Aantekeningen Literatuurgeschiedenis: Realisme en Naturalisme in de Franse Traditie

Mededelingen: BloedSerieus Leuven

• Campagne BloedSerieus: Er wordt elk semester een BloedSerieus Week georganiseerd in Leuven om studenten en professoren aan te moedigen bloed te geven.

• Voordelen voor donateurs:

  • Ontvangst van een goed gevulde goodiebag.

  • Een polsbandje dat recht geeft op promoties in de vakbars gedurende de week.

  • Deelname aan de bekerwedstrijd tussen faculteiten (de faculteit met de meeste donaties wint de beker).

• Impact: Elke bloeddonatie kan potentieel $3$ levens redden.

• Data en locaties:

  • $16$ en $17$ maart: In het Gymnasium.

  • $18$ en $19$ maart: In Alma $2$.

• Humoristische noot: De docent spoort studenten Letteren aan om te winnen, omdat literatuurstudenten door al hun zware boeken meer "bloed, zweet en tranen" vergieten dan andere faculteiten.

Inleiding en Quizverwerking

• Quiz-antwoorden:

  • Pechorin: Is een personage uit Een held van onze tijd.

  • Tekstfragment: Het fragment waarin La Ravier aankomt in een dorpje zorgt voor meer ophef dan het sterfbed van Emma Bovary.

• Leesopdrachten: Voor de komende lessen moeten studenten twee fragmenten lezen die gaan over de psychologie en de spanning tussen natuurwetten/wetenschap en de individuele vrijheid/gedachten.

• Doel van de les: De evolutie van de Franse realistische roman bespreken, met een diepe duik in Flaubert (Madame Bovary) en een inleiding op het naturalisme.

Grondleggers van het Franse Realisme: Stendhal en Balzac

• Verschuiving van Romantiek naar Realisme: Waar romantici focussen op idealen en het individu, kijkt het realisme kritischer naar de maatschappij zoals ze is.

• Stendhal:

  • Bekend om het contrast tussen een zeer nuchtere, bijna journalistieke stijl en een gepassioneerde thematiek.

  • Citaat over de blik: "De verliefde blik is geen objectieve blik." Wanneer men verliefd is, ziet men niet de gebreken van de ander.

  • La Chartreuse de Parme: Een roman met een passionele inhoud geschreven in een sobere stijl.

  • Le Rouge et le Noir: Hoofdpersonage Julien Sorel is een "carrièrist" zonder geweten die affaires gebruikt om op de maatschappelijke ladder te klimmen. Dit is een de-idealiserende roman over de liefde.

  • Verisme: De nadruk op de waarheid (vérité). Geen geïdealiseerde Venussen, maar de werkelijkheid (Olympia).

  • Metafoor van de Spiegel: Stendhal stelt dat een roman een spiegel is die langs een weg wordt gedragen. De spiegel reflecteert zowel de blauwe lucht als de modderpoelen. Men moet niet de spiegel (de roman) beschuldigen van immoraliteit, maar de weg (de maatschappij) of de inspecteur die de kuilen niet vult.

• Honoré de Balzac:

  • Zeer productief auteur die zijn werk categoriseerde in zedenstudies (études de mœurs), filosofische studies (études philosophiques) en analytische studies (études analytiques).

  • Probeerde een totaalsysteem van de maatschappij te creëren (panoramische opzet).

  • La Comédie humaine: Zijn meesterwerk. De titel is een directe verwijzing naar Dante's La Divina Commedia (De Goddelijke Komedie). Waar het bij Dante verticaal/goddelijk was, is het bij Balzac horizontaal/menselijk: de focus ligt op de aardse maatschappij.

Overige Realistische Auteurs

• George Sand: Pseudoniem van Amandine Lucile Aurore Dupin. Ze schreef over romantische thema's (zoals het artistieke leven) maar met een realistische distantie (bijv. in Consuelo).

• George Eliot: Met Middlemarch keek zij achter de schermen van het alledaagse leven op het platteland en ontmaskerde zij de geheimen van schijnbaar rustige gezinnen.

Gustave Flaubert: Het Hoogtepunt van Realisme

• Madame Bovary: Dit werk bevindt zich op het snijvlak tussen positivistisch realisme (waarheid/feiten) en esthetisch realisme (gebruik van kunstmatige precisie om de werkelijkheid te beschrijven).

• Stijlkenmerken:

  • Vormschoonheid: Extreem precieze woordenschat, zoekend naar le mot juste (het juiste woord).

