Madde Bağımlılığı ve İlişkili Bozukluklar Özet Notları

Madde ile İlişkili Bozukluklar ve Bağımlılık Bozuklukları

  • Madde: Duygudurumu ve/veya davranışı değiştirmek için alınan kimyasal bileşikler.
  • Madde kullanımı: Sosyal, eğitimsel veya mesleki işlevselliği engellemeyen psikoaktif maddelerin makul miktarlarda alınması.
    • Örnekler: Nikotin, kafein, alkol, kokain, esrar, eroin vb.

Madde Kullanım Bozuklukları

  • DSM sisteminde sınıflandırma, maddenin yasal olup olmadığına değil, kullanımın kişinin fizyolojik ve psikolojik işleyişini nasıl etkilediğine dayanır.
  • Madde kullanım bozuklukları, kullanımın kişinin hayatına ne kadar müdahale ettiğine göre tanımlanır.
  • Fizyolojik bağımlılık: Maddenin düzenli kullanımının sonucu olarak bedenin değiştiği, aynı etkiyi elde etmek için daha fazla madde alımının gerektiği (tolerans) ve kullanımın kesilmesiyle yoksunluk belirtilerinin görüldüğü durumdur.
  • Psikolojik bağımlılık: Kişinin stres veya kaygıyla mücadele etmek için maddeye güvendiği ve kompulsif biçimde kullandığı durumdur. Kimyasal veya fizyolojik bağımlılık olmayabilir.
  • Bağımlılık, fizyolojik bağımlılık belirtileriyle birlikte maddenin kompulsif kullanımıdır. Patolojik kumar gibi kimyasal olmayan bağımlılıklarda fizyolojik bağımlılık yoktur ancak davranış kontrol bozukluğu ve psikolojik yoksunluk belirtileri vardır.

DSM-5-TR’de Madde Kullanımıyla İlgili Temel Kategoriler

  • Madde kaynaklı bozukluklar: Psikoaktif maddeler tarafından tetiklenen anormal davranış örüntüleri.
  • Madde kullanım bozuklukları: Kişisel sıkıntı veya işlev bozukluğuyla sonuçlanan, psikoaktif bir maddenin uyumsuz kullanım örüntüsü.

Madde Kaynaklı Bozukluklar

  • Madde zehirlenmesi (intoksikasyonu)
  • Madde yoksunluğu
  • Madde/ilaç kaynaklı ruhsal bozukluklar

Madde Zehirlenmesi (İntoksikasyonu)

  • Alınan maddeye karşı verilen fizyolojik tepki. Özellikleri alınan maddeye, doza ve kullanıcının biyolojik aktivitesine bağlıdır. Her madde için ayrı intoksikasyon belirtileri tanımlanmıştır.
  • En yaygın belirtiler: Kafa karışıklığı, saldırganlık, yargılamada bozulma, duygudurum değişiklikleri, dikkatsizlik, bozulmuş motor beceriler.
  • Alkol intoksikasyonu belirtileri: uygunsuz davranış, duygudurum değişkenliği, yargılama bozukluğu, konuşma bozukluğu, koordinasyon bozukluğu, dikkat veya bellek bozuklukları vs.

Madde Yoksunluğu

  • Maddenin uzun süreli kullanımının ardından alımın aniden durdurulmasıyla ortaya çıkan belirtilerdir. Her madde için ayrı yoksunluk belirtileri tanımlanmıştır.
  • Tolerans: Aynı etkiyi elde etmek için daha yüksek dozlara ihtiyaç duyulacak şekilde maddeye karşı edinilen fiziksel alışkanlık.
  • Yoksunluk belirtileri maddeye göre değişir. Bazı kronik alkol kullanıcılarında yoksunluk, deliryum tremens (DT) oluşturur: yoğun otonomik hiperaktivite, deliryum, halüsinasyonlar.
  • Alkol yoksunluğu belirtileri: otonom aşırı etkinlik, el titremesinde artma, uykusuzluk, bulantı, kusma, halüsinasyonlar, psikomotor ajitasyon, bunaltı, katılmalar.

