Mikroorganizmaların Fiziksel Etkenlerle Kontrolü Notları

Mikroorganizmaların Fiziksel Etkenlerle Kontrolü

Tarihçe

Kükürt ile tütsüleme kullanılmıştır.
Yakma ve kaynatma yöntemleri kullanılmıştır.
Aristo, Büyük İskender'e ordusuna kaynatılmış su içirmesini önermiştir.
Bakırdan yapılmış kapı kolları kullanılmıştır.
Semmelweis, 1800'lerde el yıkamanın önemini vurgulamıştır.
Lister, 1850'lerde fenol kullanımını antiseptik olarak kullanmıştır.

Temel Kavramlar

Antisepsi: Canlı doku üzerindeki (özellikle patojen) mikroorganizmaların öldürülmesi veya üremelerinin engellenmesidir. Kullanılan yönteme ve antiseptiğe göre doku içinde de bir miktar etkinlik sağlanır.
Antiseptik: Canlı doku üzerindeki (özellikle patojen) mikroorganizmaların öldürülmesi veya üremelerinin engellenmesi için kullanılan kimyasal ürünlerdir.
Asepsi: Mikroorganizmaların korunmuş bir alana ulaşmalarının önlenmesi ve bunun devamlılığının sağlanmasına asepsi denir. Bu amaçla yapılan işlemlerin tamamına aseptik teknik denir.
Sterilizasyon: Bir madde ya da cismin, birlikte bulunduğu her türlü mikroorganizma topluluklarından arındırılması işlemidir. Tam bir sterilizasyon sağlaması için ortamda yaşayan hiçbir canlı mikroorganizma olmaması gerekir. Sterilizasyon işlemi ile ortamdaki sporlu sporsuz tüm bakteriler, mantarlar, virüsler ve parazitler tamamen canlılıklarını kaybederler.
Dezenfeksiyon: Bir maddenin ya da cismin birlikte bulunduğu hastalandırıcı mikroorganizmalardan arındırılması işlemidir. Tam bir dezenfeksiyon için ortamda hastalandırıcı bakteri, mantar, protozoon gibi tüm mikroorganizmaların vejetatif şekillerinin ölmeleri ve virüslerin inaktive olmaları gerekir. Bazı bakteri sporları dezenfeksiyondan sonra canlı kalabilirler.

Sterilizasyon Yöntemleri

A. Isı ile sterilizasyon
- I. Nemli ısı ile sterilizasyon
  - a. Buharla sterilizasyon
  - b. Sıcak su ile sterilizasyon
- II. Kuru sıcak hava ile sterilizasyon
- III. Yakma ve alevle sterilizasyon
B. Süzme ile sterilizasyon
C. Kimyasal maddelerle sterilizasyon
Ç. Işınlama ile sterilizasyon

Isı ile Sterilizasyon Yöntemleri

Eskiden beri bilinen ve fazla kullanılan yöntemlerdendir.
Isı ile sterilizasyon en ekonomik, en az toksik, en güvenli ve en kolay uygulanabilir olduğundan sık tercih edilir.

Isı ile Sterilizasyonu Etkileyecek Faktörler:

Isı derecesi
Süre
Mikroorganizmanın cinsi
Mikroorganizmanın bulunduğu üreme dönemi
Nem oranı
Mikroorganizmanın içerdiği su miktarı
Ortamın pH derecesi
Ortamın ozmotik basıncı
Ortamdaki organik madde miktarı
Ortamın nemi arttıkça daha düşük ısıda ve daha kısa zamanda etki gerçekleşir.
pH nötralden uzaklaştıkça (asit ve alkaliye kaydıkça) ısının etkisi artar.
Ortamda organik maddelerin fazla olması (şeker, yağ, protein) mikroorganizmaların ısıya direncini arttırır.
Proteinlerin koagüle olabilmeleri için hücrede en az %50 su bulunmalıdır.
Sporlar az su içerdiklerinden ısı ile sterilizasyona daha dirençlidir.

Yüksek Isının Etkileri

Mikroorganizmaların hücre duvarının yıkımına neden olur.
Protein yapılarının koagüle olmasına neden olur.
Nükleik asit yapılarının bozulmasına neden olur.

Buharla Sterilizasyon

Basınçlı buharlı sterilizasyon - Otoklav: Doymuş buharla, basınç altında, yüksek derecede sterilizasyon sağlar. Deniz seviyesinde su buharının ısısı 100 derecedir. 1 atmosfer basıncında (1 kg/cm²) 120-121°C'de, 15-45 dakikada sterilizasyon sağlanır. 134°C'de, 3-4 dakikada sterilizasyon sağlanır. Sıvı besiyeri sterilizasyonu için uygundur.
Basınçsız buharla - Akım halindeki buharla - Koch kazanı: Buhar ısısını içindeki cisme verir. 60 dakikada sterilizasyon sağlanır.

