HC 11 - GPR

 China

Inleiding China als geopolitiek en juridisch geheel

China is een meer dan 4.000 jaar oud geopolitiek geheel dat pas in de Middeleeuwen tot één keizerrijk werd samengesmolten. Omwille van zijn uitgestrekt territorium en enorme etnische en culturele diversiteit is China een uitzonderlijk complex studieobject. Tot de 19de eeuw gold China als de dominante wereldmacht: andere landen werden als ondergeschikt beschouwd en van gelijke diplomatieke partners was geen sprake.

China als dominant rijk

• Geen nood aan handel of buitenlandse expansie: China exporteerde afgewerkte producten en schaarse grondstoffen (handel: specerijen, porselein, buskruit, zijde.), maar had geen behoefte aan buitenlandse markten.

• Militaire en politieke dominantie in Oost-Aziatische regio's (o.a. Korea).

• Andere landen ≠ gelijke diplomatieke partners: zij werden beschouwd als vazallen die het Chinese oppergezag erkenden via ritueel (bv. ter aarde werpen). Maar moest oppassen voor noorderlijkse steppe volken.

• Defensief georiënteerd: eerder gericht op verdediging tegen buitenlandse invasies dan op expansie.

China als invloedrijke wereldspeler

• Aantrekkingspool voor de Westerse wereld: architectuur, cultuur, bestuurlijk systeem.

• Europese handelsreizigers bereikten China via de Zijderoute (bv. Marco Polo, 13de eeuw).

• Jezuïeten-missionarissen in de 17de eeuw als eerste diplomatieke-religieuze contacten.

1 China vóór de 19de eeuw

1.1 De Chinese samenleving en het recht

zie ppt

1.1.1 De twee reguleringsmechanismen

De Chinese samenleving werd gereguleerd door twee complementaire systemen, die pas in de 3de eeuw v.Chr. werden geïntegreerd:

禮  Confucianisme (Li)

• Geldt voor de hogere lagen van de samenleving: mandarijnen, ambtenaren, geletterden.

• Gebaseerd op sociale plichten, formaliteiten en rituelen.

• Doel: sociale harmonie, niet rechtvaardiging van politieke macht.

• Zelfcorrectie als mechanisme: de elite reguleert zichzelf — regulering door wetten wordt als een zwakte beschouwd.

• Strafrecht is in principe niet van toepassing op de elite.

法  Strafrecht (Fa)

• Geldt voor de lagere lagen: boeren, handelaars, ambachtslieden.

• Treedt in werking wanneer sociale normen falen.

• Uitgangspunt: de mens is capabel tot zelfverbetering — zoniet volgen zware straffen (afschrikking).

• Individu is verplicht de overheid te helpen bij bestraffing, zelfs ten koste van familiebelangen.

• In de 3de eeuw v.Chr. geabsorbeerd door het Confucianisme → soms normenbotsing (bv. strafwet: aangifte van familieleden vs. Confucianisme: eerbied voor familie).

1.1.2 Het Confucianisme — kerninhoud

Toegeschreven aan Kong Fu Zi / Confucius (6de–5de eeuw v.Chr.). Zijn gezaghebbende uitspraken zijn gebundeld in de Vijf Klassieken (Wu Jing), verplichte leerstof voor het staatsexamen van de ambtenarij. Het Confucianisme functioneerde als een combinatie van Bijbel + grondwet: zowel morele leidraad als normatief referentiekader.

De Keizer in het Confucianisme

• Keizer = middelpunt van harmonie: toonaangevend voorbeeld en verantwoordelijk voor harmonie (net als een gezinshoofd voor zijn gezin).

• Verantwoordelijk voor harmonie: (a) tussen burgers onderling, (b) tussen burgers en natuur, (c) voor verbetering levenskwaliteit (landbouw, economie, onderwijs).

• Keizer = 'Zoon van de Hemel' (mandaat van de Hemel): de link tussen aarde, hemel en mensheid → opperste soeverein van de wereld → China > andere staten.

• Erkenning via ritueel: bv. ter aarde werpen voor de keizer.

• Verzetsrecht: natuurrampen, hongersnoden, schending van Ren = tekens dat de Hemel het gezag van de keizer wegneemt → legitimering van opstand.

Sociale plichten & familierecht (paternalistisch systeem)

• Onderdanen zijn aan elkaar en aan zichzelf eerbied verplicht (vergelijkbaar met het antiek Romeins systeem).

• Kinderen aan ouders: bv. verbod voor kinderen tot hertrouwen tijdens de rouwperiode → nietigheid huwelijk. (vide infra strafrecht)

• De Chinese man als gezinshoofd:

  • Eén wettige echtgenote + concubines; zorgplicht + kinderen in wettelijk huwelijk.

