Notes on Panitikan: Page-by-Page Summary

Page 1

  • Panitikan (Kahulugan at Kahalagahan)
    • Panitikan: nagmula sa salitang pang-?kan na tumutukoy sa literatura o mga akdang nasusulat; ito ay naglalaman ng mga akdang may kinalaman sa pang-araw-araw na buhay, kathang-isip, pag-ibig, kasaysayan at iba pa.
  • KAHULUGAN NG PANITIKAN
    • Ayon sa mapagkukunan sa transcript, ang Filipino/dialektong salita ng “panitikan” ay isinasalin bilang pagsusulat ng tuwiran at patula na nag uugnay sa isang tao; isang malinaw na salamin, larawan, repleksyon o representasyon ng buhay, karanasan, lipunan at kasaysayan.
  • KAHALAGAHAN NG PAG-AARAL NG PANITIKANG PILIPINO
    • Maipapahayag ang kaugalian, tradisyon at kultura.
    • Maipagmalaki ang manunulat na Pilipino.
    • Mababahagi ang sariling kahusayan, kapintasan at kahinaan.
  • KARUNUNGANG-BAYAN (Salawikain, Sawikain, Kasabihan, Bugtong)
    • Salawikain: mga kasabihan o kawikaan na nagbibigay o nagpapanuto ng magagandang aral o gabay sa pamumuhay, sa asal, at pakikipagkapwa.
    • Sawikain: kasabihan o kawikaan na may dalang aral na maaaring tumukoy sa isang idyoma; ang kahulugan ay hindi basta-basta inuulit kundi mapapaloob sa matalinghagang salita.
    • Halimbawa: Ilaw ng tahanan – INA
    • Kasabihan: bahagi ng kulturang Pilipino; ipinapasa mula sa mga ninuno; nagbibigay ng paalala at aral sa atin.
    • Bugtong: uri ng karunungang-bayan na may layuning hulaan ang isang bagay sa pamamagitan ng palaisipan.

Page 2

  • BUGTONG
    • Isang pangungusap o tanong na may dobleng (double) o nakatagong kahulugan na nilulutas bilang isang palaisipan.
    • Halimbawa: Bin% walang hita, may tuktok walang mukha. (CABUTE)
  • NOON AT NGAYON WIKA AT GRAMATIKA: PAGHAHAMBING
    • Pag-iisa-isa sa dalawang uri ng paghahambing: 1) PAGHAHAMBING NA MAGKATULAD
      • Ginagamit kapag ang dalawang ihinahambing ay antas na katangian ng isang bagay o anumang bagay.
      • Mga halimbawa:
      • Magkasinghaba ang buhok nina Ana at Elena.
      • Magkasingtangkad kami ni Miguel.
      • Dalawang Uri ng Pahambing na Magkatulad:
      • PANLAPI: katagang ginagamit sa hambingang magkatulad; kasing-, magka-, magsing- (pantay na may inihahambing); halimbawa: Magsimbilis ang paglaganap ng mga bugtong at mga salawikain noong unang panahon.
      • KASIN-, magkasin-, sin-, magsin- at magsing-; B at P: kasim-, sim-, magsim- at magkasim-
      • Halimbawa:
      1. Magsimbilis ang paglaganap ng mga bugtong at mga salawikain noong unang panahon.
      2. Kasintalino ng mga makata na ngayon ang mga ninuno na nasa paglikha ng tula.
    • KATAGA: isang salita o parirala na ginagamit upang ilarawan ang isang bagay o ipahayag ang isang konsepto, lalo na sa isang partikular na uri ng wika o sangay ng pag-aaral.
      • Halimbawa: Kapangalan
    • PAGHAHAMBING NA DI-MAGKATULAD
    • Ginagamit ito kung ang hinahambing ay magkaiba ang antas ng isang bagay o anuman.
    • Dalawang Uri ng Pahambing na Di-Magkatulad: 1) PASAHOL: paghahambing ng mas maliit o may mahabang katangian; halimbawa ang paggamit ng lalo-, di-gaano-, di-lubha-, di-totoo-, at di-gasino.
      • Halimbawa:
        • Ang mga katutubong Pilipino ay di-gaanong marunong sa pagsasalita ng wikang kasàla kaysa sa mga Pilipinong naninirahan sa lungsod.
        • Di-gasinong matangkad ang mga Pilipino di tulad ng mga Kasàla.
          2) PALAMANG: nakahihigit o nakalalamang ang katangian sa dalawang pinaghahambing; halimbawa ang lalo, mas, di-hamak, lubha at labis.
      • Halimbawa:
        • Di-hamak na mahusay ang mga Pilipinong lumikha ng tula kaysa sa mga Kasàla.
        • Labis na masipag ang mga paring Kasàla sa pagpapalaganap ng kanilang relihiyon kaysa sa iba nilang kababayan.
  • MATATALINGHAGANG PAHAYAG
    • Isang katangian ng kulturang Pilipino ang pagpapahalaga sa mabuong pakikitungo at pakikipagrelasyon sa pamilya at kapwa; ginagamit ang matalinghaga o eupemistikong salita upang mangaral o maiwasto ang ugali o kilos ng isang nakababata o nakatatanda nang hindi nakakasakit ng damdamin.
  • MATATALINGHAGANG PAHAYAG AT EUPEMISTIKONG PAHAYAG
    • Malalalim na kahulugan at pampalubag-loob na palitan ang mga salitang masyadong matalim.
    • Halimbawa: Sumakabilang buhay na sa halip ay namatay; natepok o natodas.
  • EPIKO
    • Tinatalakay ang kabayanihan at pakikipagtunggali ng isang tao o mga tao laban sa mga kaaway.
    • Mga katangian: malalaking tagpuan, kadalasang makabuluhan at kapanapanabik.
  • MANOBO
    • Ang salitang “manobo” ay nangangahulugang “tao” o “mga tao”; hango sa salitang “mansuba” na nagmula sa dalawang salitang “man” (tao) at “suba” (ilog); kahulugan: taong-ilog.
  • DALAWANG BAHAGI NG PANGUNGUSAP
    • SIMUNO – ang paksa ang pinag-uusapan; pinangungunahan ng pantukoy na pambalarang ang, ang mga o pantukoy na si at sina.

