (429–347 v.C.) — Leerling van Sokrates, noteerde diens gesprekken en stichtte de Academie, een school

voor filosofie in Athene. Vond dat filosofen de samenleving moesten leiden, omdat zij als enigen echte

rechtvaardigheid konden doorgronden.

● Aeneas — Trojaanse held uit de mythologie die volgens de Romeinen na een lange reis in Italië aankwam en de

voorouder werd van Romulus en Remus, de stichters van Rome.

● Jezus van Nazareth (ca. 4 v.C. – ca. 33 n.C.) — Joodse profeet, verkondigde het Koninkrijk van God. Werd door

de Joden gezien als valse profeet en op hun aandringen door de Romeinse gouverneur gekruisigd. Door zijn

volgelingen vereerd als Christus, zoon van God — de basis van het christendom.

● Paulus van Tarsus (ca. 3–60 n.C.) — Apostel die door zijn reizen door het Romeinse Rijk de belangrijkste

verspreider van het christendom werd; schreef brieven aan christelijke gemeenten die later in de Bijbel werden

opgenomen.

● Constantijn (r. 306–337 n.C.) — Romeinse keizer die rond 300 n.C. de kant van de christenen koos. De

bisschop Eusebius verklaarde dit later met het verhaal van een hemels teken (een lichtend kruis) vóór een

belangrijke veldslag.

● Eusebius — Christelijke bisschop en geschiedschrijver die het verhaal vertelde over Constantijns droom van

het lichtende kruis, en die Constantijn de bijnaam 'de Grote' gaf.

● Aspasia van Milete (470–410 v.C.) — Echtgenote van de Atheense staatsman Perikles; ontving filosofen in haar

huis en stichtte een school voor meisjes.

● Archimedes (287–212 v.C.) — Griekse geleerde die zich, anders dan Sokrates, vooral bezighield met

natuurkunde.

● Maria Magdalena — Een van de belangrijkste volgelingen van Jezus; steunde hem bij zijn werk.Belangrijke begrippen

Tempel Oppergod Beeldhouwkunst Kritisch (denken) Klassiek Mythe Inheems Godsdienst Betrouwbare kennis /

wetenschap(pelijk)

Geschiedschrijver Filosoof Academie Rechtvaardigheid Samenleving Provincie Cultuur Almachtig Afgod Opstand Heilige plaats Profeet Gouverneur Kruisigen Wreed Slaaf Volgeling Zonde Offer Gezalfde Apostel Christendom Jodendom Wegennet Vervolgen Een gebouw gewijd aan een god, bedoeld om daar de god te vereren.

De belangrijkste, machtigste god binnen een groep goden (bijv. Zeus bij de Grieken, Jupiter bij de

Romeinen).

Het maken van standbeelden, bijvoorbeeld van goden of belangrijke mensen.

Overal goed en zelfstandig over nadenken in plaats van klakkeloos aan te nemen wat anderen

zeggen; typisch voor de Grieken.

Een stijl (van de Grieken en later de Romeinen) die zo mooi wordt gevonden dat hij eeuwenlang,

tot in de twintigste eeuw, door Europeanen is nagemaakt.

Een godenverhaal, zoals de verhalen in de Ilias en de Odyssee.

Van oorsprong afkomstig uit een bepaald gebied, zoals de koning wiens dochter met Aeneas

trouwde.

Een geloof in één of meerdere goden, met bijbehorende gebruiken en regels.

Kennis gebaseerd op eigen onderzoek naar de waarheid, in plaats van op wonderlijke verhalen.

Iemand die probeert betrouwbare kennis over het verleden op te schrijven, zoals Herodotus en

Thucydides.

Letterlijk 'vriend van wijsheid'; iemand die kritische vragen stelt over het leven en de wereld, zoals

Sokrates.

De school voor filosofie die Plato in Athene stichtte.

Het eerlijk en juist behandelen van mensen; onderwerp waarover Griekse filosofen als eersten

rationeel nadachten.

De gemeenschap van mensen die samen in een gebied leven, met een eigen bestuur en regels.

Een gebied binnen het Romeinse Rijk, vaak met een eigen cultuur en godsdienst.

De gewoonten, gebruiken en manier van leven van een volk.

