Digitale Informatiesystemen, Deel II - Volledige Studienbergige Studienota

Analoge versus digitale informatiesystemen

  • Definitie van discrete grootheden: Een discrete grootheid is een grootheid die enkel kan toe- of afnemen in stappen die een veelvoud zijn van een kleinste stap, genaamd het kwantum. Deze grootheden kunnen op natuurlijke wijze worden afgebeeld op de gehele getallen N\mathbb{N}, waarbij het kwantum wordt afgebeeld op het getal 11. Er bevinden zich immers geen andere gehele getallen tussen NN en N+1N + 1.

  • Definitie van analoge (continue) grootheden: Voor analoge grootheden kan geen kleinste bijdrage of kwantum worden gedefinieerd. Ze worden afgebeeld op de reële getallen R\mathbb{R}. Tussen twee willekeurige reële getallen AA en BB bevindt zich immers altijd een ander getal, zoals A+B2\frac{A + B}{2}, ongeacht hoe klein het verschil is.

  • Fysische realiteit en illusie: Hoewel de klassieke natuurkunde de wereld als analoog beschouwd, stelt de hedendaagse natuurkunde dat alle grootheden wezenlijk discreet zijn. De analoge beleving is een illusie veroorzaakt door het feit dat het kwantum extreem klein is vergeleken met dagelijkse grootheden. Voor veel fenomenen (zoals vloeistofhoeveelheden, strikt genomen beperkt door moleculen) is het echter nuttig ze als continu te benaderen.

  • Werking van digitale systemen: Digitale systemen voeren bewerkingen uit op discrete grootheden om nieuwe discrete grootheden af te leiden. Sommige bewerkingen zijn van nature discreet (bijv. examenroosters met studenten als gehele eenheden), terwijl andere (zoals fotografie) oorspronkelijk analoog waren.

  • Discretisatieproces: Om analoge grootheden met digitale systemen te verwerken, moeten ze worden gediscretiseerd via twee stappen (Figuur 1.1):

    1. Discretiseren van de onafhankelijke veranderlijke (tt): Meestal de tijd. De stapgrootte Δt\Delta t moet klein zijn ten opzichte van de tijdschaal waarop de grootheid verandert om informatieverlies te voorkomen (illustratie via beeldscherpte in Figuur 1.2).
    2. Kwantiseren van de afhankelijke veranderlijke (uu): De stapgrootte Δu\Delta u wordt bepaald door de vereiste nauwkeurigheid en de eindige precisie van digitale voorstellingen.
  • Synchrone versus asynchrone systemen: Bij synchrone systemen verloopt de tijd in discrete stappen gestuurd door een centrale klok (kloksnelheid). Bij asynchrone systemen is tijd-discretisatie niet vereist.

Voordelen van digitale systemen

  • Eenvoudige opslag van informatie: Discrete grootheden hebben een eindige nauwkeurigheid, waardoor reproductie (uitlezen) slechts met diezelfde beperkte nauwkeurigheid hoeft te gebeuren. Analogie: 5 knikkers in een schuif blijven exact 5 knikkers, terwijl een handvol zand bij verplaatsing altijd een beetje volume verliest.

  • Lagere ruisgevoeligheid: Vanwege het discrete karakter kunnen fluctuaties (ruis) worden herkend. Als de fluctuatie kleiner is dan de helft van de discretisatiestap, kan de oorspronkelijke waarde hersteld worden door afronding. Bij analoge systemen is het verschil tussen de grootheid en de grootheid plus ruis niet zichtbaar.

  • Fysische voorstelling (Binair): In binaire systemen (Figuur 1.3) worden twee bereiken gedefinieerd:

    • 0V0V tot 0.8V0.8V wordt geïnterpreteerd als binaire 00.
    • 2V2V tot 5V5V wordt geïnterpreteerd als binaire 11.
    • Tussenliggende niveaus zijn betekenisloos. Exacte waarden zoals 3.6V3.6V en 4.3V4.3V hebben dus dezelfde betekenis (11).
  • Keuzevrijheid en aangepaste nauwkeurigheid: De nauwkeurigheid is ontkoppeld van de fysische uitvoering. Door het combineren van binaire eenheden (bits) kan de nauwkeurigheid incrementeel worden verhoogd (bijv. van 2 naar 256 grijswaarden, zie Figuur 1.4). Bij analoge systemen vereist hogere nauwkeurigheid dat alle fysische componenten nauwkeuriger worden gemaakt.

