Türk Hukuk Tarihi: İslam ve Örfi Miras Hukuku ile Eşya Hukuku Ders Notları

İslam Miras Hukuku ve Mirasçı Grupları

İslam dininde varisler üç temel grupta incelenmektedir. Mirasçıların bu şekilde üç ayrı dala ayrılarak incelenmesinin temel nedeni, İslam hukukunun dine dayalı, ilahi kaynaklı bir hukuk sistemi olmasıdır. Miras taksiminde öncelik sırası ve hisse oranları bu gruplandırmaya göre belirlenir.

Ashabü'l Feraiz ve Koruma Altındaki Paylar

Ashabü'l Feraiz, Kur'an-ı Kerim'de ayetlerle (nas) açıkça ifade edilen, payları belirli ve koruma altına alınan mirasçı grubudur. Bu grup, asıl mirasçılar olarak adlandırılır. Ashabü'l Feraiz'e miras verilmesi farz olduğu için bu hükümler kesin ve değiştirilemezdir. Bu grubun ortak özelliği, korunması gereken kişilerden oluşmalarıdır; zira bu grup büyük oranda kadınlar, yaşlılar ve çocuklardan meydana gelir. Miras dağılımında öncelik bu gruba aittir. Ashabü'l Feraiz grubuna miras payları dağıtıldıktan sonra, eğer terekede bir artış olursa bu bakiye asabe grubuna verilir. Bu grupta dördü erkek, sekizi kadın olmak üzere toplam on iki alt grup mevcuttur.

Ashabü'l Feraiz Grubunun Erkek ve Kadın Varisleri

1. Baba: Murisin babasıdır. Baba, terekeden her zaman sabit olarak $\frac{1}{6}$ pay alır. Ancak murisin erkek tarafından erkek art geleni (oğlu veya oğlunun oğlu) yoksa, baba aynı zamanda asabe sıfatıyla terekeden arta kalanı da alabilir. Babanın payı sabit olduğu için miras problemlerinde ilk olarak babanın payını ayırmak hesaplamayı kolaylaştıran bir yöntemdir.

2. Erkek Tarafından Erkek Atası (Dede): Eğer murisin babası kendisinden önce vefat etmişse, babasının babası veya daha üstteki erkek ataları babanın yerine kaim olarak $\frac{1}{6}$ pay alır. Ancak murisin babası hayattaysa, dede mirastan mahrum kalır; çünkü İslam inancına göre herkes kendi üst soyuna bakmakla yükümlüdür ve baba hayattayken dede ile muris arasındaki yükümlülük bağı kesilmiş sayılır.

3. Ana Bir Erkek Kardeşler: Murisin sadece annesi aynı olan erkek kardeşleridir. Eğer murisin babası, erkek ataları, çocukları veya torunları yoksa, tek bir ana bir erkek kardeş $\frac{1}{6}$ pay alır. Birden fazla iseler terekeden $\frac{1}{3}$ payı kendi aralarında eşit olarak paylaşırlar. Ana bir kız kardeşlerle bir arada bulunmaları durumunda da payları yine $\frac{1}{3}$'tür.

4. Kadın Eş: Kocasının vefatı üzerine sağ kalan kadındır. Eğer kocasının (ister bu kadından ister başka bir kadından) çocuğu varsa kadın terekeden $\frac{1}{8}$ pay alır. Eğer hiç çocuk yoksa payı $\frac{1}{4}$'e yükselir.

5. Erkek Eş (Koca): Karısının vefatı üzerine sağ kalan erkektir. Ölen kadının çocukları varsa koca terekeden $\frac{1}{4}$ pay alır; eğer kadın çocuksuz vefat etmişse kocanın payı $\frac{1}{2}$ olur.

6. Kız Çocukları: Murisin tek bir kızı varsa terekenin $\frac{1}{2}$'sini alır. Birden fazla kız varsa terekenin $\frac{2}{3}$'ünü aralarında eşit paylaşırlar. Eğer kız çocukları erkek çocuklarla bir aradaysa, asabe olan erkek kardeşleriyle birlikte "birli ikili" (erkeğe iki, kadına bir) kuralına göre pay alırlar.

7. Oğlun Kızı (Kız Torun): Muristen önce vefat etmiş olan oğlun kızıdır. Murisin oğlu veya kızı yoksa, tek bir kız torun terekenin $\frac{1}{2}$'sini, birden fazla ise $\frac{2}{3}$'ünü alır. Murisin sadece bir kızı varsa, oğlun kızı payını $\frac{1}{6}$ oranında alır. Oğlun oğlu ile bir aradaysa asabe olur ve ikili birli paylaşıma girer.

8. Ana Baba Bir Kız Kardeş: Murisin babası, çocukları veya erkek atası yoksa, tek bir kız kardeş $\frac{1}{2}$, birden fazlası $\frac{2}{3}$ pay alır. Erkek kardeşlerle bir aradayken asabe olurlar. Kız çocuklarla bir aradayken asabe olarak terekeden artanı alırlar.

