Module 2: Economische Globalisering

In deze module wordt dieper ingegaan op de economische ontwikkelingen in de wereld naar aanleiding van globalisering die een aanzienlijke invloed heeft op de economie van landen.

Multinationals

Globalisering en tijd-ruimtecompressie hebben geleid tot de opkomst van steeds meer multinationale ondernemingen (MNO's) na de Tweede Wereldoorlog. Dit fenomeen werd bijzonder zichtbaar vanaf de jaren '70, waarin de wereldhandel een aanzienlijke groei doormaakte. De import en export tussen landen zijn exponentieel toegenomen. Sneller transport, en later de ontwikkeling van digitale communicatiemiddelen, zorgden ervoor dat de transportkosten daalden. Hierdoor konden bedrijven hun productieketen opsplitsen, dit houdt in de ontwikkeling van een product van grondstof naar eindproduct, met als doel zoveel mogelijk winst te genereren.

Voorbeeld van Productieketens

In het verleden werd een auto in één enkel land in elkaar gezet, maar tegenwoordig worden verschillende onderdelen in verschillende landen vervaardigd. Het proces waarbij deze onderdelen, die halffabricaten worden genoemd, worden samengevoegd tot een eindproduct wordt assemblage genoemd. Een voorbeeld is dat in Mexico koelkasten worden geassembleerd voor de Amerikaanse markt.

Verschuiving van Economische Macht

Rond 1990 werd nog driekwart van de industrieproducten in westerse landen geproduceerd, terwijl dat percentage inmiddels is gedaald tot ongeveer 40%. In dezelfde periode steeg het aandeel van de semiperifere landen (zoals Brazilië, China, India, Mexico, Turkije en Zuid-Afrika) van ongeveer 10% naar 20%. Waar de drie wereldcentrumgebieden - West-Europa, de VS en Japan - ooit dominant waren in handelsstromen, zien we nudat de handel wereldwijd veel meer verspreid is dan voorheen.

Offshoring

De afname van het aandeel van de drie mondiale centrumgebieden in de wereldhandel is het gevolg van het feit dat MNO's hun industrie, in de vorm van fabrieken, naar lagelonenlanden verplaatsen, een proces dat bekendstaat als offshoring. Hoewel de industriële werkgelegenheid in de VS afnam, nam deze juist toe in landen als China, India, Mexico en Zuid-Afrika. Het is niet alleen de productiesector die deze migratie ondergaat; ook dienstverlenende taken worden steeds vaker naar landen zoals China verplaatst.

Groei van de Semiperifere Landen

China is bijvoorbeeld een toonaangevende speler geworden in de productie van zonnepanelen, robotica en elektrische voertuigen. Multinationals worden ook aangetrokken door de enorme afzetmarkten in deze landen aangezien de salarissen van de bevolking toenemen, wat betekent dat zij steeds meer producten kunnen kopen. MNO's richten zich op deze groeimarkten om hun winst te maximaliseren.

Vrijhandel en Handelsbelemmeringen

De stimulering van vrijhandel door organisaties als de Wereldhandelsorganisatie (WTO) speelt ook een cruciale rol in de toename van de wereldhandel. De WTO faciliteert afspraken over het afschaffen van importheffingen en exportsubsidies, die beide vormen van handelsbelemmeringen zijn.

Voorbeelden van Handelsbelemmeringen

Importheffingen: Belasting op de import van goederen, bijvoorbeeld die door de VS wordt opgelegd aan goedkope graan uit Mexico.
Exportsubsidies: Gelden die aan bedrijven werden verstrekt om hen aan te moedigen producten te exporteren, zodat zij hun prijzen kunstmatig laag konden houden.

Het is belangrijk om te benadrukken dat als elk land deze handelsbelemmeringen toepast om hun eigen economie te beschermen, dit uiteindelijk de wereldhandel belemmert. Daarom probeert de WTO deze barrières op te heffen om de handel te stimuleren.

