STRUKTUUR EN FUNKSIE VAN SELLE: DIE ROL VAN ORGANELLE

DIERSEL

STRUKTUUR VAN 'N SEL

PLANTSEL

STRUKTUUR VAN 'N SEL

Protoplasma

• Teenwoordig in plant- en dierselle.

• Eienskappe:

  • Totale inhoud van die sel.

  • Sluit al die lewende organelle in soos:

  • die sitoplasma

  • Selkern

  • Mitochondria

  • Chloroplaste, ens.

• Die protoplasma word omring deur die selmembraan.

Selwand

• Teenwoordig in plantselle.

• Eienskappe:

  • Nie-lewend.

  • Dik.

  • Onbuigsaam (rigied).

  • Bestaan uit mikrofibrille van sellulose (polisakkaried).

  • Spasies tussen mikrofibrille maak dit volledig deurlaatbaar.

• Funksie:

  • Verskaf struktuur (vorm) aan plante selle (en beskerming).

  • Laat toe dat stowwe in en uit die sel beweeg.

Die Selmembraan

• Teenwoordig in plant- en dierselle.

• Ken bekend as die plasmamembraan of plasmalemma.

• Eienskappe:

  • Buitenste laag.

  • Lewend (dinamies – fosfolipiede kan beweeg).

  • Baie dun (7 nm).

  • By plante lê dit teen die selwand.

• Funksie:

  • Omsluit die inhoud van die sel – sorg dat alles binne bly.

  • Reguleer watter stowwe by die sel in- en uit beweeg.

  • Daarom noem ons dit differensieel of selektief deurlaatbaar.

Die Selmembraan: Struktuur

• Die drywende mosaïekmodel kan gebruik word om die struktuur van die selmembraan te verstaan.

  • Bevat 'n dubbele lag fosfolipiedmolekules.

  • Groot proteïenmolekules in die fosfolipied-tweelaag ingebed.

  • Koolhidrate heg aan fosfolipiede om glikolipiede te vorm.

  • Koolhidrate heg ook aan proteïene om glikoproteïene te vorm.

Fosfolipiede van die Selmembraan

• Bevat hidrofiliese kop (hou van water) wat na buitekant van die selmembraan wys.

• Bevat hidrofobiese stert (hou nie van water) wat na binnekant van die selmembraan wys.

Beweging van Stowwe in en Uit die Sel

Passiewe Vervoer: Diffusie

• Die lukrake beweging van een tipe molekule van 'n streek met 'n hoë konsentrasie van daardie molekule na 'n streek met 'n lae konsentrasie tot dinamiese ekwilibrium (balans) bereik word.

• Geen energie word van buite benodig vir hierdie proses.

  • Kinetiese energie van molekules verskaf energie vir beweging.

Passiewe Vervoer: Osmose

• Diffusie van watermolekules van 'n gebied van hoë waterpotensiaal (lae konsentrasie - suiwerder water) na 'n gebied van lae waterpotensiaal (hoë konsentrasie - minder suiwer water) deur 'n selektief deurlaatbare membraan.

Aktiewe Vervoer

• Teenoorgestelde van osmose.

• Word vereis wanneer 'n stof teen 'n diffusie-drukgradiënt beweeg moet word – lae konsentrasie na hoë konsentrasie.

• Draermolekules (proteïene) in selmembrane is betrokke in aktiewe vervoer.

Vergelyking

• Diffusie:

  • Passief

  • Alle molekules

  • Geen membraan

  • Hoog na Laag

• Osmose:

  • Passief

  • Slegs water

  • Selektiewe membraan

  • Hoog na Laag

• Aktiewe Vervoer:

  • Aktief

  • Alle molekules

  • Benodig: energie & draer

  • Laag na Hoog

Die Selkern

• Teenwoordig in plant- en dierselle.

• Eienskappe:

  • Grootste organel in selle.

  • Bevat kernporieë waardeur stowwe kan beweeg.

  • Die nukleolus bestaan uit proteïen en RNS (help met vervaardiging van proteïene).

  • Die chromatiennetwerk bestaan uit DNS.

• Funksie:

  • Beheer die struktuur van die sel.

  • Beheer die werking (aktiwiteite) van die sel.

  • Bevat erflike eienskappe (vervat in DNS) op die chromosome in die vorm van gene.

  • Elke geen is verantwoordelik vir 'n spesifieke eienskap; bv. een geen vir haarkleur en 'n ander geen vir oogkleur.

Chromatien en Chromosome

• Chromosome vorm vanuit die chromatiennetwerk tydens seldeling.

• Elke chromosoom bestaan uit 2 identiese chromatiede (suster chromatiede) wat verbind word deur 'n sentromeer.

• Die chromosoom bestaan uit 2 dele as gevolg van DNS-replisering wat tydens die interfase van mitose plaasvind.

Die Sitoplasma

• Teenwoordig in plant- en dierselle.

• Eienskappe:

  • Grootste deel van die sel.

  • Geleë binne die selmembraan.