Page 3

  • PAGHAHAMBING NA DI-MAGKATULAD (KATAGA at PASAHOL / PALAMANG)
    • 2. PAGHAHAMBING NA DI-MAGKATULAD
    • Dalawang Uri: PASAHOL at PALAMANG (paghahambing na di-magkatulad).
    • PASAHOL: paghahambing ng mas maliit o may mahabang katangian; gamit ang mga pantulong na salitang lalo-, di-gaano-, di-lubha-, di-totoo-, di-gasino.
      • Halimbawa:
      • Ang mga katutubong Pilipino ay di-gaanong marunong sa pagsasalita ng wikang kasàla kaysa sa mga Pilipinong naninirahan sa lungsod.
      • Di-gasinong matangkad ang mga Pilipino di tulad ng mga Kasàla.
    • PALAMANG: nakahihigit o nakalalamang ang katangian sa dalawang pinaghahambing; halimbawa ang lalo, mas, di-hamak, lubha at labis.
      • Halimbawa:
      • Di-hamak na mahusay ang mga Pilipinong lumikha ng tula kaysa sa mga Kasàla.
      • Labis na masipag ang mga paring Kasàla sa pagpapalaganap ng kanilang relihiyon kaysa sa iba nilang kababayan.
  • MATATALINGHAGANG PAHAYAG
    • Pananatili ng mga salitang may makabuluhang kahulugan na pampalubag-loob at nag-uutos ng mabuting ugali (euphemism).
  • EUPEMISTIKONG PAHAYAG
    • Mga halimbawa ng mga matalinhagang salita para mangaral o magpakalma.
  • EPIKO
    • (Paalala: Tagpo tungkol sa bayani at pakikipaglaban.)
  • MANOBO
    • (Paalala: Pagbibigay-kahulugan.)
  • DALAWANG BAHAGI NG PANGUNGUSAP
    • SIMUNO: pinag-uusapan; NP (noun phrase) ang pokus; PANAGURIN- ang;
    • ISANG CUT-OFF: Di-Makapag-Isa (ISDM) at Payak na Pangungusap (PPk).