9. Baba Bir Kız Kardeşler: Murisin çocukları, babası veya ana baba bir kardeşleri yoksa mirasa hak kazanırlar. Tek başlarına $\frac{1}{2}$, birden fazlaysa $\frac{2}{3}$ alırlar. Ana baba bir tek kız kardeşle bir aradaysalar $\frac{1}{6}$ pay alırlar.

10. Ana Bir Kız Kardeşler: Ana bir erkek kardeşler gibi aynı şartlarda pay alırlar.

11. Anne: Murisin annesidir. Murisin çocukları, torunları veya ikiden fazla kardeşi varsa anne $\frac{1}{6}$ pay alır. Bu sayılan kimseler yoksa anne terekenin $\frac{1}{3}$'ünü alır. Eğer sağ kalan eş ve baba ile bir aradaysa, eşin payı çıkarıldıktan sonra kalanın $\frac{1}{3}$'ünü alır.

12. Büyükanne (Nine): Sahabeler arasındaki fikir alışverişi ve icma ile mirasçı kabul edilmişlerdir. Anne veya babanın vefatı durumunda onların yerine kaim olurlar. Sadece ana soyundan veya baba soyundan direkt silsile ile gelen büyükanneler (Örn: Annenin annesi) Ashabü'l Feraiz sayılır. Murise daha yakın olan büyükanne, uzaktakini mahrum bırakır. Anne hayattaysa tüm büyükanneleri, baba hayattaysa baba tarafındaki büyükanneleri mirastan mahrum bırakır.

Avliye ve Reddiye Kavramları ile Miras Hesaplamaları

Miras paylaştırılırken payların toplamı terekeden fazla veya az çıkabilir. İslam hukukunda tereke genellikle $240$ birim üzerinden hesaplanır. Eğer mirasçıların payları toplamı paydadan büyükse (Örn: $260/240$), bu duruma "avliye" denir ve her varisin payı orantılı olarak indirilir. Eğer paylar toplamı terekeden az kalırsa, bu artan kısmın ashabü'l feraize (eşler hariç) geri verilmesine "reddiye" denir.

Örnek: Muris kadın, mirasçılar ise kocası, bir kızı, annesi ve babası olsun. Tereke $240$ birimdir. Koca (çocuk olduğu için) $\frac{1}{4}$ yani $60$ birim, kız $\frac{1}{2}$ yani $120$ birim, anne $\frac{1}{6}$ yani $40$ birim, baba $\frac{1}{6}$ yani $40$ birim alır. Toplam: $60 + 120 + 40 + 40 = 260$ birim. Tereke $240$ birim olduğundan toplam pay terekeden büyüktür, bu durumda avliye vardır.

Asabe Grubu Mirasçıları ve Hiyerarşi

Asabe, Ashabü'l Feraiz'den paylar dağıtıldıktan sonra terekeden arta kalanı alan veya kimse yoksa terekenin tamamını alan akrabalardır. Kendi içinde dört gruba ayrılırlar ve aralarında keskin bir hiyerarşi vardır. Üst grupta birisi varsa alt gruptakiler mirastan pay alamazlar:

1. Murisin erkek tarafından erkek art gelenleri (Oğul, oğlun oğlu, vb.).
2. Murisin erkek tarafından erkek ataları (Baba, dede, vb.).
3. Murisin babasının erkek tarafından erkek art gelenleri (Erkek kardeşler, kardeş çocukları).
4. Murisin babasının babasının erkek tarafından erkek art gelenleri (Amcalar, amca çocukları).

İslam hukukunda halefiyet (bir mirasçının ölen babasının yerine geçmesi) yoktur. Örneğin, iki sağ oğul ve bir vefat etmiş oğlun oğlu (torun) varsa, torun amcaları olduğu için asabe hiyerarşisinde elenir ve hiç pay alamaz.

Zevül Erham: Uzak Akrabalar

Ashabü'l Feraiz ve Asabe gruplarında yer almayan ancak kan bağı olan uzak akrabalardır. Dört gruba ayrılırlar:

1. Murisin kızının çocukları (kızının oğlu, oğlunun kızının kızı gibi).
2. Murisin dede ve ninesi olmayan ataları (annenin babası gibi).
3. Murisin kardeşlerinin çocukları (erkek kardeşin kızı, kız kardeşin oğlu gibi).
4. Murisin amca kızı, dayı, hala gibi akrabaları. Zevül Erham, diğer iki gruptan kimse yoksa mirasa dahil edilir.

Örfi Miras Hukuku: Miri Arazi ve İntikal

Örfi miras hukuku, İslam hukukunun (feraiz) aksine, mülkiyeti devlete ait (miri) olan arazilerin veya vakıf arazilerinin tasarruf hakkının devriyle ilgilenir. Ebussuud Efendi tarafından kanunlaştırılmıştır. Miri arazide kuru mülkiyet (rakabe) devlete ait olup, köylü yalnızca kullanım (tasarruf) hakkına sahiptir. Toprağın bölünmesini önlemek için ferâiz hükümleri burada uygulanmaz.

