deel 4

Intensivering Landbouw

Langduriger beschikbaarheid grond noodzakelijk.
Pachtwet noodzakelijk door toenemend gebruik kunstmest.
Belemmeringen privé grondbezit door versnippering bij opvolgende generaties.
Ruilverkaveling belangrijk om versnippering tegen te gaan.
Toenemende bevolkingsdruk leidt tot intensivering en privatisering van grond.
Landhervorming, bezetting, ruilverkaveling.

Kapitaal

Ontstaat door investeren van arbeid in grondverbetering en areaaluitbreiding.
Vergroting van de kudde.
Toenemende voervoorziening.
Ander productiedoel, bijvoorbeeld melk in plaats van vlees.
Loon uit nevenberoep in bedrijf investeren.
Kinderen vaak kapitaal ouders op hun oude dag.
Bruidsschat: "geld trouwt geld".
Kapitaal in natura en in geld.
Kapitaal kan dienen om productie uit te breiden en risico te verminderen.
Beschikbaarheid van kapitaal uit eigen bedrijf, van derden (buurman, familie, bank), rijk westers land.
Westerse landbouw is kapitaalsintensief.
Ontwikkelingslanden halen veel kapitaal uit het buitenland, wat kan leiden tot te grote plannen en ruwe ingrepen.

Arbeid

Alleen aangewend als een behoefte wordt bevredigd; heeft een grensnut.
Grensnut bepaald door aard van het werk, verdienste, alternatieve aanwending van tijd.
Alternatieve aanwending: vrije tijd, beunhazen, werkloosheid.
In de westerse wereld is er een tekort aan arbeid; arbeidskosten stijgen.
Compensatie door hogere arbeidsproductiviteit: mechaniseren, motoriseren en automatiseren.
Arbeid vervangen door kapitaal => noodzaak tot bedrijfsvergroting => prijsstijging van kapitaal en grond.
Deeltijdboeren (postbodeboeren) alternatieve aanwending voor arbeid.
Verbreding, vergaande specialisatie, meer uniformiteit, gemakkelijkere schaalvergroting.
Toename kwetsbaarheid van bedrijven door afhankelijkheid van derden.
In ontwikkelingslanden is arbeid goedkoop maar de arbeidsproductie per persoon is laag.

Arbeidspieken

Grasoogst op melkveebedrijven.
Voeren (mestkalveren, varkens, kippen).
Scheren (schapen in Australië).
Spenen kalveren (beef ranches).
Drenken (sommige nomaden in droge tijd).
Arbeidsproductiviteit: verhouding tussen productie en geleverde arbeid; hoog in westerse landen door mechanisatie.
Arbeidsvervangende mechanisatie leidt tot hogere kapitaalsbehoefte.
Arbeidsproductiviteit wordt berekend over bij productie betrokken mensen.
Nationale arbeidsproductiviteit kan lager zijn door werklozen en administratie.
Ontwikkelingslanden hebben minder mechanisatie => lagere arbeidsproductiviteit.
Verborgen werkloosheid en lagere arbeidsproductiviteit door ondervoeding en ziekten.

Grond, Kapitaal en Arbeid

Intensief of extensief gebruiken.
Varkensmestbedrijf: grond- en arbeidsextensief, kapitaalintensief.
Modern melkveebedrijf: tamelijk grond- en arbeidsintensief, kapitaalintensief.
Rundveeranch (Latijns-Amerika) / schapenranch (Australië): zeer arbeids- en kapitaalsextensief, erg grondintensief.
Begrippen intensief en extensief hebben geen duidelijke kwantitatieve grenzen en worden vaak verkeerd gebruikt.

Energie

Primaire functie landbouw: omzetting diverse energievormen in geschikte energievorm voor de mens.
2000 kcal/dag, 0,83 g eiwitten/kg lg/dag.
Landbouw gebruikt zonne-energie, menselijke en dierlijke energie, fossiele energie.
Productie opdrijven door meer fossiele energie te gebruiken.
Grondbewerking, transport, huisvesting, verwarming, productie van meststoffen en bestrijdingsmiddelen.
Industriële bewerking: landbouwproducten, grondstoffen veehouderij.
Energieverliezen bij conversie plantaardige naar dierlijke producten (mest, warmte, slachtafval).
Bij intensieve landbouwvormen is de verhouding fossiele/voedsel energie hoger.
Westerse landen: weinig mensen werken in de landbouw, ontwikkelingslanden: veel meer.
Gebrek aan goedkope energie remt ontwikkeling.
Weinig gebruik maken van fossiele energie lagere afhankelijkheid bij oliecrisis.

