Comprehensive Study Notes – Ancient Civilizations (AP 8 Week 3-4)

Salitang-ugat: bihasa (“eksperto”)
Tumutukoy sa pamumuhay na nakagawian ng maraming pangkat ng tao
- Saklaw: wika, kaugalian, paniniwala, sining, pamahalaan, teknolohiya
Karaniwang unang umusbong sa mga lambak-ilog sapagkat
- May sapat na tubig-inumin at irigasyon
- Matabang lupang angkop sa agrikultura
- Rutang pangkalakalan at transportasyon

Dagat Mediterraneo (kilala ring Mediteraneo / Mediteranyo / Mediteranea)
- Bahagi ng Karagatang Atlantiko ngunit halos napalilibutan ng lupa: Europa (N), Aprika (S), Asya (E)
- “Duyan” ng kabihasnang Minoan at Mycenaean
Lokasyon ng Gresya
- Dulo ng Peninsulang Balkan, Timog-Silangang Europa
- Mabundok, maraming pulo, kakaunti ang patag na lupa; napalilibutan ng dagat
Tatlong mahalagang dagat na pumalibot sa Gresya
1. Dagat Aegean (Silangan)
  • Mahalaga sa transportasyon/kalakalan; nag-uugnay sa mga bahagi ng Greece
  • Pinagmulan ng maraming pulo at kolonyang Griyego
2. Dagat Ionian (Kanluran)
  • Pahabang look na kaugnay ng Mediterranean
  • Sinaunang rutang pangkalakalan hanggang sa kasalukuyan
3. Dagat Mediterranean (Timog)
  • “Highway” ng kalakalan sa pagitan ng Europa, Aprika, at Asya
Epekto ng heograpiya sa kabihasnang Griyego
- Nahati sa magkakahiwalay na lungsod-estado (polis)
- Umunlad ang kalakalan sa dagat at nabuo ang mga kolonya
- Lumaganap ang kultura at kaalaman sa rehiyon
- Nagpatibay ng damdaming pagkakaisa batay sa paniniwalang iisang ninuno: Hellen
- Iisang wika at angkop sa pampalakasan (hal. palaro sa Bundok Olympus)

Kauna-unahang kabihasnang umusbong sa Gresya (Crete)
Nagsilbing tagapamagitan ng kalakalan sa silangan at kanluran ng Mediterraneo
Kilala sa makukulay na fresco, magagandang palasyo (hal. Knossos), at maunlad na sistemang pang-dagat

Binanggit bilang kalipunang sumunod sa Minoan; nakabase sa mainland Greece (Mycenae)
Kilala sa mga matitibay na kuta, linear B writing, at paglahok sa Digmaang Trojan (ayon sa mito)

Mediterranean Sea
• Pangalawang pinakamalaking “dagat sa loob ng lupa” (sunod sa Caribbean)
• Lugar ng pagsilang ng maraming kulturang kanluranin
Aegean Sea
• Mahalaga para sa Griyegong transportasyon at pag‐angkat ng kakulangan sa likas-yaman (timber, metal, bukirin)
Ionian Sea
• Bahagi ng rutang pangkalakalan na nagdudugtong sa Italy at Gresya papuntang Mediterraneo

Pangalan mula sa “meso” (“gitna”); rehiyon sa pagitan ng Sinaloa River Valley (Mexico) at Gulf Fonseca (El Salvador)
Hilagang hangganan: mga ilog Pánuco at Santiago
Katimugang hangganan: baybayin ng Honduras (Atlantic) → slope ng Nicaragua (Pacific) → tangway Nicoya (Costa Rica)
Kasalukuyang saklaw: malaking bahagi ng Mexico, Guatemala, Belize, El Salvador, W. Honduras
Tanyag sa
- Malaking pagkakaiba ng elebasyon at ulan → sari-saring klima at ekolohiya
- Maagang pagsibol ng agrikultura at mataas na populasyon

“Rubber People” → unang nakagamit ng dagta ng punong rubber
Kauna-unahang kabihasnan ng Central America; maaaring unang kabihasnan ng buong America
Sentro: Gulf Coast, katimugang Mexico; kalaunan lumawig hanggang Guatemala
Kasabayan ng Dinastiyang Shang ng Tsina
Kilala sa napakalalaking ulo na yari sa basalt at sa sistemang kalendaryo at seremonya