  • Drie principes voor de verteller:

    1. Impassibilité (onbewogenheid).

    2. Impartialité (onpartijdigheid).

    3. Impersonnalité (onpersoonlijkheid).

  • Schrijver als God: De schrijver moet in zijn roman aanwezig zijn zoals God in het universum: overal voelbaar/zichtbaar in de effecten, maar nergens persoonlijk aanwezig.

• Thematiek: Ontmaskering van het huwelijk en het familieleven als instituten. Het toont aan dat men niet automatisch volwassen of gelukkig is wanneer men deze idealen bereikt.

• Achtergrond van de roman: Gebaseerd op een krantenbericht over een vergiftiging. Het verscheen als feuilleton en veroorzaakt een schandaal vanwege de aantasting van maatschappelijke idealen.

• Plot en Karakters:

  • Emma Bovary: Lijdt aan Bovaryisme (een term voor haar waanzinnige romantische illusies gevoed door goedkope stuiverromans). Ze verveelt zich op het platteland.

  • Charles Bovary: Haar echtgenoot, een eenvoudige arts met de "persoonlijkheid van een stuk witte toast". Hij is tevreden, wat Emma haat.

  • Affaires: Emma zoekt passie bij mannen zoals Rodolphe, maar raakt alleen dieper in de schulden (bij de handelaar Lheureux) en in de emotionele afgrond.

Analyse Tekstfragment: De Sterfscène van Emma Bovary

• Style indirect libre (Vrije indirecte rede): Een techniek waarbij de derdepersoonsverteller zo dicht bij de gedachten van het personage komt dat de lezer de wereld door hun ogen ziet (bijv. muren die golven van radeloosheid).

• Contrast tussen Illusie en Realiteit:

  • Emma gaat naar haar ex-minnaar Rodolphe voor geld onder het voorwendsel van liefde, maar hij weigert koudbloedig.

  • Ze besluit zelfmoord te plegen met rattengif (arsenicum) dat ze steelt bij de apotheker Homais.

  • Emma stelt zich een heroïsche, romantische dood voor, maar de werkelijkheid is een gruwelijke, medische aftakeling met braken en gillen.

• Gelijktijdigheid (Simultaneïteit):

  • Terwijl Emma sterven ligt, zit de apotheker Homais uitgebreid te dineren met de beroemde arts Dr. Larivière.

  • Homais wordt neergezet als een ijdel en ordinair figuur die zijn kennis etaleert (bijv. het Latijnse Saccharum voor een suikerklontje) terwijl een tragedie zich vlakbij voltrekt.

  • De beroemde dokter komt te laat voor Emma en gaat liever lunchen dan bij het sterfbed te blijven.

• De buitenwereld: Terwijl Emma haar laatste adem uitblaast, hoort men door het open raam een schunnig liedje van een bedelaar op straat. Dit benadrukt dat voor de wereld Emma's dood onbeduidend is; het leven gaat gewoon door.

Het Naturalisme: De Wetenschappelijke Roman

• Definitie: Een radicalere vorm van realisme in de tweede helft van de $19^e$ eeuw met een maatschappelijk doel en een doctrinair kader.

• Kenmerken:

  • Ontmaskeringskunst: De-idealiserend en taboedoorbrekend.

  • Determinisme: Het lot van de mens ligt vast door de combinatie van externe factoren.

• Emile Zola:

  • Grondlegger. In Le Roman Expérimental stelt hij dat de schrijver als een wetenschapper in een laboratorium moet werken.

  • Taine's Triade: Personages worden bepaald door:

    1. Ras (erfelijkheid).

    2. Milieu (sociale omgeving).

    3. Moment (tijdstip/omstandigheden).

  • Geïnspireerd door de medicus Claude Bernard: Zoals een arts symptomen objectief analyseert, moet een schrijver sociale passies en handelingen ontleden.

• Internationale verspreiding:

  • Spanje: Emilia Pardo Bazán (feministische invalshoek).

  • Nederland: Louis Couperus en Marcellus Emants.

  • Engeland: Thomas Hardy (Tess of the d'Urbervilles, Jude the Obscure). Zijn werk is beïnvloed door Schopenhauer; personages worden gedreven door impulsen die ze niet kunnen stoppen. Het toont de ongelijkheid: een arme vrouw kan in die tijd alleen luxe hebben door haar moreel op te offeren ("The Ruined Maid").

• Gebroeders Goncourt (Edmond en Jules):

  • Schreven Germinie Lacerteux, een "roman vrai" over een verslaafde jonge vrouw.

  • Ze combineren een esthetische, ambachtelijke stijl met rauwe, deterministische waarheid over de lagere klassen.