Sıcak Su ile Sterilizasyon

Kaynatma: Deniz seviyesinde su 100 derecede kaynar. 5-10 dakikada vejetatif şekiller ve bazı bakteri sporları ölür (dezenfeksiyon). 30 dakika kaynatmak sterilizasyon sağlar. Kaynatma distile su ile tüm malzemeyi kaplayacak şekilde yapılmalıdır.
Tindalizasyon - Fraksiyone ısıtma - Benmari: 56-70 derece 3 gün ardışık 1 saat uygulanır. Bakterilerin vejetatif şekilleri ilk gün ölür. 2. ve 3. günlerde sporlu bakteriler açılarak ölür. Sterilize edilecek malzeme suyun içerisinde olmalıdır.

Pastörizasyon

Özellikle süt ve süt ürünlerine uygulanan dezenfeksiyon yöntemidir.
Belirli ısı derecelerine kadar ısıtılan sıvının (65°C) birden soğutulması esasına dayanır. Böylece patojen mikroorganizmaların ölmesi sağlanır.
Bu yöntemle bakteri sporları ve sütteki nonpatojen bazı mikroorganizmalar ortadan kaldırılamazlar.

Ultra High Temperature (UHT)

135-150 °C’lık levhalardan 3-4 saniyede tutma
Ani olarak 20 °C’a düşürme
Sütün sterilizasyonunda kullanılır
Bütün vejetatif mikroorganizmalar ve az dayanıklı sporlar ölür

Yakma - Alevden Geçirme

İğne, öze gibi araçların akkor haline kadar ısıtılması
Lam, lamel, cam balon, tüplerin alevden geçirilmesi

Kuru Sıcak Hava - Pasteur Fırını

Tüp, balon, pipet, cam malzeme, madeni eşya, toz halindeki maddeler, yağlar için kullanılır.
170 derecede 1 saat
160 derecede 2 saat
150 derecede 3 saat

Süzme ile Sterilizasyon (Filtrasyon)

Berkefeld: Buji şeklinde sıkıştırılmış silisyumlu diyatom toprağı
Pasteur, Chamberland: Sırsız porselen
Seitz: Disk şeklinde sıkıştırılmış asbest
Cam tozu yada liflerinden mikrofiltreler (kollodyum, selüloz esterleri, polivinil)

Işınlama

Ultraviyole (UV)
- Direkt etki ile DNA ve RNA transkripsiyonu ve replikasyonunda hata oluşturur.
- İndirekt etki ile organik maddelerde değişiklik yapar.
- 200-300 nm dalga boyu hava ve yüzey dezenfeksiyonu için kullanılır.
- 240-280 nm (253.7 nm) mikroorganizmalara en etkin UV kaynağıdır (Civa buharlı lambalar).
X, gama, beta ışınları: İyonize edici ışınlardır. Besin, ilaç sanayisinde kullanılır.

Sterilizasyonun Kontrolü

Maksimal termometre
Sticker ve Browne tüpleri
Kimyasal madde emdirilmiş kağıt indikatörler
Isıya dirençli bakteri sporları

El Yıkama

El yıkama hastanede hastalar ve sağlık personeli arasında mikroorganizma geçişini önlemek için en etkili yoldur.
Patojen organizmalar kolonize ve enfekte hastalardan personelin ellerine geçer ve bu hastane içinde yayılmanın önemli yollarından biridir.
Ağızın normal florası ve ml'de $10^{10}$ bakteri konsantrasyonuna sahip bağırsaklar önemli bakteri kaynaklarıdır.

Ellerin Dekontaminasyonu

Sosyal el yıkama: Orta derecede kirli ellerin sadece sabun ve suyla yıkanmasıdır. Geçici floranın büyük çoğunluğu uzaklaştırılmış olur. Yemek yemeden önce, tuvalete gittikten sonra, hasta bakımına başlamadan önce, ellerin her kirlenmesinde yapılmalıdır.
Hijyenik el yıkama: Elleri yıkamak için antiseptik bir deterjanın kullanıldığı veya ellerin alkol ile dezenfekte edildiği bir işlemdir. Bu geçici mikroorganizmaların uzaklaştırılmasında ve öldürülmesinde daha etkili bir yoldur. İnvaziv işlemlerden önce, infeksiyona yatkın hastalarla (bağışıklık sistemi yetersizliği olanlarda) temas öncesi, yaralara ve üreter kateterlere dokunmadan önce ve sonra, kanlı çıkartılarla temas, mikrobik kontaminasyon olabilecek diğer durumlar ile karşılaştıktan sonra, eldiven takmadan önce ve taktıktan sonra yapılır.
Cerrahi el yıkama: Geçici florayı uzaklaştırmak, öldürmek ve eldiven hasar gördüğü zaman yaranın kontamine olmasını önlemek için kalıcı organizmaları azaltmak için yapılır. Hijyenik el yıkamada kullanılan deterjanlar kullanılır. Cerrahi el yıkama tüm cerrahi işlemlerden önce yapılmalıdır.

El Yıkama Tekniği

Her hareketi beş kez tekrarlayın.
- Sağ avuç içi sol elin sırtı üzerinde.
- Avuç içleri yüzyüze parmaklar içiçe geçecek şekilde.
- Sol avuç içi sağ elin sırtı üzerinde.
- Parmak sırtları zıt avuçun içinde.
- Başparmakların dairesel hareketi ile ovalanması.
- Avuç içlerinin dairesel hareketi ile ovalanması.

Hastane enfeksiyonlarını önlemede en etkin ve ucuz yöntem EL YIKAMA'dır.