  • Wettige echtgenote verschuldigt gehoorzaamheid; vlucht → veroordeling tot slavernij van de man.

• Vader kan bij testament beschikken, moeder niet.

• Slaven vallen in het vermogen van de vader.

Het Chinese (straf)recht (Fa) — procesrecht

• Tussenkomst van het gerecht = uitzonderlijk: confucianistische ethiek staat boven de wet. Correctie verloopt getrapt: individu (zelfcorrectie) → familie (sanctie binnen groepsverband) → staat (gerecht).

• Een proces is een publiekelijk teken van ethisch falen.

• Voorkeur voor sancties en verzoening op lagere niveaus (wenselijker voor herstel sociale harmonie).

• Trage gerechtelijke procedure: vijf à zes rechtbanken onderzoeken de feiten à charge én à décharge.

• Misdrijven, maar ook oneerbiedig gedrag (ook tegenover familie), zijn vervolgbaar.

• Strenge straffen: stokslagen, houten juk (cangue), verbanning, brandmerking, executies.

1.2 De evolutie van dynastieën tot de Qing

▸ Nuance — Yuan-dynastie: sociale stratificatie

De vier maatschappelijke klassen onder de Mongoolse Yuan-dynastie waren gebaseerd op het tijdstip van erkenning van de Mongoolse macht. Song-Chinezen hadden geen juridische status en mochten niet handelen — een extreme vorm van juridische discriminatie die het latere Chinese nationalisme mee voedde.

▸ Verdieping — Qing-dynastie & het Westen

De Qing-keizers ontwikkelden aanvankelijk een systeem van tribuutstaten (Mongolië, Tibet, Korea): zij volgden Chinese bevelen en droegen financieel tribuut af, maar konden hun plaatselijke heersers behouden. Dit weerspiegelt het fundamentele Chinese principe dat China boven andere staten staat. De confrontatie met een industrieel, agressief Europa in de 19de eeuw brak dit systeem abrupt open.

1.3 De bureaucratie

Het examensysteem

• Van kracht van de vroege keizertijd tot de hervorming in 1905.

• Examen = literair van aard: filosofie, poëzie, kalligrafie — in tegenstelling tot Europa waar men opklimt via politiek, leger, handel, of professionele kennis (recht, geneeskunde).

• Voordelen van slagen: bestuurlijke functies (lage → hogere posten), economische voordelen (bv. belastingvrijstelling), prestige en kledijrechten.

• Doorgaans toegankelijk voor welgestelde klasse die studies kan betalen → geen absolute sociale gelijkheid.

• Politieke impact: de geleerden van de Rechtbank van de Geschiedenis leidden de opvolger van de keizer op en legden de officiële geschiedenis van het keizerrijk neer.

De mandarijnen

• Etymologie: van het Maleise mantari = "raadsman van de vorst".

• Leveren de belangrijkste ambtenaren en magistraten: ministers, legerleiding, rechters.

• Persoonlijke verantwoordelijkheid voor hun ambt; grote maatschappelijke status en invloed.

• 8 klassen binnen de mandarijnen; de absolute topklasse heet calao.

1.4 Het gerechtelijk apparaat

▸ Verdieping — overlap bestuurlijke en rechterlijke macht

In het traditionele Chinese systeem is er geen strikte scheiding tussen bestuurlijke en rechterlijke functies — beide zijn geïntegreerd in eenzelfde ambtenarenapparaat. Dit staat in scherp contrast met de Westerse doctrine van de trias politica.

2 China in de 19de eeuw

2.1 Problemen met de buitenlandse grootmachten

Vóór de 19de eeuw waren Westerse mogendheden voorzichtiger en werkten zij via een quid pro quo met lokale machthebbers. Vanaf de 19de eeuw veranderde dit fundamenteel door de Industriële Revolutie: Westerse grootmachten werden agressiever en richtten zich op voordelige handelsvoorwaarden — de zogenaamde 'gunboat diplomacy'.

De Opiumoorlogen (1839–1842 & 1856–1860)

• Brits opium geteeld in India → verkoop aan China → massale verslavingen in China.

• Gevolgen voor China:

  • Gedwongen afstand van Hongkong aan de Britten (1842).

  • Verplichte openstelling van havens → buitenlandse concurrentie vs. Chinese traditionele productie.

  • Aanvaarding van het principe van extra-territorialiteit: buitenlandse rechtsmacht op Chinees grondgebied → fundamentele afbrokkeling van het keizerlijk gezag.

