Tilshunoslik Fanidan Mukammal va Exhaustive O'quv Qo'llanmasi

Arab Tilshunosligi va Uning Tarixiy Ahamiyati

  • Paydo bo‘lish asosi: Arab tilshunosligining shakllanishiga Qur’oni Karim tilini to‘g‘ri o‘qish, tushunish va umumiy arab tili me’yorlarini tizimlashtirish (me’yorlashtirish) zarurati asosiy turtki bo‘lgan.

  • Dastlabki markazlar: Arab tilshunosligi ilmi asosan ikki yirik ilmiy markaz — Basra va Kufa maktablarida shakllangan.

  • Leksikografiya (Lug‘atshunoslik):

    • Birinchi arab tili lug‘ati muallifi: Xalil ibn Ahmad al-Farohidiy.

    • "Kitobul ayn" lug‘atining o‘ziga xosligi: Bu lug‘at so‘zlarni tovushlarning chiqish o‘rniga (artikulyatsiyasiga) ko‘ra tartiblagan birinchi yirik manba hisoblanadi.

    • Abu Tohir Majdiddin al-Firuzobodiy tomonidan 6060 tomlik ulkan "Qomus" lug‘ati tuzilgan.

  • Grammatika va Qurilish:

    • Eng mashhur grammatik asar: Sibavayh tomonidan yozilgan "Al-Kitob" asari. Bu asar o‘z davrida arab tili grammatikasining eng mukammal namunasi deb tan olingan.

    • Sintaksis: Arab tilshunosligida grammatikaning eng kam rivojlangan (bo‘sh) bo‘limi sintaksis, xususan, murakkab gap nazariyasi hisoblanadi.

    • Gap turlari: Gaplar asosan ikki turga — Ismiy gap (otli gap) va Fe’liy gapga bo‘linadi.

    • Gap bo‘laklari: Ismiy gapning egasi mubtado, uning kesimi esa xabar deb ataladi.

    • Idofa: Qaratqich kelishigi munosabati arab tilshunosligida idofa (qaratqich-qaralmish bog‘lanishi) sifatida tushuntiriladi.

  • Fonetika:

    • Undoshlar: Arab tilshunoslari undosh tovushlarni "harf" yoki "harakatlanmaydigan tovushlar" deb atashgan.

    • Unlilar: Unli tovushlar "harakatlar" deb nomlanib, ularga fatha, kasra va damma kiradi.

Sharq Uyg‘onish Davri va Turkiy Tilshunoslik

  • Abu Nasr Farobiy:

    • "Ihso al-ulum" asarida bilishning ikki bosqichi haqida ma’lumot beradi.

    • Farobiyga ko‘ra, bilimga intiluvchi asosiy mavjudot — Inson.

    • So‘z ma’nolarini sodda va murakkab turlarga ajratgan.

    • Sodda ma’noli so‘zlarni ot, fe’l va harf (yuklama/ko‘makchi) turlariga bo‘lgan.

    • Fe’lning asosiy belgisi sifatida uning zamon ma’nosini ifodalashini ko‘rsatgan.

  • Abu Rayhon Beruniy:

    • "Kitob as-saydana fi-t-tibb" asarida dorivor moddalar nomlarining turli tillardagi variantlari va ularning etimologik izohlarini keltirgan.

  • Ibn Sino:

    • Lingvistikaga oid asari: "Asbob hudus al-huruf".

    • Atamalar farqi: "Savt" — umumiy tovush, "harf" — nutq tovushi (fonema/tovush).

  • Mahmud Koshg‘ariy:

    • "Devonu lug‘otit turk": Qoraxoniylar davrida turkiy tillar uchun yaratilgan eng mashhur ensiklopedik lug‘at. Unda turkiy qabilalar, shevalar, fonetika, leksika, grammatika, folklor va geografiya haqida bitmas-tuganmas ma’lumotlar jamlangan.

    • "Javohirun nahv fi lug‘atit turk": Turkiy til grammatikasi va nahv (sintaksis) masalalariga bag‘ishlangan monografik asari.

  • Mahmud az-Zamaxshariy:

    • Arab tilida ijod qilgan ajamliklarning (arab bo‘lmaganlar) eng buyugi.

