gs 1.4 samenvatting
De Nederlanden
De Nederlanden bestonden uit zeventien staten, elk onder leiding van een eigen graaf of hertog. Tussen 1515 en 1543 kwamen al deze gewesten onder de heerschappij van Karel V. De meeste gewesten, zoals Vlaanderen, Brabant en Holland, waren erfstukken van Karel V, terwijl hij andere, zoals Gelderland, veroverde. Als hertog of graaf had Karel V de hoogste macht in deze gewesten, genaamd soevereiniteit. Dit betekende echter niet dat hij zomaar alles kon beslissen, aangezien hij rekening moest houden met de rechten van zijn onderdanen.
Eigen regels en bestuur
Elk gewest had zijn eigen regels, wetten en belastingen. Daarnaast beschikte elk gewest over een eigen bestuur, de Staten, waarin steden, adel en geestelijkheid waren vertegenwoordigd. De steden met hun stadsrechten bezaten ook veel zelfstandigheid.
Karel V bestuurde de Nederlanden vanuit Brussel, maar hij was ook keizer van Duitsland en koning van Spanje. Bovendien was hij vaak onderweg vanwege oorlogvoering. Om deze reden stelde hij in elk gewest een plaatsvervanger aan, aangeduid als stadhouder. Wanneer Karel V niet in Brussel was, liet hij zich vervangen door een landvoogd.
Staatsvorming en centralisatie
Karel V had het doel staatsvorming en centralisatie in de Nederlanden te bevorderen. Hij streefde naar hogere belastinginkomsten om zijn oorlogen, paleizen en ambtenaren te financieren, alsook naar centrale wetten die in heel het gebied gelden. Dit leidde tot toenemende ontevredenheid onder de stedelijke en edele bevolkingsgroepen, die hun rechten en welvaart niet wilden opofferen.
In 1555 deed Karel V afstand van de Nederlanden ten gunste van zijn zoon, Filips II. Filips II vroeg om nog hogere belastingen en ging door met de vervolging van protestanten. De meedogenloze wijze waarop hij dit deed, stuitte op verzet van veel Nederlandse bestuurders.
De Opstand tegen Spanje
Filips II werd koning van Spanje en verliet in 1559 de Nederlanden definitief. Na zijn vertrek namen de protesten in de Nederlanden toe; Filips kon niet meer vertrouwen op zijn vervangers. Willem van Oranje, stadhouder van Holland, Zeeland en Utrecht, pleitte voor godsdienstvrijheid en vroeg om toestaan van het protestantisme.
De Eerste Protesten
De landvoogdes, Margaretha van Parma, Filips' halfzus, was onzeker en in 1566 gingen honderden lage edelen naar Brussel om haar te vragen de calvinisten niet langer te vervolgen. Margaretha werd nerveus en beloofde de vervolging tijdelijk stop te zetten. Dit leidde tot een opbloei van calvinistische activiteiten; ze hielden kerkdiensten in de openlucht. Tijdens zo'n hagenpreek in Vlaanderen viel een dominee met zijn aanhangers een klooster aan en vernielde alle heiligbeelden. Dit leidde tot soortgelijke acties in veel andere Nederlandse kerken en kloosters, wat bekend werd als de Beeldenstorm.
De Repressie van Alva
Filips II, woedend over de gebeurtenissen, verving Margaretha door de Spaanse hertog van Alva. Onder Alva leidde de situatie tot een strenge repressie in de Nederlanden, met een speciale rechtbank die honderden mensen ter dood veroordeelde. Alva wilde de inwoners tot gehoorzaamheid dwingen door middel van terreur, een regime gebaseerd op angst (schrikbewind). Hierdoor vluchtten tienduizenden mensen naar Duitsland en Engeland, terwijl Willem van Oranje naar zijn familiekasteel in Duitsland week.
In 1568 begon Willem van Oranje zijn campagnes tegen Spanje, wat de Tachtigjarige Oorlog inleidde. Alva leek aanvankelijk onverslaanbaar, maar het verzet groeide.
Verdelen van de Nederlanden
In 1566 toonde een hoge Spaansgezinde edelman zijn minachting door de lage Nederlandse edelen 'geuzen' (bedelaars) te noemen. De opstandelingen namen deze naam aan en vormden een vloot, bekend als de 'watergeuzen', fanatieke calvinisten die Willem van Oranje als hun leider erkenden, hoewel vielen vooral hun eigen agenda volgden. Op 1 april 1572 veroverden zij het Hollandse stadje Den Briel.
Hierna openden vele Zeeuwse en Hollandse steden hun poorten voor de geuzen. De stadsbesturen sloten zich bij de Opstand aan en erkenden Willem van Oranje als hun leider. Willem van Oranje keerde terug naar de Nederlanden om de Opstand vanuit Delft te leiden.
Terreur van Alva
In het zuiden en oosten rukten de legers van Alva op, waarbij ze allerlei wreedheden beoefenden, zoals in Naarden, waar vrijwel alle inwoners werden uitgemoord. Dit leidde ertoe dat andere steden zich niet wensten over te geven. Alkmaar, Leiden, en Haarlem werden belegerd en hielden maandenlang stand. Haarlem gaf zich na zeven maanden over door honger, maar Leiden en Alkmaar trokken de Spanjaarden terug door het omliggende land onder water te zetten.
Filips II, die ook in andere gebieden oorlog voerde (bijvoorbeeld tegen de Turken), stond onder financiële druk, waardoor hij zijn troepen niet meer kon betalen. Dit resulteerde erin dat de opstandelingen grote delen van Holland en Zeeland in handen kregen. Een deel van de bestuurders bleef echter trouw aan Filips II uit angst voor de calvinisten.
De Unie van Utrecht en Nederlandse onafhankelijkheid
In 1579 sloot Filips II nieuwe troepen met een nieuwe landvoogd naar de zuidelijke gewesten, terwijl de opstandige gewesten en steden de Unie van Utrecht vormden ter verdediging tegen de Spaanse invasie. In 1580 loofde Filips II een hoge beloning uit voor de moord op Willem van Oranje. De Unie van Utrecht reageerde door in 1581 Filips II officieel af te zetten; dit markeerde het begin van de Nederlandse onafhankelijkheid.
In de daaropvolgende jaren heroverde Filips' landvoogd veel Vlaamse en Brabantse steden. Willem van Oranje werd in 1584 vermoord. In 1585 viel Antwerpen, de grootste en rijkste stad van de Nederlanden, in Spaanse handen. Echter, in het noorden hielden de opstandelingen stand en stichtten in 1588 de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden. Willem van Oranjes zoon Maurits werd benoemd tot stadhouder, waarbij de stadhouder niet langer een plaatsvervanger van de vorst was, maar de militaire leider van de Republiek. De oorlog tussen de Republiek en Spanje zou nog vele jaren voortduren, totdat er in 1648 vrede werd gesloten.