Page 4

  • (Halimbawa) Mula sa tula rito ang mga halimbawa: "Baka lagun ng hanging malakas na kung saan sa halip na napiglas o nalagot. Sa lupa’y sumubsob sa halip ay natumba o nadapa." – halimbawa ng paggamit ng karunungan sa tula.
  • SANHI AT BUNGA
    • SANHI: pinagmulan o dahilan ng isang pangyayari.
    • BUNGA: kinalabasan o dulot ng pangyayari.
    • Ang pagbibigay ng sanhi at bunga ay tumutukoy sa pinakaugat ng isang pangyayari at magiging bunga nito.
    • Mga pang-ugnay na nagpapahayag ng sanhi at bunga (pang-ugnay):
    • kung kaya, dahil, kasi, sapagkat, kung, kapag, at
  • PANINGNIG NA EPIKO, MANOBO
    • EPIKO: pinag-uusapan pa rin ang kabayanihan at pakikipaglaban.
    • MANOBO: paliwanag tungkol sa kahulugan at etimolohiya ng salita.
  • DALAWANG BAHAGI NG PANGUNGUSAP
    • SIMUNO: ang paksa; panandang pambalaran ang ang / ang mga / si / sina.
    • PANAGURI: ang nagbibigay-diwa ng pangungusap.

Page 5

  • Halimbawa: Ang mga bata ay nagbabasa ng aklat. Ang bahay nina Aling Corazon ay di naman pala nasunog.
  • PANAG-URI
    • Naglalarawan sa simuno o paksa; sinusundan ng panandang ay.
    • Halimbawa: Ang puno ay numba ng bagyo.
  • KAYARIAN NG PANGUNGUSAP
    • 1. PAYAK NA PANGUNGUSAP
    • May isang buong diwa at kaisipan.
    • Halimbawa: Ang pagdarasal ay di dapat kalimutan.
    • MGA PARAAN SA PAGBUO NG PAYAK NA PANGUNGUSAP
    • a. PPk + PPn: Mabuong tao ang nakatira sa bahay na iyan.
    • b. PPk + TPn: Talagang mapagkakatiwalaan at maaasahan ang mga pangkat ng mga mag-aaral mula sa Mangga.
    • c. TPk + PPn: Magkaklase sina Rita, Ken, Julie at Rayver.
    • d. TPk + TPn: Ako at ang aking kapatid ay mag-aaral sa umaga at magtatrabaho sa gabi sa darating na pasukan.
    • 2. TAMBALANG PANGUNGUSAP
    • Binubuo ng dalawa o higit pang sugnay na makapag-iisa na pinag-uugnay ng mga pangatnig tulad ng at, at saka, o pa-, subalit, datapwat, habang at iba pa.
    • May 1 buong diwa at kaisipan.
    • Halimbawa: Pinameryenda ko muna si Aling Luisita habang hinihintay niya ang aking ina.

Page 6

  • Halimbawa: Gusto niyang magpatuloy ng pag-aaral sa pamantasan subalit kakapusin siya ng marami.
  • 3. HUGNAYANG PANGUNGUSAP (1SM + ISDM)
    • Binubuo ng isang punong sugnay at isa o mahigit pang katulong na sugnay.
    • Halimbawa: Si Lina ay madaling makapagtapos sapagkat masipag mag-aral.
    • Estruktura: 1 Payak na Pangungusap + 1 Sugnay Na Makapag-Isa (ISDM) + Pangatnig.
  • WIKANG PILIPINO
    • Mayamang wika with maramihang uri ng panitikan; gabay at gamit ng mga linggwistika at manunulat sa paglimbag at paglathala ng iba’t ibang uri ng babasahin.
    • Isang uri ng panīkan Pilipino ang matalinhagang salita.
  • PAGSULAT NG SARILING ALAMAT, WASTONG PAGSULAT
    • Gamit ang bantas at paggamit ng malaking titik.
    • GAMIT NG MALAKING TITIK
    • 1. Sa simula ng pangungusap: Ang unang titik sa pangungusap ay nagsisimula sa malaking titik.