Toprak türleri beşe ayrılır: Miri (devlet), Mülk (özel), Mevat (ölü/tarıma uygunsuz), Metruk (kamu malı; yol, köprü), Mevkuf (vakıf). Mevat arazinin tarıma kazandırılmasına "ihya" denir.

Miri arazi intikali Osmanlı tarihinde zamanla genişlemiştir:

• Başlangıçta sadece erkek çocuklara intikal tartışmalıydı.
• İkinci dönemde erkek çocuğa bedelsiz, kız çocuğa tapu bedeliyle intikal sağlandı.
• Üçüncü dönemde kız ve erkek çocuklar eşitlendi.
• Beşinci dönemde İntikal Nizamnamesi ile mirasçı kapsamı sekiz gruba çıkarıldı (Çocuklar, torunlar, ana-baba, kardeşler ve son sırada sağ kalan eş).

Önemli istisna: Sağ kalan eş, sekizinci sırada olsa bile üçüncü sıradan itibaren (ana-baba ile birlikte) mirasa dahil olduğunda terekenin $\frac{1}{4}$'ünü alır. Ayrıca halefiyet miri arazide geçerlidir; torunlar ölen anne veya babalarının yerine geçebilirler.

İcareteynli ve Mukataalı Vakıflarda İntikal

İcareteynli vakıflarda (çifte kiralı), vakıf kuran kişi (vâkıf) isterse intikalin şeri miras (feraiz) kurallarına göre yapılacağını şerh edebilir. Şerh yoksa örfi kurallar uygulanır. İcareteynli vakıflarda mirasçı yoksa toprak devlete değil, vakfa geri döner.

Mukataalı vakıflarda ise arazi üzerindeki yapı durumu kritiktir. Eğer araziye bina yapılmışsa, bina yapanın tam mülkiyetindedir ve İslam miras hukukuna göre intikal eder; ancak arazinin tasarruf hakkı örfi miras kurallarına tabidir. Bu ikili durum doktrinde karmaşık tartışmalara yol açmıştır.

Eşya Hukuku: Mal Tanımı ve Türleri

Osmanlı'da Hanefi mezhebi esas alındığı için Mecelle'deki mal tanımı önem arz eder. Hanefi mezhebine göre mal; insanlar arasında iktisadi değeri olan maddi (fiziki) bir varlıktır. Bu tanım, hak ve menfaatleri (intifa hakkı gibi) başlangıçta mal tanımı dışında bırakmıştır.

Bu tanımın sonuçları: Hak ve menfaatler başlangıçta haksız fiillere konu olmuyordu ve gasp edilen malın kullanımından doğan "ecrimisil" (kira bedeli) istenemiyordu. Ancak zamanla kamu malları ve yetim malları gibi bazı istisnalar için ecrimisil kabul edilmiştir. Daha sonra Hukuk Muhakemeleri Usul Kanunu madde $64$ ile hak ve menfaatler de mal kapsamına dahil edilmiştir.

Mal Türleri:

1. Mütekavvim/Gayri-mütekavvim: İslam'ın yararlanmayı mubah kıldığı ve fiilen elde edilen mallar mütekavvimdir. Haram olan (şarap vb.) veya henüz ele geçirilmemiş mallar gayri-mütekavvimdir.
2. Misli/Gayri-misli: Birbirinin yerini tutabilen (buğday, para) mallar misli; tek ve benzersiz olanlar (tablo) gayri-mislidir.
3. Taşınır/Taşınmaz (Menkul/Gayrimenkul): Bir yerden başka yere nakledilebilen veya edilemeyen mallar.
4. Kullanılan/Tüketilen: Faydalanılması tüketimine bağlı olan (yiyecek) veya olmayan (ev) mallar.

Mülkiyetin Türleri ve Kazanılması

Mülkiyet, bir kimseye eşya üzerinde tasarruf yetkisi veren ve başkalarını engelleyen hukuki ilişkidir. Üç tür tasarruf imkânı sağlar: Kullanma (aslı), yararlanma (seme-ürün) ve hukuki tasarruf.

Mülkiyet Türleri:

• Ayn Mülkiyeti: Malın kendisi üzerindeki mülkiyet.
• Menfaat Mülkiyeti: Kullanım hakkı üzerindeki mülkiyet.
• Deyn Mülkiyeti: Alacak hakkı üzerindeki mülkiyet. Alacaklı, borçlunun zimmetindeki misli bir eşyaya (para vb.) sahip olsa da borçlu vermeden malın aynına sahip değildir.

Mülkiyetin Kazanılması:

• Asli İktisap: İhraz (kimsesiz malı malik olma iradesiyle ele geçirme), karıştırma, birleştirme ve hukuki tağyir (değiştirme). İslam hukukunda kural olarak zamanaşımıyla mülkiyet kazanılması yoktur.
• Devren İktisap: Satış, hibe gibi hukuki işlemlerle mülkiyetin devredilmesidir.