Infrastructuur

Fysische infrastructuur: Wegen, spoorwegen, telefoon, waterbeheersing.
Gezondheidszorg, werktuigenvoorziening, onderwijs, krediet, kunstmatige inseminatie, markt.
Infrastructuur voor waterbeheersing beïnvloedt periode en tijdsduur waarop land bewerkt kan worden.
Mechanisatie veeteeltbedrijven is afhankelijk van werktuigenbedrijf in de buurt.
Intensievere productie vraagt betere infrastructuur.
Bij gebrekkige infrastructuur is het vaak onverantwoord om productie sterk te intensiveren.
Infrastructuur wordt vooral bepaald door politieke factoren.

Markt

Markt: alle mogelijkheden om output af te zetten en input te verkrijgen.
Onderdeel van infrastructuur.
Aanvang afzet overschotten (zelfvoorzienende bedrijven).
Meer input nodig bij stijging productie => producten vermarkten voor inkomsten => afhankelijkheid van markt.
Aankoop input op tijd tegen lonende prijs.
Hoe intensiever de productie, hoe sterker ontwikkeld het marktwezen moet zijn.
Aan- en verkoopcoöperaties.
Contractteelt is belangrijk als producten weinig houdbaar zijn en er veel producenten en consumenten zijn.
Afstand tot markt speelt een rol bij bedrijfssysteem.
Dicht bij markt: consumptiemelk, verder weg: room voor boterbereiding, nog verder weg: ghee.
Voorkeuren consument zijn belangrijk.

Culturele en Religieuze Factoren

Moslimwereld: jaarlijks feest waarbij elk gezin een schaap slacht.
Kerstbomen op 27 december onverkoopbaar.
Taboes: varkensvlees voor Joden en Islamieten, paardenvlees in Nederland, heilige koe in India.
Slachtverbod => runderen afschrijven tot nul.
Status (symbool): rijpaard.
Nomaden: groot aantal dieren als statussymbool.
Dieren voor recreatieve en sportieve doeleinden.

Politieke Factoren

Invloed op alle productiefactoren, vooral de sociaal-economische.
Percentage granen in krachtvoer (EG-beslissing).
Frankrijk: belastingfaciliteiten aan boeren om ontvolking van het platteland tegen te gaan.
Ontwikkelingslanden: verplicht verbouwen van gewassen voor export.
Politieke actie heeft grote invloed op landbouw.
Actueel: duurzame dierlijke productie nastreven.
Veehouderij binnen een plattelandsontwikkeling: Economie, Milieu, Sociaal, Dierwelzijn.
Mensen zijn vooral uit op goedkoop voedsel en voedselzekerheid.

Bedrijfssystemen

Definitie: wijze van produceren waarbij doeleinden van boer, functies van dier, mogelijkheden van milieu optimaal gecombineerd zijn.
Verschillende bedrijfssystemen afhankelijk van milieumogelijkheden.

Onafhankelijke Systemen

Bedrijfssystemen onafhankelijk van akkerbouw: nomadisme, ranching.
Te zware gronden of te weinig water voor akkerbouwgewassen.
Nomadisme en ranching op laagwaardige gronden.
Aantal dieren niet hoog.

Complementaire Systemen

Veehouderij ten behoeve van de akkerbouw (vooral bevloeiingsgebieden in Azië).
Dieren leveren trekkracht en mest ten behoeve van akkerbouw.
Afvallen akkerbouw dienen als voeding voor trekdieren.

Veehouderij in Boomculturen

Runderen onder kokospalmen, schapen/geiten in rubberplantages.
Gemeenschappelijk grondgebruik door dier en plant.
Voer voor dier, mest voor boom.
Wiedfunctie (arbeidsbesparing).
Wel concurrentie voor zonlicht tussen boom en bodembedekker.
Alley Farming: rijen voedselgewassen, tussenrijen leguminosen.

Benutting van Afvallen en Bijproducten

Afvallen akkerbouw voor dieren: direct of indirect.
Laagwaardige afvallen: stro, kaf, koffieafval, grazen van stoppel (lage voederwaarde, hoge transportkosten).
Hoogwaardige afvallen: koek, schilfers of schroot van oliehoudende zaden en vruchten.
Afvallen voedselgewassen: zemelen, pulp van citrus, aardappelen, rijsteslijpmeel.
Wereldhandel: vervoeren grote afstanden, samenstellen mengvoeders.
Consument: kostprijs grondstoffen voedingsindustrie lager, afvallen brengen geld op.

Concurrerende Systemen

Concurrentie op niveau van grondgebruik: akkerland gebruikt voor voedergewassen (maïs, luzerne, weidegras).
Economie bepaalt wat er geteeld wordt (prijsverhouding, efficiëntie van omzetting).
Concurrentie vooral bij herkauwers.
Concurrentie op niveau van gebruik van de producten: menselijke consumptie of veevoer.