Japan ziet grootmacht en buur China ten ondergaan aan Westerse machten en zal zich openstellen naar het Westen en groeit zo zelf ook (oa. technologisch).

Oorlog vs. Frankrijk & Groot-Brittannië (1856–1860)

• Bezetting van Kanton en Peking door de Europese mogendheden.

• Vernietiging van het keizerlijk paleis.

• Harmonie gaat ten onder

Verlies van territorium (einde 19de eeuw)

• Tonking → aan Frankrijk

• Birma → aan Groot-Brittannië

• Taiwan → aan Japan

• Tsingtao → aan Duitsland

• Rusland schuift zijn grens op.

2.2 De interne problemen

Demografische en sociale druk

• Periode van voorspoed onder de Qing → sterke bevolkingsgroei.

• Maar: landbouwtechnieken blijven beperkt → voedseltekorten; leger wordt verwaarloosd.

Opstanden

Interne hervormingspogingen & Sun Yat-Sen

• Intrede van liberale Westerse opvattingen → oproepen tot hervorming van het autocratische keizerrijk.

• Hervormingspogingen (modern constitutioneel regime + nieuw onderwijssysteem binnen traditioneel kader) mislukten: te radicaal bevonden door de traditionalisten.

• 1898: hervormingsgezinde keizer (Guangxu) onder huisarrest geplaatst (als coup) door zijn moeder (de regente).

In 1905 richtte Sun Yat-Sen (1866–1925) de Revolutionaire Alliantie op, voorloper van de Kwomintang / Nationale Volkspartij (1919). Zijn programma rustte op drie principes:

1. Eigen nationaal leven: vs. Westerse inmenging en vs. Westers recht dat haaks staat op het Chinese (procesrecht als ultimum remedium vs. Chinees recht als ultima ratio).

2. Democratie met een centrale overheid (weg van de centrale rol van familiale structuren).

3. Bestaanszekerheid voor iedereen (d.i. sociale welvaartsstaat).

Gevolgen: Sun Yat-Sen grijpt de macht in Zuid- en Midden-China → Zuid-China proclameert de Republiek China → troonafstand van de laatste Mandsjoe-keizer (1911) → Generaal Yuan-Shikai wordt President van de Chinese Republiek (1912).

3 China tussen revolutie en burgeroorlog (1911–1949)

3.1 De geopolitieke ontwikkelingen

Na de val van het keizerrijk in 1911 was de situatie bijzonder complex. Drie groepen bestreden elkaar:

Chiang Kai-shek

1887–1975 | Kwomintang

• Opvolger van Sun Yat-Sen binnen de Kwomintang

• Conservatieven en nationalisten

• Vanaf 1916: controle over Zuid- en Midden-China, later Noorden

Yuan-Shikai

1859–1916 | Militaristen

• Gesteund door militairen en conservatieve krachten

• Aanvankelijk controle over Noord-China

• Verslagen in 1925–1926

Mao Zedong

1893–1976 | Communisten

• Communisten die breken met de Kwomintang

• Chinese Sovjetrepubliek (eerste in Jiangxi, later Shanxi)

• 1946–1949: verovering van heel China

De Lange Mars (1934–1935)

• Communisten worden omsingeld door nationalisten van Chiang Kai-shek in zuid-oost China (Jiangxi).

• Gedwongen strategische terugtrekking naar Noord-China (Shanxi) → de Lange Mars: een odyssee met enorm veel slachtoffers die in de communistische mythevorming als heldenepos wordt beschreven.

Japan's inval in Mantsjoerije (1931)

• Japan was uitgegroeid tot regionale grootmacht. (dankzij overname westers(e) recht en technologie

• Inval = schending van de Chinese soevereiniteit.

• De Volkenbond kon slechts een onderzoekscommissie sturen (te afgelegen voor Westerse machten om tussenbeide te komen).

• Conclusie van de commissie: Japan moet het gebied ontruimen, mits waarborgen voor Japanse belangen en rechten.

• Japan beslist hierop om de Volkenbond te verlaten — een cruciaal precedent voor de zwakte van het collectieve veiligheidssysteem (cfr. Duitsland).

3.2 De veranderingen in het Chinese recht

• Behoefte aan Westerse codificatiesystematiek (China observeert het succes van Japan na de Meiji-hervorming).

• Oprichting van het Bureau voor Juridische Hervormingen (laatste jaren van het keizerrijk, operationeel 1910–1912).

• Invloed van Japans, Duits en Zwitsers recht op de te ontwerpen wetboeken.

• Beoogde codificaties: Burgerlijk Wetboek, Grondwet.

• Aangepast aan de Chinese eigenheid (confucianisme) en traditie:

  • Patriarchaal karakter behouden.

