Loonvorming op de Arbeidsmarkt

Loonvorming op de Arbeidsmarkt - Thema 2: De Arbeidsmarkt en Kapitaalmarkt

1. De arbeidsmarkt

1.1 Productiefactoren

• Productiefactoren - Begrip: Middelen die een bedrijf nodig heeft om te kunnen produceren.
• Soorten Productiefactoren:
  • Kapitaal
  • Arbeid
  • Natuur
  • Ondernemerschap
• Het begrip arbeid: Werk dat door mensen gedaan moet worden om iets te kunnen produceren
• Het begrip natuur
  • Grond waarop iets geproduceerd wordt
  • De grondstoffen die je nodig hebt → Zaken die NIET door de mens maar door de natuur zijn geproduceerd
• Het begrip ondernemerschap
  • Hoe je je zaak opstart
  • Hoe je je zaak uitbouwt en leidt
• Het begrip kapitaal
  • Geld
  • Productiegoederen (machines, auto's, voorraad, gebouw…)
• Productiefactoren – bakker: Arbeid, Kapitaal, Natuur en Ondernemerschap gecombineerd.

1.2.1 Begrip

• Het begrip arbeidsmarkt: Markt waarop arbeid gevraagd en aangeboden wordt.
• Partijen op de arbeidsmarkt
  • Mensen die aan het werk of werkzoekend zijn (AANBIEDERS)
  • Bedrijven, organisaties of de overheid die mensen in dienst neemt, werkgevers (VRAGERS)
• Economische kringloop
  • Gezinnen bieden arbeid aan op de arbeidsmarkt en ontvangen lonen.
  • Ondernemingen betalen lonen voor de aangeboden arbeid.
• Verschillen productmarkt & arbeidsmarkt
  • Productmarkt
    • Aanbieders: ondernemingen, organisaties of overheid
    • Vragers: gezinnen
    • Prijs: prijs van het product
  • Arbeidsmarkt
    • Aanbieders: Gezinnen (werkenden of werklozen)
    • Vragers: ondernemingen, organisaties of overheid
    • Prijs: loon / wedde

1.3 Opdracht 1 p80 werkboek

• Vrager naar arbeid: Restaurant Hippodrome
• Verwachtingen aanbieders van arbeid
  • Restaurant Hippodrome zoekt kok (m/v/x)
  • JOBOMSCHRIJVING
    • Als kok sta je dagelijks in de keuken voor de bereiding van de vaste gerechten en suggesties, je plaatst en volgt bestellingen op, houdt de voorraad in de gaten, en waakt over de orde, netheid en hygiëne in je keuken.
  • JOUW PROFIEL
    • Je bent een gediplomeerde kok met ervaring.
    • Je bent vlot tweetalig (Nederlands-Frans) maar je spreekt ook voldoende Engels en Duits, in functie van onze internationale klanten.
    • Je werkt flexibel fulltime, zowel 's avonds als in de weekends.
  • WAT WIJ JOU GEVEN
    • Een veelzijdige job waarin je al je culinaire creativiteit en ondernemingszin kwijt kunt.
    • Een unieke kans om met je visie en ideeën mee vorm te geven aan ons nieuwe concept.
    • Een startloon van € 2 300,00 bruto per maand.

1.3.1 Opdracht 1 p80 werkboek

• Beïnvloeden de volgende feiten de vraag naar of het aanbod van koks?
  • VRAAG NAAR ARBEID
    • Mensen consumeren minder in restaurants.
    • Veel restaurants gaan failliet.
    • Door de verlaging van de btw dalen de prijzen en kunnen meer mensen zich een restaurantbezoek veroorloven.
    • Dankzij de digitalisering bedienen restaurants niet enkel mensen ter plaatse maar leveren ze ook op afstand.
  • AANBOD VAN ARBEID
    • Er studeren steeds minder koks af.
    • Er komen steeds meer restaurants bij.
    • Er gaan heel wat koks met pensioen.
    • Omdat koks vaak 's avonds en in het weekend moeten werken, haken gediplomeerde koks af.
    • Er zijn voldoende immigranten die kok zijn maar ze beheersen de taal nog niet.