Bewerkingen

Eenvoudige bewerkingen (dorsen, kaas/boter maken): door boer zelf, afvallen blijven ter plaatse.
Moeilijker bewerkingen (ginning, oliepersen): vaak centraal, afvallen komen vaak niet meer terug op bedrijf.
Nadelig voor bodemvruchtbaarheid.

Bespreking Enkele Bedrijfssystemen

Nomadisme.
Ranching (+ feedlot).
Gemengd gezinsbedrijf.
Intensief melkveebedrijf.

Nomadisme

Seizoenale begrazing gronden met zeer lage draagcapaciteit.
Nomadisme is een weldoordacht bedrijfssysteem.
Onderscheid tussen nomadisme (geen vast kamp) en transhumance (zomer- en winterkamp).
Ingewikkeld trekgedrag.
Bepalende factoren: (drink)water, gras.
Balans water en vegetatie is belangrijk.
Nomadisme gebaseerd op communaal grond- en waterbezit en privé veebezit.

Waarom Veel Vee?

Leven van veeproducten.
Kwaliteit voer laag => vee heeft geringe productie.
Risicobeperking door dieren te laten grazen in verschillende kuddes.
Nomadisme: veel grond nodig, vegetatie kwalitatief en kwantitatief geen hoge producties => gevoelig voor overbevolking.
Niet mogelijk om productie verhogen door mechanisatie of aankoop krachtvoer.
Nomade zit klem tussen uitbreiding van eigen nomadische bevolking en oprukkende sedentaire landbouwende bevolking.
Verlies aan graasgronden => nomaden kunnen geen stand houden.
Verbeteringen werken soms averechts (uitbreiding drinkwater => verwoestijning).

Ranching en Feedlot

Ranching commercieel, nomadisme is subsistence.
Ranching: grond en vee eigendom, nomadisme: grond communaal.
Ranching: arbeidsextensief, nomadisme: arbeidsintensief.
Ranching: runderen of schapen, nomadisme: meerdere soorten.
Kenmerkend: in stand houden van dierstapel in moeilijke tijden.
Ranching: grote variaties mogelijk, afhankelijk van regenval.
Wolschapen bij betere voervoorziening.
Vleesvee bij betere voervoorziening.
Op ranch worden dieren meestal niet slachtrijp gemaakt.
Ranch levert niet slachtrijp af; feedlotvoer is te duur voor opfok.

Gemengd Gezinsbedrijf (sedentair)

Binnen bedrijf akkerbouw en veehouderij.
Benodigde arbeid binnen het gezin (tot 20 personen, drie generaties).
Gemengd gezinsbedrijf is kwantitatief het belangrijkste in tropen.
Akkerbouw en veeteelt zijn complementair.
Vee zorgt voor cash inkomsten.
Knelpunten: arbeidspieken.
Gezinsarbeid hoeft niet goedkoper te zijn.
Flexibiliteit door verschillende diersoorten en variatie in aantal dieren.
Erfdieren (kippen, geiten, cavia's, konijnen).

Intensieve Melkveebedrijven

Vooral in West-Europa, Noord-Amerika, Nieuw-Zeeland.
Overbrenging van deze systemen lukt matig.
Kleinschalige melkveehouderij op gemengde bedrijven is vaak wel succesvol gebleken.
Melkveehouderij in Nieuw-Zeeland en Australië anders ontwikkeld dan in Nederland (dure arbeid).
Goedkope grond, geen huisvesting nodig, geen gebruik van dure kunstmest en krachtvoer.
Melk grotendeels voor export.
Lang groeiseizoen van gras.

Verschillen

Nederland: hoogste veebezetting, zeer grote import mengvoer, hoog kunstmestgebruik.
New York State (NYS): verbouwt zelf het voer met minder kunstmest.
Nieuw-Zeeland (N.Z.): koeien kleiner en lichter, lagere melkgift, voerbehoefte per koe is lager.
N.Z.: low input <> low output systeem, Nederland: high input <> high output systeem.
Netto resultaten verschillen niet veel.
Beoordeling productiviteit ook bij ontwikkelingshulp steeds vanuit bedrijfssysteem beoordelen.
Het gaat niet om zo hoog mogelijke productie, maar om zo hoog mogelijke productiviteit (verhouding tussen opbrengsten en kosten).

Opinie: 'Tijd voor honden- en kattenschaamte'

Huisdieren zijn voor een belangrijk deel verantwoordelijk voor de vleesconsumptie op de wereld.
Honden zouden poepen, waardoor de stikstofnorm in het duingebied zou worden overschreden.
Vleesproductie veroorzaakt uitstoot van broeikasgassen, namelijk in de vorm van onder meer methaan van herkauwers.
Huisdieren zijn voor een groot deel van dit probleem verantwoordelijk.
De kat overschaduwt elke andere oorzaak van vogelsterfte.
Ecologische pootafdruk huisdieren.