  • Statelijke repressie als back-up (niet als primair instrument).

  • Individuele rechtsbescherming ≠ prioriteit.

• Recht blijft slechts een ontwerp

4 De Chinese Volksrepubliek (1949–heden)

4.1 De dictatuur van het proletariaat

• Vestiging van de Chinese Volksrepubliek in 1949 → eerste grondwet in 1954.

• Sindsdien: meerdere grondwetteksten aangenomen.

• Formeel: volksdemocratische staat geleid door de arbeidersklasse, geïnspireerd op de Russische tekst.

• In de praktijk: parallelle partijstructuur (vergelijkbaar met de USSR en de DDR).

• Onmiddellijke afschaffing van de wetboeken van het Kwomintang en elitaire confucianisme.

• Intentie tot juridische hervormingen — die blijven echter grotendeels uit door twee destructieve campagnes:

De Grote Sprong Voorwaarts (1958–1961)

• Campagne van de CPC om China van een agrarische naar een industriële maatschappij te transformeren met als doel concurreren met kapitalistische grootmachten.

• Smelten metalen waren (van pannen tot ploegen) om staal te kunnen verkopen op internationale markt. Echter, slechte manier van werken (ovens niet warm genoeg) => metaal is onzuiver en kan niet worden verkocht. Landbouw hulpmiddelen zijn omgesmolten dus geen productiemateriaal meer.

• Grote mislukking: ontoereikend productiemateriaal, plagen, natuurrampen.

• Gigantische hongersnood: 18 à 45 miljoen doden.

• Ondermijnt de positie van Mao → gematigden (zoals Liu Shaoqi, Deng Xiaoping en Zhou Enlai) winnen aan invloed.

De Culturele Revolutie (1966–1976)

• Mao trekt macht opnieuw naar zich toe door te beweren dat kapitalisten de overheid hebben geïnfiltreerd.

• Relaties met de USSR verslechteren (Sino-Sovjet breuk); Stalin's 'socialisme in één land' rechtvaardigt een eigen Chinese communistische variant.

• Rode Gardes (jonge Chinezen): persoonlijkheidscultus Mao + uitschakeling van gematigden.

• Doelstellingen:

  • Uitzuivering van oude tradities en het Confucianisme (tegenstrijdig met communistische ideologie).

  • Vervolging van hogere klassen, ambtenaren en intellectuelen + dwangarbeid.

  • Afschaffing van het onderwijs (jeugd moet 'leren van de boeren').

  • Vernietiging van het Chinese culturele erfgoed.

• Instrumenten: schijnprocessen, gevangenschap, martelingen, gedwongen zelfbeschuldigingen, onteigeningen, executies, publieke vernedering.

▸ Nuance — Culturele Revolutie & recht

De Culturele Revolutie leidde tot een vrijwel volledig ineenstorten van het rechtssysteem. Rechtbanken werden gesloten, juristen vervolgd en wetboeken verboden. Dit verklaart waarom de juridische opbouw van de VRC pas echt van start ging na 1978 onder Deng Xiaoping.

4.2 De toenadering vanuit het Westen

• Détente met het Westen vanaf de jaren 1970.

• Erkenning van de Chinese Volksrepubliek door Frankrijk en de VS (Nixon-bezoek 1972).

• Opname van China in de VN-Veiligheidsraad.

4.3 De Grondwet van 4 december 1982

Na de dood van Mao en een interne machtsstrijd won de gematigde Deng Xiaoping de strijd. De grondwet van 1982 vormde een fundamentele breuk: de Culturele Revolutie werd officieel afgevoerd met toelating van westerse (lees: kapitalistische) elementen.

i. Principes: de 'socialistische markteconomie'

ii. Staatsmachten

Wetgevende macht:

• "Het Chinese volk is soeverein" → wetgevende macht bij het Nationaal Volkscongres & lokale volksvergaderingen + zelfbestuur via organen van nationale minderheden.

• Maar: Chinese volkssoevereiniteit = een hol begrip. Het principe van 'democratisch centralisme' (om het volk naar het socialistische doel te leiden) overheerst in de praktijk. Economische vrijheid ≠ politieke vrijheid.

Uitvoerende macht:

• Staatsraad > ministeries (bu).

• Premier (huidig: Li Qiang): hoofd van de ministeries en de Staatsraad.

• President (huidig: Xi Jinping): staatshoofd met alle machten (buitenlandse betrekkingen, afkondigen van oorlog, benoeming/ontslag regeringsleden).

• Formeel verkozen voor max. 2 termijnen van 5 jaar — maar sinds 2018 geen termijnbeperking meer: in lijn gebracht met het ambt van secretaris-generaal van de CPC (voor het leven).