  • Groot dynamisch bereik: Dit is de verhouding tussen de grootste en kleinste voorstelbare waarde. Digitaal is dit eenvoudig uit te breiden via de woordlengte. Analoog wordt de ondergrens bepaald door ruis en de bovengrens door fysische limitaties (bijv. praktische spanningsmaxima).

  • Grote flexibiliteit: Het gedrag wordt bepaald door een programma (set instructies) in plaats van enkel de fysische implementatie. C. Babbage ontwierp in 1837 de ‘analytical engine’, een mechanisch programmeerbaar systeem dat echter te complex bleek voor de mechanische technologie van die tijd (Figuur 1.5).

  • Complexiteitsbeheersing: Digitale systemen laten modulair ontwerp toe met goed gedefinieerde interfaces (bijv. het Internet of Things), wat incrementele ontwikkeling van zeer complexe systemen mogelijk maakt.

Representatie van discrete grootheden

  • Bits en Binaire Codes: Een binaire grootheid (bit) heeft twee waarden (00 of 11). Een binaire code met woordlengte NN kan 2N2^N verschillende waarden voorstellen.

  • Plaatsgebonden getalvoorstelling: Net als het decimaal stelsel (grondtal 10) is het binair stelsel (grondtal 2) positie-afhankelijk. In het decimaal stelsel:     2367=2×103+3×102+6×101+7×1002367 = 2 \times 10^3 + 3 \times 10^2 + 6 \times 10^1 + 7 \times 10^0     In het binair stelsel:     10011011=1×27+0×26+0×25+1×24+1×23+0×22+1×21+1×20=15510011011 = 1 \times 2^7 + 0 \times 2^6 + 0 \times 2^5 + 1 \times 2^4 + 1 \times 2^3 + 0 \times 2^2 + 1 \times 2^1 + 1 \times 2^0 = 155

  • Conversie Decimaal naar Binair: Herhaaldelijk delen door 2 en de restwaarden bijhouden. Voor N=155N = 155:     155/2=77(rest 1)155 / 2 = 77 (rest \, 1)77/2=38(rest 1)77 / 2 = 38 (rest \, 1)38/2=19(rest 0)38 / 2 = 19 (rest \, 0)19/2=9(rest 1)19 / 2 = 9 (rest \, 1)9/2=4(rest 1)9 / 2 = 4 (rest \, 1)4/2=2(rest 0)4 / 2 = 2 (rest \, 0)2/2=1(rest 0)2 / 2 = 1 (rest \, 0)1/2=0(rest 1)1 / 2 = 0 (rest \, 1)     Resultaat (omgekeerde volgorde): 1001101110011011.

  • Contextafhankelijkheid: Binaire codes kunnen alles vertegenwoordigen afhankelijk van de context:

    • Getallen: Het getal 6565.
    • Tekst: In ASCII code (Figuur 1.6) staat 0100000101000001 voor de letter ’A’.
    • Multimedia: Pixels in foto's of geluidsmonsters in muziek.
    • Informatietheorie: Shannon gebruikte dit inzicht als basis voor moderne digitale communicatie.

Combinatorische Digitale Systemen

  • Definitie: Systemen zonder geheugenelementen. De uitvoer wordt onmiddellijk en enkel bepaald door de huidige invoerwaarden, vergelijkbaar met een wiskundige functie y=f(x)y = f(x). In de praktijk is er altijd een verwaarloosbare vertraging door de fysische implementatie.

  • Schakeltheorie: Beschrijft de werking van logische functies met componenten die als schakelaars (open/gesloten) fungeren.

