Tkanki zwierzęce - Notatki

Tkanki zwierzęce

• Tkanki pierwotne (listki zarodkowe) formują się we wczesnych etapach rozwoju zarodkowego.

• Z tkanek pierwotnych powstają tkanki ostateczne: nabłonkowa, łączna, mięśniowa i nerwowa.

• Tkanki tworzą narządy, a narządy - układy narządów.

• Zwierzęta zbudowane z tkanek (oprócz gąbek) to tkankowce.

Pochodzenie tkanek zwierzęcych

• Nabłonkowa: ektoderma, mezoderma, endoderma

• Łączna: mezoderma

• Nerwowa: ektoderma

• Mięśniowa: mezoderma

Tkanka nabłonkowa

• Charakteryzuje się zwartym układem komórek.

• Komórki osadzone na błonie podstawnej (warstwa substancji międzykomórkowej z kolagenem).

• Błona podstawna:

  • umożliwia zachowanie kształtu komórek nabłonka,

  • zapewnia transport substancji między nabłonkiem a sąsiednimi tkankami.

• Podział nabłonków ze względu na liczbę warstw komórek:

  • jednowarstwowe,

  • wielowarstwowe.

• Podział nabłonków ze względu na kształt komórek:

  • płaskie,

  • sześcienne,

  • walcowate.

Nabłonki jednowarstwowe

• Składają się z pojedynczej warstwy komórek o podobnym kształcie.

• Komórki leżą bezpośrednio na błonie podstawnej.

Nabłonek jednowarstwowy wielorzędowy

• Szczególny rodzaj nabłonka jednowarstwowego.

• Wszystkie komórki leżą na błonie podstawnej, ale mają różną wysokość.

• Jądra komórkowe tworzą kilka rzędów.

Nabłonki wielowarstwowe

• Charakterystyczne dla kręgowców.

• Składają się z kilku lub kilkunastu warstw komórek.

• Do błony podstawnej przylega warstwa położona najbardziej wewnętrznie.

Funkcje tkanki nabłonkowej

• Ochronne:

  • okrywają ciało zwierząt,

  • zabezpieczają przed utratą wody, urazami mechanicznymi i drobnoustrojami.

  • wyściełają jamy narządów wewnętrznych.

• Nabłonki urzęsione (migawkowe): na powierzchni komórek mają rzęski.

  • występują m.in. w drogach oddechowych kręgowców lądowych, umożliwiają usuwanie zanieczyszczeń.

  • u niektórych bezkręgowców współuczestniczą w poruszaniu się.

• Nabłonek okrywający ciało bezkręgowców wytwarza oskórek.

  • chroni przed wpływem czynników środowiska.

  • u stawonogów stanowi element szkieletu zewnętrznego.

• Transportujące: umożliwiają przenikanie substancji z jednej strony nabłonka na drugą.

  • transport tlenu i dwutlenku węgla w narządach wymiany gazowej,

  • transport produktów trawienia w jelicie cienkim.

  • nabłonek migawkowy w jajowodach (ruch rzęsek przemieszcza komórki jajowe).

• Wydzielnicze: tworzą gruczoły, które wytwarzają i wydzielają różne substancje (śluz, enzymy, hormony).

  • Podział gruczołów ze względu na liczbę komórek:

    • jednokomórkowe - komórki wydzielnicze rozmieszczone pojedynczo (np. gruczoły śluzowe u mięczaków i ryb),

    • wielokomórkowe - komórki wydzielnicze tworzą zespoły (np. gruczoły potowe ssaków).

  • Podział gruczołów ze względu na sposób wydzielania:

    • wydzielania wewnętrznego (dokrewne) - wydzielina odprowadzana do płynów ustrojowych (np. gruczoły dokrewne wydzielające hormony do krwi),

    • wydzielania zewnętrznego - wydzielina odprowadzana do środowiska zewnętrznego (np. gruczoły potowe) lub do światła narządów (np. wątroba).

• Zmysłowe: bodźce odbierane przez neurony znajdujące się między komórkami nabłonka (np. nabłonek węchowy).

Rodzaje gruczołów

• Zbudowane z tkanki nabłonkowej.

• Wydzielają substancje chemiczne o różnych funkcjach (ochronnej, sygnałowej, enzymatycznej).

• Przykłady:

  • Gruczoły śluzowe w skórze płazów (wielokomórkowe gruczoły wydzielania zewnętrznego, wydzielają śluz pokrywający skórę).