Alles wetend en alles kunnend; eigenschap die bij één god hoort, omdat een almachtige god

geen gelijke kan hebben.

Een 'valse' god die volgens de aanhangers van een andere (vaak monotheïstische) godsdienst

niet echt bestaat.

Een gewapend verzet tegen de heersers, zoals de Joodse opstand tegen de Romeinen in 69 n.C.

Een plek met bijzondere religieuze betekenis voor gelovigen, zoals de Klaagmuur voor Joden.

Iemand die zegt een boodschapper van God (of de goden) te zijn, zoals Jezus van Nazareth.

Een Romeinse bestuurder van een provincie.

Een wrede Romeinse doodstraf, vaak gebruikt voor opstandige slaven.

Zeer hardvochtig en pijnlijk, zoals kruisiging als doodstraf.

Iemand die als eigendom van een ander wordt beschouwd en geen vrijheid heeft.

Iemand die de leer of boodschap van een ander (bijvoorbeeld Jezus) aanhangt.

Een daad die volgens een godsdienst verkeerd of schuldig is tegenover God.

Iets (of iemand) dat aan een god wordt gegeven of opgedragen.

Vertaling van 'Christus': iemand die door God is uitgekozen.

Een van de twaalf belangrijkste leerlingen van Jezus, die het christendom verspreidden.

Godsdienst die in één god gelooft en Jezus vereert als zoon van God, bedoeld voor alle mensen.

Godsdienst van het Joodse volk, dat als een van de eersten in slechts één god geloofde.

Het netwerk van (Romeinse) wegen dat reizen, handel en verspreiding van ideeën

vergemakkelijkte.

Iemand actief lastigvallen of straffen om zijn geloof of overtuiging, zoals christenen soms door de

Romeinen werden vervolgd.Extra voor gymnasium: Griekse en Latijnse woorden (niet in de toets, wel leuk!)

Veel Nederlandse (en internationale) woorden komen rechtstreeks uit het Grieks of Latijn. Dit laat zien hoeveel invloed

de klassieke talen nog altijd hebben:

apóstolos (Grieks) uitgezondene, gezant → apostel

akadḗmeia (Grieks) gymnasium bij Athene waar Plato onderwijs gaf, genoemd naar de held Academus →

academie

classicus (Latijn) behorend tot het beste en hoogste → klassiek

cultura (Latijn) bewerking, verzorging → cultuur

gubernator (Latijn) bestuurder, stuurman → gouverneur

kritikós (Grieks) in staat te oordelen → kritisch

mýthos (Grieks) gepraat, gerucht, verhaal → mythe

provincia (Latijn) gewest, ambtsgebied → provincie

philósophos (Grieks) liefhebber van wijsheid → filosoof

prophḗtēs (Grieks) verkondiger en uitlegger, voorspeller → profeet

templum (Latijn) gewijde plaats, heiligdom → tempel

Monotheïsme versus polytheïsme

● Polytheïsme (van Grieks polýs = veel, en theós = god): het geloof in meerdere goden, zoals bij de Grieken,

Romeinen en Egyptenaren.

● Monotheïsme (van Grieks mónos = alleen/eenzaam, en theós = god): het geloof in maar één god, zoals bij het

jodendom en later het christendom.

● Monotheïsten gebruiken eerder het woord 'afgod' voor de goden van anderen, omdat zij die goden als niet-

bestaand beschouwen.

Waarom is dit nu nog belangrijk? (Geschiedenis nu)

● De Griekse manier van denken en de Griekse kunst zijn in Europa eeuwenlang nagedaan: vandaar de term

'klassieke cultuur'.

● Het christendom, ontstaan in het Romeinse Rijk, is nu de grootste godsdienst ter wereld: ongeveer 2,5 miljard

aanhangers, een derde van de wereldbevolking.

● Wetenschappelijk denken, dat bij de Griekse filosofen begon, is een kernkenmerk van de westerse cultuur en

maakt vooruitgang in bijvoorbeeld gezondheid en voedselvoorziening mogelijk.

● Op het gymnasium leer je daarom nog Oud-Grieks en Latijn: talen die niemand meer spreekt, maar die de

basis vormen van veel woorden en ideeën in de westerse cultuur.