  • Booleaanse Algebra:

    • Logische grootheden: Kunnen de waarden 11 (TRUE) of 00 (FALSE) aannemen.
    • Waarheidstabel: Een volledige opsomming van de functiewaarde voor elke combinatie van ingangen.
  • Elementaire Logische Functies (Tabel 2.1, Figuur 2.1):

    • NOT: Inversie. NOT(A)=AˉNOT(A) = \bar{A}.
    • AND: Conjunctie. Enkel 11 als alle argumenten 11 zijn. A∧B=A⋅BA \land B = A \cdot B.
    • OR: Disjunctie. Enkel 00 als alle argumenten 00 zijn. A∨B=A+BA \lor B = A + B.
    • EXOR: Exclusieve disjunctie. Enkel 11 als precies één argument 11 is. A⊕BA \oplus B.
    • NAND: Negatie van AND. Enkel 00 als alle argumenten 11 zijn. A⋅B‾\overline{A \cdot B}.
    • NOR: Negatie van OR. Enkel 11 als alle argumenten 00 zijn. A+B‾\overline{A + B}.
  • Wetten van De Morgan:     A∧B‾=Aˉ∨Bˉ\overline{A \land B} = \bar{A} \lor \bar{B}A∨B‾=Aˉ∧Bˉ\overline{A \lor B} = \bar{A} \land \bar{B}

  • Axioma's van de Booleaanse Algebra [B, +, ·, ¯, 0, 1]:

    1. Commutativiteit: x+y=y+xx + y = y + x en x⋅y=y⋅xx \cdot y = y \cdot x.
    2. Associativiteit: (x+y)+z=x+(y+z)(x + y) + z = x + (y + z) en (x⋅y)⋅z=x⋅(y⋅z)(x \cdot y) \cdot z = x \cdot (y \cdot z).
    3. Distributiviteit: x+(y⋅z)=(x+y)⋅(x+z)x + (y \cdot z) = (x + y) \cdot (x + z) en x⋅(y+z)=x⋅y+x⋅zx \cdot (y + z) = x \cdot y + x \cdot z.
    4. Neutraliteit: x+0=xx + 0 = x en x⋅1=xx \cdot 1 = x.
    5. Complementariteit: x+xˉ=1x + \bar{x} = 1 en x⋅xˉ=0x \cdot \bar{x} = 0.

Minimale voorstellingen van logische functies

  • Theorema 2.1: Elke logische functie kan worden uitgedrukt als een som van producten (SOP).

    • Mintermen: Voor elke rij in de waarheidstabel waar de functie 11 is, wordt een productterm gemaakt van alle ingangsvariabelen (geïnverteerd als de invoer 00 is).
    • Voorbeeld: Voor de tabel in Tabel 2.4 is de SOP: F=AˉBCDˉ+AˉBCD+ABCˉDˉ+ABCˉDF = \bar{A} B C \bar{D} + \bar{A} B C D + A B \bar{C} \bar{D} + A B \bar{C} D.
  • Vereenvoudiging: Verschillende uitdrukkingen kunnen dezelfde functie beschrijven. Vereenvoudiging vermindert het aantal variabelen en poorten (Figuur 2.2). Methoden omvatten Booleaanse algebraïsche manipulatie, Karnaugh kaarten, of het Quine-McCluskey-algoritme.

Logische schakelnetwerken

  • Claude Shannon: Toonde aan dat netwerken van schakelaars logische functies realiseren.

    • Parallelschakeling = OR-functie (Figuur 2.3a).
    • Serieschakeling = AND-functie (Figuur 2.3b).
  • Technologische processen:

    • Relais: Elektromechanische schakelaars (Figuur 2.5). ‘Normaal open’ sluit bij activering; ‘normaal gesloten’ opent bij activering.
    • Transistor: Elektronische schakelaar zonder bewegende delen. Laat verregaande miniaturisatie toe.
    • Integratieniveaus (Tabel 2.5):
      • SSI (<100 componenten, begin jaren '60).
      • MSI (100 - 1000).
      • LSI (1000 - 10^5).
      • VLSI (10^5 - 10^7, jaren '80).
      • ULSI (10^7 - 10^9).
      • GSI (>10^9, 21e eeuw).
  • MOS Transistoren (Metal-Oxide-Silicon):