    • "Al-Mufassal": Morfologiya va sintaksis bo‘yicha mashhur qo‘llanma. Ushbu asar ahamiyati jihatidan Sibavayhning "Al-Kitob" asariga qiyoslanadi.

    • Shuningdek, uning "Muqaddimat ul-adab" asari ham tilshunoslikda muhim o‘rin tutadi.

  • Alisher Navoiy:

    • "Muhokamat ul-lug‘atayn": Turk (o‘zbek) va fors tillarini chog‘ishtirma o‘rgangan asar. Bu asar bilan Chog‘ishtirma tilshunoslikka asos solingan deb hisoblanadi.

    • Xazina/Mahzan obrazi: Navoiy turkiy tilni xazinaga qiyoslaydi. "Mahzanining yiloni xunxor…" iborasi orqali bu til boyligidan foydalanish bir qancha qiyinchiliklar (bilim talab qilishi) bilan bog‘liqligini bildiradi.

    • Gavhar qiyosi: So‘zni durbinga emas, gavharga (qimmatbaho javhar) qiyoslaydi va uning joyi ko‘ngil yoki ma’no xazinasida ekanini ta’kidlaydi.

Yevropa Tilshunosligi: O‘rta Asrlardan XVII-XVIII Asrlargacha

  • O‘rta Asrlar:

    • Asosiy o‘rganiladigan til — Lotin tili. U "Bilim olishning kaliti" deb hisoblangan.

    • Lotin tili grammatikasi namunaviy va qat’iy deb qaralgan bo‘lib, asosan Donat va Prissian grammatikalari asosida o‘rganilgan.

  • Uyg‘onish Davri va Ratsionalizm:

    • Ratsional grammatika ta’limoti yuzaga keldi. Barcha tillarning yagona mantiqiy asosi bo‘lishi kerak degan g‘oyadan Umumiy grammatika tushunchasi kelib chiqdi.

    • "Umumiy ratsional grammatika" (Por-Royal grammatikasi): 16601660-yilda Antuan Arno va Klod Lanslo tomonidan fransuz tilida yozilgan. U lotin, yunon, qadimgi yahudiy va fransuz tillari materiallariga asoslangan.

    • Faylasuflar qarashlari:

      • Bekon: Til — tafakkurni ifodalovchi vosita va bilimni tartibga soluvchi qurol.

      • Lokk: So‘zlar g‘oyalarni ifodalaydi, til — fikr almashish vositasi.

      • Leibnits: Universal til va belgilar tizimi masalasini ko‘targan.

  • Muhim Tadqiqotlar:

    • J. Skaliger (15401540): "De causis linguae Latinae".

    • R. Stefanus (15531553): Lotin tili tezaurusi (lug‘ati).

    • Reyxlin: Tilshunoslikka birinchi bo‘lib "Affiks" terminini olib kirgan.

Qiyosiy-Tarixiy Tilshunoslik (Komparativistika)

  • Shakllanishi: XIX asrda yuzaga kelgan. Bu metod qarindosh tillarning kelib chiqishi va tarixiy taraqqiyotini o‘rganadi. Bunga sanskrit tilining Yevropa tillari bilan qarindoshligi aniqlanishi sabab bo‘lgan.

  • Asoschilar:

    • Frans Bopp: Nemis olimi, qiyosiy-tarixiy metod asoschisi. "Hind-yevropa tillari" atamasini ilmiy muomalaga kiritgan. (Xatosi: malayo-polineziya va kavkaz tillarini asossiz ravishda bu oilaga kiritgan).

    • Rasmus Rask: Tovush mosliklari va grammatik shakllarni chog‘ishtirishda to‘g‘ri yondashgan.

    • Yakob Grimm: German tillarini tadqiq qilgan. Fonetika bilan bog‘liq "ko‘chish qonuni"ni yaratgan. Uning shiori: "Bizning tilimiz bizning tariximizdir".

    • A.X. Vostokov: Rus slavyanshunos olimi, metod asoschilaridan biri.

  • Fridrix Shlegel: "Hindlarning tili va donoligi" asari muallifi.

Vilgelm fon Gumboldt va Umumiy Tilshunoslik

  • Maqomi: Nemis faylasufi, umumiy tilshunoslik asoschisi.