Global Shift

Een gevolg van deze ontwikkelingen is dat steeds meer landen deelnemen aan de wereldhandel. Het economisch zwaartepunt verschuift, een verschijnsel dat 'global shift' wordt genoemd. De landen rondom de Grote Oceaan, zoals China, Zuid-Korea, India en Indonesië gaan samen met de VS een dominantere rol in de wereldhandel innemen.

Economische Blokken

De WTO streeft naar vrijhandel, maar veel staten vormen economische blokken die hun markt beschermen. De Europese Unie (EU) is een voorbeeld van zo'n blok waarbinnen handelsbelemmeringen zoals importheffingen en exportsubsidies zijn afgeschaft, maar die deze belemmeringen toch handhaven tegen landen buiten de EU. Dit leidt tot problemen voor periferielanden, die niet vrij kunnen handelen met veel centrumgebieden.

Vrij Verkeer binnen de EU

In de EU kunnen ondernemers uit Spanje of Polen gemakkelijk een bedrijf in Nederland starten, terwijl een Marokkaanse ondernemer deze mogelijkheid niet heeft omdat Marokko geen lid van de EU is.

Internationale Arbeidsverdeling

De huidige productie van goederen is meer dan ooit geconcentreerd op plaatsen waar dat economisch het meest voordelig is. Dit heeft geleid tot een internationale arbeidsverdeling waarbij:

De periferie vooral beroepen in de landbouw en visserij (primaire sector) heeft,
De semiperifere landen veel industrie (secundaire sector) concentreren,
De centrumlanden zich primair richten op de dienstensector (tertiaire sector).

De internationale arbeidsverdeling is de laatste decennia dynamischer geworden; landen kunnen van de periferie naar de semiperiferie opschuiven en uiteindelijk, na een proces van de-industrialisatie, centrumlanden met een aanzienlijke dienstensector worden.

Gevolgen van Economische Globalisering

De economische globalisering heeft zowel positieve als negatieve gevolgen. Het belangrijkste voordeel is de wereldwijde stijging van de welvaart; de armoede is afgenomen en meer landen nemen deel aan de internationale handel. Aan de andere kant zijn de verschillen tussen landen, regio's en steden vergroot, wat leidt tot toenemende regionale ongelijkheid.

Beïnvloeding van Steden en Plattelandsgebieden

In steden die deelnemen aan de internationale handel en toerisme, zien we een stijging van de rijkdom, terwijl het platteland vaak achterblijft. Dit resulteert in sociale ongelijkheid, waar een klein deel van de bevolking in de steden van de periferie en semiperiferie aanzienlijk welvarend is geworden, terwijl het grootste deel van de bevolking veel minder verdient.

Deglobalisering

Naast de voortschrijdende globalisering zien we ook een verschijnsel van deglobalisering, waarbij de onderlinge afhankelijkheid en internationale samenwerking afneemt. Dit proces is een reactie op globalisering, waarbij handelsbelemmeringen opnieuw worden ingevoerd. In het bijzonder de Verenigde Staten hebben veel handelsbelemmeringen ingesteld tegen landen waar ze voorheen vrij mee handelden, als reactie op de opkomende concurrentie van China's economische groei. Sommige centrumlanden kiezen naast handelsbelemmeringen ook voor reshoring, wat inhoudt dat ze industrie terughalen naar hun land.

Politieke en Militaire Spanningen

De economische spanningen die voortkomen uit deze verschuivingen leiden steeds vaker ook tot politieke en militaire spanningen tussen landen, iets wat verder behandeld wordt in module 4.

Illustraties en Bronnen

Bron 1: Vier zéér bekende MNO’s.
Bron 2: Assemblage van auto’s in Mexico en andere voorbeelden van productieketen splitsing.
Bron 3: Grootste handelsstromen op aarde.
Bron 4: Sociale ongelijkheid in São Paulo, Brazilië.
Bron 5: President Trump (VS) maakt invoerheffingen bekend als handelsbelemmeringen.