Madde/İlaç Kaynaklı Ruhsal Bozukluklar

  • Kötüye kullanılan maddelerin, tıbbi tedavide kullanılan ilaçların ve bazı toksinlerin etkileriyle gelişen geçici veya kalıcı sendromlardır. Her bir madde/ilaç kaynaklı ruhsal bozukluk ilgili bölümde açıklanır.
  • Ortak özellikleri: Klinik tabloda ilgili tanı sınıfındaki bozukluğun karakteristik belirtileri baskındır. Semptomlar madde zehirlenmesi, yoksunluğu veya bir ilaca maruz kalma sırasında gelişmiştir. Rahatsızlık bağımsız bir ruhsal bozuklukla daha iyi açıklanamaz.

Madde Kullanım Bozuklukları

  • DSM-5-TR’de yer alan bazı bozukluklar: Alkol, kenevir, halüsinojen, uçucu, opiyat, sedatif/hipnotik/anksiyolitik, uyarıcı, tütün kullanım bozukluğu, kafeinle ilişkili bozukluklar.
  • Bu kategorilerin ortak özelliği, beynin ödül sistemlerini doğrudan aktive etme becerileridir. Her maddenin ödül ürettiği mekanizma farklıdır, ancak hepsi sistemi aktive eder.
  • Tüm kategorilerde tanı ölçütleri: Kontrol bozukluğu, sosyal bozulma, riskli kullanım ve farmakolojik kriterler.
  • Madde kullanım bozukluğu tanısı için tolerans ya da yoksunluk belirtilerinin görülmesi şart değildir.
  • Şiddeti, kişide var olan belirti sayısına göre belirlenir: 2-3 semptom hafif, 4-5 semptom orta, 6 veya daha fazla semptom şiddetli.
  • Komorbidite: Davranım bozukluğu, antisosyal kişilik bozukluğu, bipolar bozukluk, şizofreni, kaygı bozuklukları, majör depresif bozukluk.

Kötüye Kullanılan Maddeler

  • Alkol: Bir depresan olmasına rağmen ilk etkisi uyarılmadır. Kronik ve ağır kullanımının etkileri şiddetlidir: deliryum tremens, karaciğer hastalığı, pankreatit, kardiyovasküler bozukluklar, beyin hasarı (demans, Wernicke-Korsakoff sendromu).
  • Fetal alkol sendromu (FAS): Annenin hamilelikte içki içmesi sonucu çocukta görülen sorunlar (fetal büyüme geriliği, bilişsel eksiklikler, davranış sorunları, öğrenme güçlükleri).
  • Tanı: On iki aylık bir süre içinde, klinik açıdan belirgin sıkıntıya veya işlevsellikte düşmeye yol açan sorunlu bir alkol kullanım örüntüsü.
  • Epidemiyoloji: Yaygınlık cinsiyete göre değişir (Erkekler > kadınlar)
  • DİNGİNLEŞTİRİCİ, UYUTUCU YA DA KAYGI GİDERİCİ: Barbitüratlar ve benzodiazepinler gibi merkezi sinir sistemi üzerinde baskılayıcı etkilere sahip ilaçlar.
  • Opiyatlar: Ağrıyı hafifleten ve uykuyu tetikleyen bağımlılık yaratan güçlü ilaçlar (morfin, eroin, kodein, Demerol, Vicodin). İlk başlarda görülen tatlı uyuşukluk ve keyif hali zamanla kaybolur.
  • Uyarıcılar: Amfetaminler gibi merkezi sinir sistemini uyaran maddeler. Keyif, coşkunluk, neşe verir. Amfetamin alımını takiben şizofreni benzeri psikotik bir tablo gelişebilir. Ekstazi de olumsuz psikolojik etkilere neden olabilir.
  • Kokain: Keyif, coşkunluk ve neşe verir. Hızlı ve güçlü bir bağımlılık geliştirir. Crack (taş) kokainin çok etkili bir formudur.
  • Tütün: Sigara, puro gibi tütün ürünlerinde bulunan nikotine karşı geliştirilen bağımlılık. Yüksek tansiyon, kalp hastalığı ve kanser riskini artırır.
  • Kafein: Dünyada en yaygın kullanılan uyarıcıdır. Kafein intoksikasyonu ve kafein yoksunluğu belirtileri yer almaktadır.
  • Halüsinojenler: Halüsinasyonlara, değişen düşünce ve algılara neden olan maddelerdir. LSD ve Fensiklidin (PCP) örneklerdir. Kullanıcılar kontrollerini, akıllarını kaybetmekten veya ölmekten korkabilirler.
  • Kenevir: Genellikle halüsinojen olarak sınıflandırılır. Esrar kullanımı kısa süreli öfori ve rahatlama, algıda değişiklik, zaman algısında bozulma ve duyusal deneyimlerde abartıya neden olmaktadır.
  • Uçucu Maddeler: Boya tineri, yapıştırıcılar ve benzin sayılabilir. Uçucu madde etkisi altındaki kişinin davranışlarında kontrolsüzlük vardır ve öforik (neşeli) bir halde olabilir.