  • G‘oyalari: Til — xalq ruhining ifodasi. U til hodisalarini o‘rganishda qiyosiy metoddan foydalangan.

  • Asari: "Kavi tili haqida".

  • Antinomiya: Til va nutq o‘rtasidagi munosabatni ijtimoiy va individual zidiyat sifatida ko‘rgan. Uning mashhur iborasi: "Til faoliyat mahsuli emas, balki faoliyatning o‘zidir".

  • Xatosi: Tilni haddan tashqari ruhiy-idealistik (sub’ektiv) talqin qilishi.

Grammatika: Morfologiya va Sintaksis

  • Grammatikaning tarkibi: Morfologiya va Sintaksisdan iborat.

  • So‘z yasalishi: So‘zning ichki tuzilishi va yasash qoidalarini o‘rganadi.

  • Morfologiya: So‘z shakllari, ma’nolari va so‘z turkumlarini o‘rganuvchi bo‘lim.

  • Sintaksis: So‘z birikmasi, gap va matnni, so‘zlarning birikish usullarini o‘rganadi.

  • Birliklar: Ierarxik tartibda — Morfema (eng kichik ma’noli birlik) -> So‘z -> So‘z birikmasi -> Gap.

  • Grammatik Usullar:

    • Reduplikatsiya: O‘zak yoki asosning takrorlanishi (masalan: tez-tez, katta-katta).

    • Suppletivizm: Bir so‘z shakllarining turlicha o‘zaklardan hosil bo‘lishi.

  • Morfemalar:

    • O‘zak va affiksal (prefiks — o‘zakdan oldin, suffiks — o‘zakdan keyin).

    • Asl va o‘zlashma morfemalar.

  • So‘z turkumlarining o‘zgarishi (Konversiya):

    • Substantivatsiya: Otga o‘tish.

    • Adjectivatsiya: Sifatga o‘tish.

    • Adverbializatsiya: Ravishga o‘tish.

    • Abbreviatsiya: Qisqartma so‘zlar yasash.

  • Sintaktik Aloqa Turlari:

    • Moslashuv: Tobe so‘z hokim so‘z shakliga mos kelishi.

    • Boshqaruv: Hokim so‘z tobe so‘zdan ma’lum grammatik shaklni talab qilishi.

    • Bitishuv: Ikki so‘zning faqat ma’no va tartib orqali bog‘lanishi.

  • Gapning Aktual Bo‘linishi: Gapning Tema (ma’lum qism) va Rema (yangi xabar)ga bo‘linishi.

Tillarning Tasnifi

  1. Genealogik tasnif: Tillarning qardoshligiga (kelib chiqishiga) asoslanadi. Eng yirik oila — Hind-yevropa (rus, ingliz, nemis, fors, hind va boshqalar).

  2. Morfologik (Tipologik) tasnif: Grammatik qurilishiga ko‘ra:

    • Ajratuvchi (Amorf): Affikslar yo‘q, faqat o‘zaklar (xitoy, tibet, vetnam).

    • Agglyutinativ: Affikslar ketma-ket qo‘shiladi, har biri bitta ma’no tashuvchisi (o‘zbek va boshqa turkiy tillar).

    • Flektiv: So‘z asosi ichki o‘zgarishlarga uchraydi (ingliz, rus).

    • Mujassamlashtiruvchi (Polisintetik): So‘z va gap bitta birlikda birlashadi (eskimos, chukot).

  3. Areal tasnif: Tillarning hududiy tarqalishini o‘rganadi.

  4. Funksional tasnif: Tilning jamiyatdagi vazifasi (o‘lik/tirik tillar, sun’iy tillar)ga ko‘ra.

  • Xalqaro tillar: BMT ishchi tillari — ingliz, fransuz, rus, ispan, arab, xitoy.

  • Pidjin va Kreol tillar: Yevropa va mahalliy tillar aralashuvidan port shaharlarda yoki mustamlakalarda yuzaga kelgan tillar.

Zamonaviy Tilshunoslik Yo‘nalishlari

  • Ferdinand de Sossyur: XX asr tilshunosligi islohotchisi, Strukturalizm asoschisi. "Umumiy tilshunoslik kursi" kitobi muallifi. Tilni ijtimoiy hodisa va belgilar sistemasi deb bilgan.