  • Komórki kubkowe jelita cienkiego człowieka (jednokomórkowe gruczoły wydzielania zewnętrznego, wydzielają śluz do światła jelita).

  • Tarczyca człowieka (wielokomórkowy gruczoł wydzielania wewnętrznego, wydziela hormony do krwi).

Połączenia międzykomórkowe u zwierząt

• Występują w wielu tkankach (nerwowej, mięśniowej).

• Największa różnorodność i liczba w tkance nabłonkowej.

• Funkcje:

  • bariery zabezpieczające przed wymianą substancji,

  • umożliwiają kontakt sąsiadujących komórek.

• Rodzaje połączeń:

  • połączenia zamykające - występują wyłącznie w tkance nabłonkowej, uszczelniają warstwę nabłonka, izolują środowisko narządu,

  • desmosomy - łączą sąsiednie komórki mechanicznie, połączone z filamentami pośrednimi (keratynowymi) cytoszkieletu, tworzą wytrzymałą sieć, nadają tkankom odporność mechaniczną,

  • półdesmosomy - łączą filamenty pośrednie z błoną podstawną, zapewniają integralność tkanki,

  • połączenia szczelinowe (neksus) - zbudowane z koneksonów, tworzą kanały, umożliwiają transport jonów i małych cząsteczek polarnych między komórkami (występują w nabłonkach, tkance nerwowej, mięśniowej poprzecznie prążkowanej serca).

• Szczególnie liczne w nabłonkach wyściełających wewnętrzne powierzchnie jam ciała i narządów (np. w nabłonku jelita).

Związek między budową a funkcją nabłonków

• Tkanki nabłonkowe mają różną budowę, uzależnioną od pełnionych funkcji.

Nabłonki jednowarstwowe

• Składają się z pojedynczej warstwy komórek o podobnym kształcie, leżących bezpośrednio na błonie podstawnej.

  • Nabłonek jednowarstwowy płaski:

    • zbudowany z silnie spłaszczonych komórek o centralnie położonych jądrach komórkowych,

    • funkcja: bariera fizyczna, umożliwia transport substancji (np. gazów oddechowych),

    • występuje na powierzchni skrzeli, buduje ściany pęcherzyków płucnych, stanowi wyściółkę naczyń krwionośnych, pokrywa ciało niektórych bezkręgowców (np. płazińców).

  • Nabłonek jednowarstwowy sześcienny:

    • zbudowany z komórek o kształcie sześcianu, mają centralnie położone jądra komórkowe, liczne mitochondria i aparaty Golgiego oraz silnie rozbudowaną siateczkę śródplazmatyczną,

    • funkcje: wchłanianie i wydzielanie,

    • występuje w częściach wydzielniczych wielu gruczołów, ścianach kanalików nerkowych (komórki zaopatrzone w mikrokosmki).

  • Nabłonek jednowarstwowy walcowaty:

    • zbudowany z wysokich komórek o kształcie walca, mają jądra komórkowe zlokalizowane blisko błony podstawnej, liczne aparaty Golgiego i silnie rozbudowaną siateczkę śródplazmatyczną,

    • funkcje: wchłanianie i wydzielanie,

    • występuje w większej części przewodu pokarmowego (w jelicie komórki zawierają mikrokosmki), stanowi pokrycie ciała niektórych bezkręgowców (np. pierścienic i mięczaków).

  • Nabłonek jednowarstwowy wielorzędowy:

    • zbudowany z jednej warstwy komórek o różnej wysokości, jądra komórkowe tworzą kilka rzędów,

    • występuje w drogach oddechowych (powierzchnię pokrywają rzęski).

Nabłonki wielowarstwowe

• Charakterystyczne dla kręgowców, zbudowane z wielu warstw komórek.

• Podział ze względu na kształt komórek górnej warstwy: płaskie, sześcienne lub walcowate.

  • Nabłonek wielowarstwowy płaski:

    • zbudowany z wielu warstw komórek, które spłaszczają się w miarę wzrostu odległości od błony podstawnej,

    • funkcja: ochronna,

    • występuje w postaci:

      • nabłonka rogowaciejącego (pokrywa ciało większości kręgowców, powierzchniowe warstwy zawierają keratynę, ulegają złuszczaniu),

      • nabłonka nierogowaciejącego (występuje m.in. w przełyku, odbycie i pochwie).

  • Inne nabłonki wielowarstwowe:

    • Nabłonek wielowarstwowy sześcienny (np. pęcherza moczowego).

    • Nabłonek wielowarstwowy walcowaty (np. gruczołów ślinowych).