    • Werkt op basis van het veldeffect. Contactpunten: Gate (G), Source (S), Drain (D).
    • n-MOS enhancement: Sluit bij een positieve spanning op de Gate.
    • p-MOS enhancement: Gedraagt zich als gesloten bij een negatieve spanning op de Gate.
  • IC Productie (Planair proces):

    • Begint bij een zuiver kristal, gesneden in wafers (Figuur 2.7). Productie vindt plaats in clean rooms.
    • Lijnbreedte: De kleinste onderscheidbare afstand (ca. 14 nm14 \, nm in 2014).
    • Fotolithografie stappen (Figuur 2.8):
      1. Aanbrengen van oxide (SiO2SiO_2) als isolator.
      2. Aanbrengen fotogevoelige lak.
      3. Belichting met UV-stralen via een masker om lak selectief te verwijderen.
      4. Wegetsen van oxide.
      5. Wegenemen van resterende lak.
      6. Aanbrengen van dotering (wijzigen halfgeleidermateriaal).
  • n-MOS versus CMOS technologie:

    • n-MOS: Gebruikt n-MOS transistoren en pull-up weerstanden. Functioneel compact (NN transistoren voor NN variabelen).
    • CMOS: Gebruikt paren van n-MOS en p-MOS transistoren. Vereist 2N2N transistoren.
    • Warmteproductie: In CMOS vloeit bijna geen stroom tussen de spanningsklemmen in stabiele toestand, waardoor Joule-warmte aanzienlijk lager is dan bij n-MOS.
    • PUN en PDN: CMOS gebruikt een Pull-Down Network (PDN) van n-MOS en een Pull-Up Network (PUN) van p-MOS. Deze hebben een duale structuur (serie wordt parallel en omgekeerd).

Combinatorische bouwblokken

  • Elementaire bouwblokken:

    • Decoder: Zet een nn-bits adres om naar activatie van één van de 2n2^n lijnen (Figuur 2.14).
    • Encoder: Omgekeerde bewerking van de decoder (Figuur 2.15).
    • Multiplexer: Selecteert één van de NN invoervariabelen om door te geven naar de uitgang op basis van een adres (Figuur 2.16).
  • Aritmetische schakelingen:

    • Binaire optelling: Gebruikt dezelfde overdracht-regel (‘Carry’) als decimaal (Figuur 2.17).
    • Binaire vermenigvuldiging: Komt overeen met het optellen van verschoven versies van het getal (shift-and-add) (Figuur 2.18).
    • Volledige 1-bit opteller (Full Adder): Heeft drie ingangen (AA, BB, CinC_{in}) en twee uitgangen (SS, CuitC_{uit}) (Figuur 2.19).
    • n-bit opteller: Een cascade van nn full adders waarbij de CuitC_{uit} naar de volgende CinC_{in} gaat (Figuur 2.20). Een te groot resultaat wordt aangeduid als Overflow.
    • Schuifeenheid (Shifter): Verschuift bits naar links of rechts (Figuur 2.21).
  • ALU (Arithmetic Logical Unit):

    • Combineert logische (AND, OR, NOT) en rekenkundige functies (optelling) (Figuur 2.22).
    • Bestaat uit bitslices die parallel opereren. Het aantal bits dat parallel verwerkt wordt, is de woordlengte.
  • Programmeerbare elementen:

    • PLA (Programmable Logic Array): Bevat een programmeerbaar AND-veld en een programmeerbaar OR-veld, ideaal voor SOP-functies (Figuur 2.23).
    • Andere varianten: PAL, PLC, FPGA (Fully Programmable Gate Array).

Sequentiële systemen

  • Definitie: Systemen met een geheugen of tijdsdimensie. De toestand hangt af van eerdere invoer.