  • Dit omring die selkern.

  • Jellieagtig – bestaan uit water en ander stowwe wat daarin opgelos is.

• Funksie:

  • Plek waar metaboliese reaksies plaasvind.

  • Huisves ander organelle soos vakuole, chloroplaste, mitochondria en die selkern.

Sitosol

• Die sitosol verwys na die vloeibare medium in die sel en bevat:

  • Water.

  • Opgeloste stowwe.

  • Gasse.

  • Styselkorrels.

  • Vetdruppels.

Golgi-apparaat & Endoplasmiese Retikulum (ER)

• Teenwoordig in plant- en dierselle.

Golgi-apparaat (Diktiosome)

• Eienskappe:

  • Afgeplatte sakkies (cisternae) & vesikels (blasies) wat afbreek.

  • Dieselfde struktuur as gladde ER.

  • In klierselle.

• Funksie:

  • Afskeidings (speeksel & slym).

  • Vervoer proteïene.

  • Vorm lisosome.

Endoplasmiese Retikulum (ER)

• Kanaalsisteem.

• Buisies.

• Dikwels aaneenlopend met selkern.

• Growwe ER:

  • Ribosome.

• Funksie:

  • Aanhegting van ribosome.

  • Vervoer ribosome.

  • Sintetiseer lipiede en steroïede - cholesterol.

Die Mitochondria

• Teenwoordig in plant- en dierselle.

• Eienskappe:

  • Staafvormige struktuur.

  • Omring deur 2 membrane.

  • Bevat christae (voue op binne membraan) wat oppervlak van die membraan vergroot.

  • Granules (korrels) op christae bevat ensieme wat respirasie reaksie kataliseer.

• Funksie:

  • Aërobiese respirasie (in teenwoordigheid van suurstof) om energie aan die sel te verskaf.

  • ATP (adenosientrifosfaat) tree op as energiedraer in die sel.

Ribosome

• Teenwoordig in plant- en dierselle.

• Eienskappe:

  • Bolvormige strukture wat opgebou is uit proteïene en RNS.

  • Bestaan uit 2 subeenhede.

  • Kan geheg wees aan ER of vrylik rond beweeg.

• Funksie:

  • Verantwoordelik vir proteïensintese - rangskik aminosure in lang polipeptiedkettings.

  • Polisome/poliribosome is ribosome wat in tosse voorkom.

Plastiede

• Teenwoordig in plantselle.

• 3 groepe wat geken moet word:

  1. Chloroplaste

  2. Chromoplaste

  3. Leukoplaste (amiloplast)

Chloroplaste

• Teenwoordig in plantselle.

• Een van vele plastiede in plantselle.

• Eienskappe:

  • Kom slegs voor in die dele van die sel wat aan lig blootgestel is.

  • Vloeibare matriks van die chloroplast staan bekend as die stroma.

  • Tilakoïede (of lamellas) – bevat chlorofil.

  • Granum (grana) – stapel (versameling) tilakoïede; Grana word aan mekaar verbind deur ‘n enkele tilakoïed.

  • Ribosome – vervaardig proteïene (ensieme) wat nodig is vir fotosintese reaksie.

• Funksie:

  • Fotosintese.

Chromoplaste

• Eienskappe:

  • Bevat karotenoïede (kleur (oranje, rooi, geel) pigmente).

  • Teenwoordig in vrugte en blomme.

  • Chloroplaste kan verander in chromoplaste (vrugte).

Leukoplast

• Eienskappe:

  • Kleurloos.

  • Teenwoordig in bergingsorgane – bolle/knolle.

  • As hulle stysel opberg: amiloplaste.

  • Kan ook vette en proteïene berg.

  • Blootstelling aan sonlig: verander in Chloroplast.

Vakuole

• Teenwoordig in plant- en dierselle.

• Eienskappe:

  • Holte gevul met vloeistof wat teenwoordig is in die sitoplasma.

  • Klein in dierselle; groot in plantselle.

  • Omring deur ‘n enkele membraan – die tonoplaste (soortgelyk aan selmembraan).

  • Gevul met selsap (water, suikers en soute).

• Funksie:

  • Handhaaf turgor (vogspanning) in plantselle – verhoed dat die plant verlep.

  • Kan ook pigmente bevat in selsap (bv. antisianiene) – gee kleur aan blomme en blare.

  • Beheer die inhoud van water in die sel by eensellige diere (Bekend as kontraktiele vakuole).

  • Voedselvakuole berg en verteer voedsel (dierselle).

Vergelyking: Plantsel vs Diersel

• Verskille:

  • Diersel:

  • Geen selwand.

  • Plantsel:

  • Selwand teenwoordig.

  • Klein vakuool.

  • Diersel:

  • Geen chloroplaste.

  • Plantsel:

  • Chloroplaste.

• Ooreenkomste tussen plant en dierselle:

  • Beide het 'n:

    • selmembraan

    • Selkern

    • Kernmembraan

    • Sitoplasma

    • Mitochondria.