Rechterlijke macht:

Opperste Volksrechtbank›Hogere rechtbanken›Middenrechtbanken›Basisrechtbanken+Bijzondere rechtbanken (militair, jeugd…)

• Permanent Comité van de Nationale Volksvergadering: algemene controle op rechtspraak en parketten.

• In theorie: onafhankelijke rechterlijke macht. In de praktijk: partijtrouw is de doorslaggevende factor.

• Na een periode van professionalisering en transparantie: sinds 2021 inperkingen:

  • Miljoenen uitspraken terug offline gehaald.

  • Richtlijn CPC (2023): het rechtssysteem zuiveren van "Westerse opvattingen over grondwettelijk bestuur, machtenscheiding en rechterlijke onafhankelijkheid".

    • Aanpassing aan 'socialistische machtenscheiding en Chinese eigenheden' conform de opvattingen van Xi Jinping.

4.4 De Chinese Communistische Partij (CPC)

De CPC telt 96 miljoen leden en vormt de feitelijke machtsstructuur naast — en boven — de formele staatsorganen.

President / Secretaris-Generaal — Xi Jinping

Permanent Comité van het Politburo — 7 leden (werkelijke macht + agendabepaling Volkscongres)

Politburo — 24 leden (staatsleidende figuren, ministers van organen die rapporteren aan NPC) | komt 1× per maand samen

Centraal Comité — ±380 leden | komt 1× per jaar samen | goedkeuring partijstatuten

Nationaal Partijcongres — om de 5 jaar | getrapt kiessysteem: provinciale en lokale partijcongressen

Tuchtcommissie

• Interne 'rechterlijke macht' van de partij.

• Functie: zuiveren van ongewenste/ontrouwe elementen (bv. corruptie, blootstelling aan Westers kapitalisme).

• Instrument van machtsconsolidatie (bv. Xi Jinping gebruikte anti-corruptiecampagnes om politieke rivalen uit te schakelen).

▸ Verdieping — parallelle partijstructuur

De CPC paralelleert de formele staatsstructuur volledig: voor elk staatsorgaan (Volkscongres, Staatsraad, rechtbanken) bestaat een corresponderend partijorgaan dat het feitelijke beleid bepaalt. De staatsorganen voeren het door de partij vastgestelde beleid uit. Dit is analoog aan het systeem in de USSR en de DDR.

4.5 De ondergeschikte besturen

• 22 provincies als eerste bestuursniveau.

• Daaronder: prefecturen > districten > kantons.

• Autonomie voor zones met minderheidsbevolking — maar (geen federalisme) uitsluitend op cultureel en wetenschappelijk vlak (voor zo ver niet tegenstrijdig met CCP).

• Géén federalisme: in strijd met het principe van democratisch centralisme dat noodzakelijk is voor de socialistische revolutie.

4.6 Een globale grootmacht

Kernpunten

• Twee reguleringsmechanismen: Li (confucianisme, voor de elite, sociale harmonie) vs. Fa (strafrecht, voor de lagere klassen, als laatste redmiddel) — geen strikte scheiding van kerk en staat, geen westerse rechtsbescherming van het individu.

• Confucius = Bijbel + grondwet: de Vijf Klassieken waren zowel moreel richtsnoer als normatief kader; examen op basis hiervan voor ambtenarij.

• Keizer = Zoon van de Hemel: legitimeert zowel absolute soevereiniteit als verzetsrecht (bij slechte tekenen van de Hemel).

• Geen strikte machtenscheiding: bestuurlijke en rechterlijke functies overlappen in het traditionele systeem; censoren rapporteren direct aan keizer.

• Extraterritorialiteit (19de eeuw): buitenlandse rechtsmacht op Chinees grondgebied = symbool van imperialistische vernedering; catalysator voor nationale revolutie.

• Kwomintang vs. Communisten: beide hebben een eigen rechtssysteem ontwikkeld; na 1949 worden Kwomintang-wetboeken afgeschaft.

• Grondwet 1982 = 'socialistische markteconomie': economische liberalisering ZONDER politieke liberalisering.

• Partij staat boven staat: de CPC is de feitelijke machthebber; partijtrouw > juridische onafhankelijkheid van rechters.

• Termijnbeperking president afgeschaft (2018): Xi Jinping in lijn met positie secretaris-generaal CPC = voor het leven.

• Rechtssysteem zuivering (2023): actieve verwijdering van Westerse juridische concepten (machtenscheiding, rechterlijke onafhankelijkheid) → terugkeer naar 'socialistische Chinese eigenheden'.