Lokasyon: Yucatán Peninsula (Timog Mexico) → Guatemala
Lungsod: Uaxactun, Tikal, El Mirador, Copan
Rurok: $300\,\text{CE} \text{ – } 700\,\text{CE}$
Estruktura ng lipunan
• Pinuno: halach uinic (“tunay na lalaki”)
• Katuwang: kaparian
• Nahahati ang tirahan ng mahihirap at nakaririwasa
• Sentro ng lungsod: piramide na may dambana sa itaas; templo at palasyo sa paligid
Pampolitika: magkakaugnay na lungsod-estado sa pamamagitan ng kalsada at rutang pantubig

Mga nomadikong tribo; kahulugang “nagmula sa Aztlan” (mitikong hilagang-Mexicanong lugar)
1325 CE – itinatag ang Tenochtitlan (isla sa lawa Texcoco; sentro ng Lambak ng Mexico)
Ika-15 siglo – napalawak ang kapangyarihan sa buong Gitnang Mexico; naging mahalagang sentro ng kalakalan

Unang nanirahan sa hilagang-kanluran ng Lake Titicaca, Lambak ng Cuzco
Pinuno-Tagapagtatag: Manco Capac; nagsimula bilang maliit na lungsod-estado
“Inca” = “imperyo”; mula sa pamilyang namuno
Lawak: humigit-kumulang $3,2200\,\text{km}^2$ (kabuuang baybayin ng Andes, Pacific side)
Saklaw ngayon: Peru, Ecuador, Bolivia, Chile, Argentina

Oceania: 20 000 – 30 000 pulo na nakakalat sa Pacific Ocean
Maraming pulo: mababang lupa, maulan, natatakpan ng makakapal na gubat
• New Guinea, Solomon Islands, Vanuatu → makapal na rainforest
• Tinaguriang “Garden of Eden” dahil sa likas-yaman
Turismo: pangunahing industriya sa Tahiti, Hawaii, Samoa, atbp.

Kahulugan: “maraming pulo”
Sakop: Hawaii, Easter Island, American Samoa, Tonga, Tuvalu, French Polynesia, Western Samoa, New Zealand, Cook Islands, Kiribati, Midway Islands
Heograpiya
- Karamihan sa bundok ay nakalubog; maliit at magkakalayo ang mga panahanan
- May sariling awtonomiya bawat pulo; natatanging wika at kultura
Kabuhayan at Kalakalan
- Pinaghahati-hatian ang pinagkukunang-yaman (lupa, isda, halaman)
- Palitan ng produkto: sago, asin, axehead, atbp.

Mga bansa sa Gitnang Amerika: Guatemala, Honduras, Nicaragua, Costa Rica, Panama, El Salvador, Belize
Mga bansa/pulo sa Polynesia: Samoa, Tonga, Fiji, Tahiti, Hawaii (kasama rin ang iba pang nabanggit sa seksyong Polynesia)
Halamang/Prutas tropikal: (hindi tuwirang binanggit sa transcript; karaniwang halimbawa → saging, niyog, pinya, mangga, papaya)
Mga hayop
• Gitnang Amerika: unggoy, jaguar, sloth
• Polynesia: mga ibon, butanding (whale shark), sea turtles
Dahilan ng ganitong flora/fauna: mainit at mahalumigmig na klima (tropical / maritime) na angkop sa mga species na ito
Katangiang pisikal
• Gitnang Amerika → mabundok, may tropikal na kagubatan
• Polynesia → kapuluang napalilibutan ng karagatan
Epekto sa pamumuhay
• Nakatuon sa pangingisda, agrikultura, at paggamit ng likas-yaman; malakas na impluwensiya ng klima at lokasyon sa uri ng produkto at pagkain

Heograpiya bilang salik: ipinapakita ng Mediterraneo, Mesoamerica, at Pacific na ang lokasyon at likas-yaman ay nagdidikta sa istruktura ng lipunan, uri ng kabuhayan, at antas ng pagpapalitan
Pagkakakilanlan at Kultura:
• Pagka-Hellen sa Gresya → konsepto ng “iisang ninuno”
• Olmec → unang paggamit ng goma; impluwensiya sa sumunod na kulturang Mesoamerican
• Inca → sentralisadong kapangyarihan sa napakalawak at bulubunduking teritoryo
Pananagutang pangkapaligiran:
• Kasaganaan ng Pacific Islands → pag-aalala sa over-tourism at pag-abuso sa likas-yaman
• Tropical forests ng Gitnang Amerika → pangangailangan ng konserbasyon upang mapanatili ang biodiversity na umaalalay sa tradisyonal na kabuhayan