Pháp luật đại cương (Tiến sĩ Lê Minh Toàn)
GIỚI THIỆU VỀ KHOA HỌC NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT ĐẠI CƯƠNG
Khoa học nhà nước và pháp luật đại cương là một môn học quan trọng trong chương trình đại học đại cương, được Bộ Giáo dục và Đào tạo quy định giảng dạy chính thức tại các trường đại học, cao đẳng và trung cấp. Môn học này tập trung nghiên cứu về bản chất, vai trò xã hội và những quy luật đặc thù, cơ bản nhất của sự xuất hiện, tồn tại và phát triển của nhà nước và pháp luật. Đồng thời, môn học cung cấp những nét khái quát nhất về hệ thống pháp luật Việt Nam và pháp luật quốc tế.
Luật phổ biến, giáo dục pháp luật năm (hiệu lực thi hành từ ngày ) nhấn mạnh việc giáo dục pháp luật thông qua chương trình chính khóa tại các cơ sở giáo dục quốc dân. Ngày tháng hằng năm được quy định là Ngày Pháp luật của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, nhằm tôn vinh Hiến pháp, pháp luật và giáo dục ý thức thượng tôn pháp luật cho mọi thành viên trong xã hội. Mục tiêu của môn học không chỉ dừng lại ở việc cung cấp kiến thức hệ thống mà còn nhằm xây dựng ý thức sống và làm việc theo Hiến pháp và pháp luật, hình thành thói quen xử sự phù hợp với quy định của Nhà nước.
CÁC HỌC THUYẾT PHI MÁCXÍT VỀ NGUỒN GỐC CỦA NHÀ NƯỚC
Trong lịch sử tư tưởng chính trị, có nhiều học thuyết khác nhau giải thích về sự ra đời của nhà nước. Thuyết thần học cho rằng nhà nước do thượng đế sáng tạo ra để bảo vệ trật tự chung; quyền lực nhà nước là vĩnh cửu và sự phục tùng là tất yếu. Phái giáo quyền cho rằng giáo hoàng là người trao quyền thống trị thể xác cho vua, trong khi phái quân chủ cho rằng vua nhận quyền trực tiếp từ thượng đế. Ngược lại, phái dân quyền tin rằng thượng đế trao quyền cho nhân dân, sau đó nhân dân ủy thác cho nhà vua thông qua một cam kết trị vì công minh.
Thuyết gia trưởng quan niệm nhà nước là kết quả phát triển của gia đình và quyền gia trưởng; về bản chất, quyền lực nhà nước giống như quyền của người đứng đầu gia đình. Thuyết khế ước xã hội (thịnh hành thế kỷ - ) lý giải nhà nước ra đời từ một hợp đồng giữa những con người trong trạng thái tự nhiên để bảo vệ lợi ích chung. Thuyết này coi chủ quyền thuộc về nhân dân, đánh dấu bước tiến lớn trong nhận thức nhưng còn hạn chế vì mang tính duy tâm, chưa giải thích được cội nguồn vật chất.
Thuyết bạo lực cho rằng nhà nước là hệ thống cơ quan đặc biệt do thị tộc chiến thắng lập ra để nô dịch kẻ chiến bại. Thuyết tâm lý cho rằng nhà nước xuất hiện do nhu cầu tâm lý của con người muốn phụ thuộc vào các thủ lĩnh hoặc giáo sĩ. Nhìn chung, các thuyết phi Mácxít thường tách rời điều kiện vật chất và kinh tế, coi nhà nước là lực lượng đứng trên xã hội để điều hòa mâu thuẫn nhằm đảm bảo sự phồn vinh chung, che đậy bản chất giai cấp thực sự.
HỌC THUYẾT MÁC - LÊNIN VỀ NGUỒN GỐC NHÀ NƯỚC
Chủ nghĩa Mác - Lênin khẳng định nhà nước không phải là hiện tượng vĩnh cửu mà là một phạm trù lịch sử, nảy sinh khi xã hội phát triển đến một trình độ nhất định và sẽ tiêu vong khi các điều kiện khách quan mất đi. Trong chế độ cộng sản nguyên thủy, cơ sở kinh tế dựa trên sở hữu tập thể và phân phối bình đẳng, không có giai cấp và áp bức. Tổ chức xã hội dựa trên thị tộc, bào tộc, bộ lạc và liên minh bộ lạc; quyền lực thuộc về Hội đồng thị tộc và mang tính xã hội phục vụ lợi ích cộng đồng.
Sự tan rã của chế độ cộng sản nguyên thủy trải qua ba lần phân công lao động xã hội lớn: lần thứ nhất là chăn nuôi tách khỏi trồng trọt; lần thứ hai là thủ công nghiệp tách khỏi nông nghiệp; lần thứ ba là thương nghiệp xuất hiện. Sự phát triển của lực lượng sản xuất và công cụ kim loại dẫn đến dư thừa tài sản, làm nảy sinh chế độ tư hữu. Gia đình riêng rẽ tách khỏi thị tộc, mâu thuẫn giữa giai cấp thống trị (bóc lột) và giai cấp bị trị (bị bóc lột) trở nên không thể điều hòa được. Nhà nước xuất hiện như một lực lượng nảy sinh từ xã hội để giữ cho sự xung đột giai cấp trong vòng trật tự, bảo vệ lợi ích của giai cấp nắm ưu thế về kinh tế.
BẢN CHẤT VÀ CÁC DẤU HIỆU ĐẶC TRƯNG CỦA NHÀ NƯỚC
Nhà nước mang hai thuộc tính bản chất chính là tính giai cấp và vai trò xã hội. Về tính giai cấp, nhà nước là bộ máy trấn áp đặc biệt, công cụ duy trì sự thống trị về kinh tế, chính trị và tư tưởng của giai cấp này đối với giai cấp khác. Trong xã hội có đối kháng, nhà nước bảo vệ lợi ích của giai cấp thống trị; trong chế độ xã hội chủ nghĩa, nhà nước bảo vệ lợi ích của giai cấp công nhân và nhân dân lao động. Về vai trò xã hội, nhà nước thực hiện các chức năng công như xây dựng phúc lợi, trường học, bệnh viện, bảo vệ môi trường và phòng chống dịch bệnh.
Nhà nước có dấu hiệu đặc trưng để phân biệt với các tổ chức khác: thứ nhất là thiết lập quyền lực công cộng đặc biệt có bộ máy cưỡng chế riêng; thứ hai là phân chia dân cư theo đơn vị hành chính lãnh thổ (dẫn đến sự xuất hiện của