  • Geheugencellen:

    • Bistabiel: Twee stabiele toestanden (Flipflops). Vergt enkel energie bij verandering (Figuur 3.1a).
    • Monostabiel: Één stabiele toestand (MOS-capaciteit). Vereist energie om uit rusttoestand te blijven en moet regelmatig opgefrist worden (Figuur 3.1b).
  • Flipflops:

    • RS-flipflop (Reset-Set): Ingangen RR en SS. Werking niet gedefinieerd bij gelijktijdige activatie (Figuur 3.2a).
    • JK-flipflop: Vermijdt ongedefinieerde toestanden door terugkoppeling (invert bij J=1,K=1J=1, K=1) (Figuur 3.2b).
    • Master-Slave-flipflop: Cascade van twee flipflops op tegengestelde klokfasen om te voorkomen dat gegevens door een vertragingsketen schieten tijdens één klokpuls (Figuur 3.4).
    • Latches: Eenvoudige versies, in tegenstelling tot de echte master-slave flipflops.
  • DRAM (Dynamische MOS-capaciteit):

    • Bewaart waarde als lading op een condensator C1C_1 (Figuur 3.5).
    • Lezen: Ladingsuitwisseling met datalijncapaciteit CLC_L veroorzaakt spanningsverandering Δv\Delta v.
    • Refresh: Lading lekt weg en moet ca. elke 64 ms64 \, ms ververst worden.
  • Geheugenstructuren:

    • RAM (Random Access Memory): Lees-schrijf geheugen. Onderverdeeld in statische RAM (flipflops) en dynamische RAM (capaciteiten).
    • ROM (Read Only Memory): Enkel lezen.
      • PROM: Éénmaal programmeerbaar door klant.
      • EPROM: Wisbaar met UV-stralen.
      • EEPROM: Elektrisch wisbaar.
    • Organisatie:
      • 2D: Veel woordlijnen, weinig bitlijnen. Asymmetrisch (Figuur 3.7).
      • 2&frac{1}{2}D: Gebruikt symmetrische matrices over verschillende chips (Figuur 3.8).
    • Controlesignalen: CS (Chip Select), WE (Write Enable), OE (Output Enable).

Eindige toestandsmachines (FSM)

  • Wiskundig basismodel:     x⃗[k+1]=f⃗(x⃗[k],u⃗[k])\vec{x}[k+1] = \vec{f}(\vec{x}[k], \vec{u}[k])y⃗[k]=g⃗(x⃗[k])\vec{y}[k] = \vec{g}(\vec{x}[k])     Hierbij is x⃗\vec{x} de toestand, u⃗\vec{u} de invoer en y⃗\vec{y} de uitvoer.

  • Toestandsdiagramma: Knopen stellen toestanden voor, pijlen de overgangen (Figuur 3.11).

    • Voorbeeld Drankautomaat: Toestanden voor munt-detectie, beker plaatsen, schenken van koffie/thee.
  • Digitale Automatisatie (PLC):

    • Programmable Logic Controllers zijn microprocessoren geoptimaliseerd voor industriële invoer/uitvoer.
    • Voorbeeld Boorcyclus: Automatisatie van drie zuigers (1: blok duwen, 2: boren, 3: afvoeren) (Figuur 3.12, 3.13).

Processorarchitectuur

  • Elementaire 4-bit processor (Figuur 3.14):

    • MIR (MicroInstructieRegister): Bevat de huidige instructie die de hardware aanstuurt.
    • Datapad: Bevat de registers (8 x 4-bit), de ALU en het RAM-geheugen.
    • Bus: De verbinding tussen componenten. Breedte (bijv. 4-bit) bepaalt de woordlengte.
    • PC (Program Counter): Houdt het adres bij van de volgende micro-instructie in het controlegeheugen.
  • Instructie-executiecyclus:

    1. Inlezen van instructie uit controlegeheugen in MIR (Figuur 3.15).
    2. Selecteren van bronregisters/geheugenplaatsen (Figuur 3.16).
    3. ALU bewerking uitvoeren (bijv. ADD) (Figuur 3.17).
    4. Resultaat wegschrijven (Figuur 3.18).
    5. Beslissen over de volgende PC-waarde (incrementeren of sprong/GOTO) (Figuur 3.19, 3.20).