Etiyoloji

  • Biyolojik Faktörler:
    • Genetik faktörler
    • Nörotransmitter sistemi
    • Beyin yapısı ve işlevi
  • Psikolojik Faktörler
    • Psikodinamik kuram
    • Davranışçı kuram
    • Bilişsel kuram
    • Sosyokültürel kuram
  • Bağımlılığın dopamin hipotezi: Kötüye kullanılan birçok madde dopamini artırır.
  • Ödül eksikliği sendromu kuramı: Bağımlılık bireyin çok az dopamine sahip olması ya da dopamine yeterince duyarlı olmamasının sonucudur.
  • Teşvik duyarlılığı kuramı: Madde, dopamine karşı hassasiyeti artırarak bireyin onu aramasına neden olur.
  • Psikodinamik kuram: Kompulsif madde kullanımını bilinçdışı çatışmaların bir belirtisi olarak görür. Kendini tedavi etme hipotezi: Madde bağımlılığı çocuklukta yaşanan kötü davranıma bağlı üzüntü ve umutsuzluktan kaçınmak için kullanılan bir savunma stratejisidir.
  • Davranışçı kuram: Pozitif pekiştirme (keyif verici duygular) ve Negatif pekiştirme (yoksunluk belirtilerinden kurtulma).
  • Şiddetli arzunun koşullanma modeli: Maddeye ilişkin şiddetli arzu, maddenin daha önceki kullanımıyla ilişkili çevresel işaretlere koşullanmış bir tepkiyi temsil edebilir.
  • Bilişsel kuram: Beklenti etkisi, insanların madde kullandıklarında ne deneyimlemeyi bekledikleri, ona nasıl tepki vereceklerini etkiler.
  • Sosyokültürel kuram: İçme davranışı kısmen, yaşanılan yer ve davranışı düzenleyen sosyal veya kültürel normlar tarafından belirlenir.

Tedavide Temel İlkeler

  • Madde zehirlenmesi ve yoksunluk belirtilerinin tedavisi için çoğunlukla (özellikle ağır durumlarda) hastaneye yatış ve ilaç gereklidir.
  • Akut dönemlerde yapılan sağaltımın ardından uzun süreli sağaltım ve rehabilitasyon sağlanmalıdır.
  • Bağımlılık, başka bir bozukluğa eşlik ediyorsa, eş zamanlı tedavi yürütülmelidir.

Kumar Oynama Bozukluğu

  • Kompulsif kumar oynamayı bir tür kimyasal olmayan bağımlılıktır.
  • A. On iki aylık bir süre içinde, aşağıdakilerden en az dördü (ya da daha çoğu) ile kendini gösteren, klinik açıdan belirgin bir sıkıntıya ya da işlevsellikte düşmeye yol açan, sürekli ve yineleyici, sorunlu bir kumar oynama davranışı:
  • Kompulsif kumar oynayanlar ile madde kötüye kullanımı olan bireylerin kişilik özellikleri örtüşmektedir.
  • Kumar bağımlılarında görülen bilişsel hatalar: Kumar oynayanın yanılgısı ve kontrol yanlılığı yanılsaması.