  • Antinomiyalar: Til (barqaror sistema) va Nutq (individual qo‘llanish). Sinxroniya (hozirgi holat) va Diaxroniya (tarixiy taraqqiyot).

  • Maktablar:

    • Praga maktabi: Funksional yo‘nalish (N.S. Trubetskoy).

    • Amerika deskriptivizmi: Leonard Blumfild (distribusiya).

    • Kopengagen (Glossematika): Luis Yelmslev.

  • Fanlararo Yo‘nalishlar:

    • Sotsiolingvistika: Til va jamiyat (ekstralingvistik omillar).

    • Psixolingvistika: Til va psixologik mexanizmlar.

    • Etnolingvistika: Til va milliy madaniyat.

    • Neyrolingvistika: Til va miya faoliyati (A.R. Luriya).

    • Kognitiv lingvistika: Til va tafakkur/bilim tuzilmalari.

    • Matematik va Kompyuter lingvistikasi: Sun’iy intellekt va modellash.

Leksikologiya Bo‘limlari

  • Semasiologiya: Ma’no va shakl munosabati.

  • Onomasiologiya: Narsa va hodisalarga nom berish.

  • Onomastika: Atoqli otlar (antroponimika, toponimika).

  • Frazeologiya: Turg‘un birikmalar.

  • Etimologiya: So‘zning kelib chiqishi.

  • Leksikografiya: Lug‘at tuzish amaliyoti.

  • Terminologiya: Maxsus sohaviylik.

  • Etnonimika: Millat nomlari.

Yozuv Tarixi va Orfografiya

  • Bosqichlar: Piktografik (rasmli) -> Ideografik (tushunchaviy) -> Bo‘g‘inli (sillabik) -> Fonografik (harf-tovush).

  • Determinativlar: Bir xil shaklli, lekin farqli ma’noli so‘zlarni ajratuvchi belgilar.

  • O‘zbek yozuvlari: Mixxat, oromiy, so‘g‘d, xorazm, uyg‘ur, arab, lotin, kirill.

  • Transliteratsiya: Bir yozuv harflarini boshqa yozuvga o‘tkazish.

  • Transkripsiya: Talaffuzni aniq ifodalash.

  • Orfografik Prinsiplar:

    1. Fonetik: Aytilishi bo‘yicha yozish.

    2. Morfologik (Fonematik): So‘z aslini saqlab yozish.

    3. Tarixiy-an’anaviy: Qadimiy odat bo‘yicha saqlash.

    4. Grafik: Bosh harflar, abzats qoidalari.

Qadimgi Dunyo Tilshunosligi: Hindiston, Yunoniston, Rim

  • Hindiston: Vedalarni asrash uchun shakllangan. Paninining "Ashtadhyayi" (Sanskrit grammatikasi) klassik asar. 44 ta so‘z turkumi: ot, fe’l, prefiks, yuklama.

  • Yunoniston:

    • "Fyusey" nazariyasi: Nomlar tabiatdan (Geraklit).

    • "Thesei" nazariyasi: Nomlar kelishuv bo‘yicha (Demokrit).

    • Platon: "Kratil" asari (nom va predmet munosabati).

    • Dionisiy Frakiyalik: "Grammatika san’ati" (tizimli yunon grammatikasi).

    • Stoiklar: Nutqni ichki va tashqi turga bo‘lishgan.

  • Rim: Varron, Donat va Prissian (Lotin tili tadqiqotchilari).

Tilning Vazifalari va Muhim Tushunchalar

  • Kommunikativ: Muloqot vazifasi.

  • Kognitiv (Gnoseologik): Dunyoni anglash va nomlash.

  • Akkumulyativ: Ma’lumotlarni kelajak avlodga to‘plash.

  • Emotiv (Ekspressiv): His-hayajon ifodalash.

  • Substrat: Mag‘lub (mahalliy) tilning g‘olib tilga ta’siri.

  • Superstrat: G‘olib (kelgindi) tilning mahalliy tilga ta’siri.

  • Esperanto: Zamengof tomonidan yaratilgan xalqaro sun’iy til.

  • Integratsiya: Shevalarning adabiy tilga birlashishi.

  • Differensiatsiya: Bir tilning sheva va lahjalarga ajralishi.