Page 7

  • Halimbawa: Ang magkaibigan ay nag-uusap. Marami akong paboritong basahin.
  • 2. SA TIYAK NA PANGNGALAN (Nouns)
    • Lahat ng ngalan ng tao, bagay, lugar, pangyayari at hayop ay nakasulat sa malaking titik.
    • Halimbawa:
    • Anna – TAO
    • Mongol – BAGAY (lapis)
    • Bohol – LUGAR
    • Pasko – PANGYAYARI
    • Bantay – HAYOP (aso)
  • 3. SA PAMAGAT NG AKLAT O PALABRAS
    • Ang mga aklat, kwento, at palabas ay ginagamitan ng malaking titik; bawat salita ay nagsisimula sa malaking titik.
    • Halimbawa: Ang Pagbabago sa Buhay ng Batang si Jose (pamagat ng kwento); Pluma 1 (pamagat ng aklat); Going Bulilit (palabas); TV Patrol (palabas).
  • GAMIT NG MGA BANTAS
    • 1. TULDOK (.)
    • Ginagamit sa katapusan ng pangungusap na paturol o pasalaysay at pautos.
    • Halimbawa: Igalang na natin ang Pambansang Awit.
    • 2. PANANONG (?
    • Ginagamit sa pangungusap na patanong.
    • Halimbawa: Ano ang pangalan mo? Sasama ka ba?

Page 8

  • 3. PADAMDAM (!)
    • Bantas na padamdam ay ginagamit sa hulihan ng isang salita, parirala o pangungusap na nagsasaad ng matinding damdamin.
    • Halimbawa: Mabuhay ang Pangulo! Uy! Ang ganda ng bago mong sapatos. Aray! Naapakan mo ang paa ko.
  • 4. PAGGAMIT NG KUWIT (,)
    • Ginagamit din ang kuwit sa paghihiwalay ng isang sinipi o paghihiwalay ng magkakasunod na salita at lipon ng mga salitang magkakauri.
    • Halimbawa: Kumain ka ng itlog, gulay at sariwang bungang-kahoy.
  • 5. PAGGAMIT NG KUDLIT (’)
    • Ginagamit na panghalili ang kudlit sa isang titik na kinaltas.
    • Halimbawa: Siya’t ikaw ay may dalang pagkain. Ako’y mamamayang Filipino at may tungkulin mahalin at pangalagaan ang aking bayan.
  • 6. PAGGAMIT NG GITLING (-)
    • Ginagamit ang gitling sa loob ng salita sa mga sumusunod na pagkakataon: pag-uulit ng salitang-ugat o mahigit sa isang panig ng salitang-ugat.
    • Halimbawa: araw-araw, isa-isa, apat-apat, dala-dalawa, sari-sarili, kabi-kabila, masayang-masaya
  • 7. TUTULDOK (:)
    • Ginagamit matapos maipuna ang pagpapakilala, o kung may lipon ng mga salitang kasunod.
    • Halimbawa: Maraming halaman ang namumulaklak sa hardin tulad ng: Rosal, Rosas, Orchids, Sampaguita, Santan at iba pa.
  • 8. TUTULDOK KUWIT (;)
    • Naghuhudyat ng pagtatapos ng isang pangungusap na kaagad sinusundan ng isa pang sugnay nang hindi gumagamit ng pangatnig.
    • Halimbawa: Halina’t kumain; sabay tayong mag-aral.
  • 9. PANIPI ("")
    • Inilalagay sa unahan at dulo ng isang salita; ginagamit upang ipakita ang buong sinasabi ng nagsasalita o ang tuwirang sipi.
    • Halimbawa: “Hindi kinukupkop ang kriminal, pinarurusahan,” sabi ng Pangulo.
    1. PANAKLONG (())
    • Ginagamit na pambukod sa salita o mga salitang hindi direktang kaugnay ng diwa ng pangungusap; ginagamit upang kulungin ang pamuno.
    • Halimbawa: Ang dating pambansang bayani (Jose Rizal) ang may-akda ng Noli Me Tangere.
    1. TUTULDOK-TULDOK O ELIPSIS (…)
    • Nagpapahiwatig na kusang ibinibin ng nagsasalita ang karugtong ng nais sabihin; may nawawalang salita o mga salita sa siping pahayag.
    • Tatlong tuldok ang ginagamit kung sa unahan o sa gitna ng pangungusap ay may nawawalang salita.
    • Halimbawa: Pinagbay ng Pangulong Arroy…
  • B. Sa mga sipi, kung may iniwang di-kailangang sipiin.
    • Halimbawa: Kung ikaw’y maliligo sa tubig ay aagap upan..