2 De vraag naar arbeid

2.1 Vraagcurve

• Toepassing vraagcurve
  • Loon per uur en Gevraagde hoeveelheid arbeid gegeven.
  • Grafiek van vraagcurve naar arbeid. Loon per uur (€) vs Aantal werknemers (.1000)
• Begrip vraagcurve
  • Geeft grafisch het verband weer hoeveel werknemers een werkgever in dienst wilt nemen bij een bepaald loon
• Ontleding verloop vraagcurve
  • Als lonen stijgen dan ↓ Qv werknemers
  • Als lonen dalen dan ↑ Qv werknemers
• Verloop vraagcurve: Dalend, Negatief verband tussen L (Loon) en Qv wn (gevraagde hoeveelheid werknemers).
• Begrip afgeleide vraag
  • De hoeveelheid werknemers dat een bedrijf of de overheid in dienst wilt nemen is afhankelijk van de productie en de verkoopcijfers → MEER produceren/verkopen= MEER vraag naar werknemers → MINDER produceren/verkopen = MINDER vraag naar werknemers
• De vraagcurve naar arbeid is afhankelijk van:
  • Vraag naar eindproducten (productie/verkoop)
  • Technologische veranderingen (machines/kapitaal vervangen mensen/arbeid - arbeidsproductiviteit)
  • Overheidsbeleid (vb. subsidies of belastingen)
  • Loon

2.2 Veranderingen vraagcurve

• Beweging
  • Oorzaak: Verandering variabele Y-as → LOON
  • Gevolg: Verandering variabele X-as → Qv wn
  • Beweging: loonstijging: Loon stijgt van €15 tot €20, Qv daalt, opwaartse beweging Vraagcurve naar arbeid
  • Beweging: loondaling: Loon daalt van €15 tot €10, Qv stijgt, neerwaartse beweging Vraagcurve naar arbeid
• Verschuiving
  • Oorzaak: Verandering variabele buiten model.
    • Verandering vraag eindproduct
    • Technologische veranderingen
    • Overheidsbeleid (vb. subsidies of belastingen)
  • Gevolg: Voor elk gegeven loon verandering variabele X-as → Qv wn
  • Verschuiving: economische groei: Meer productie → meer werknemers nodig, V verschuiving naar rechts
  • Verschuiving: economische krimp: Minder productie → minder werknemers nodig, V verschuiving naar links
• Toepassing 1: verhoging sociale bijdragen WG
  • Invloed op vraagcurve?
    • Werknemers in dienst stellen, kost meer
    • Minder vraag naar werknemers
    • V verschuiving naar links
• Toepassing 2: defecte productiemachine
  • vb. productielijn batterijen in Duracell ligt stil
  • Invloed op vraagcurve?
    • Defect = minder productie
    • Minder productie = minder werknemers nodig
    • V verschuiving naar links
• Toepassing 3: defecte productiemachine
  • vb. vaatwasser in restaurant
  • Invloed op vraagcurve?
    • Defect = vervanging nodig door werknemers
    • Zelfde productie = meer werknemers nodig
    • V verschuiving naar rechts
• Toepassing 4: machines vervangen arbeiders
  • Invloed op vraagcurve?
    • MEER machines = minder werknemers nodig (technologische vooruitgang)
    • Stijging van de arbeidsproductiviteit
    • V verschuiving naar links
  • Mogelijke gevolgen van technologische vooruitgang:
    • Machines vervangen laaggeschoolde werknemers
    • Nood aan hooggeschoold personeel om machines te besturen/programmeren…
• De vraag naar arbeid is afhankelijk van:
  • Hoogte van het loon (Beweging)
  • Vraag naar eindproducten (verschuiving)
  • Technologische vooruitgang (verschuiving)
  • Overheidsbeleid (verschuiving)

2.3 Toepassingen uit de actualiteit

• Lonen in Japan stijgen met meer dan 5 procent maar inflatie blijft zorgpunt: Opwaartse beweging
• Regering-Trump mailt 2 miljoen ambtenaren om hen ontslagregeling aan te bieden: Verschuiving naar links
• Autozetelbouwer Adient in Assenede zoekt 100 nieuwe werknemers na nieuw contract met Volvo-fabriek in Gent: Verschuiving naar rechts
• Tik Tok schrapt honderden banen en vervangt werknemers door Al: Verschuiving naar links.
• Werknemers Umicore tijdelijk werkloos na brand: Verschuiving naar links
• Spaanse economie groeide in 2024 drie keer zo snel als Europees gemiddelde: Verschuiving naar rechts.
• Lonen in Spanje dalen licht vanaf januari 2025 door nieuwe pensioenbijdrage: Neerwaartse beweging

3 Het aanbod van arbeid

3.1 De aanbodcurve

• Toepassing aanbodcurve
  • Loon per uur vs Aangeboden hoeveelheid arbeid weergeven.
  • Grafiek van aanbodcurve van arbeid. Loon per uur vs Aangeboden hoeveelheid werknemers
• Begrip aanbodcurve
  • Geeft grafisch het verband weer hoeveel werknemers willen werken tegen een bepaald loon
• Ontleding verloop aanbodcurve
  • Als lonen stijgen dan ↑ QA werknemers
  • Als lonen dalen dan ↓ QA werknemers
• Verloop aanbod curve: Stijgend, Positief verband tussen L (Loon) en QA wn (Aangeboden hoeveelheid werknemers)
• Beweging
  • Oorzaak: Verandering variabele Y-as → LOON
  • Gevolg: Verandering variabele X-as → QA wn
  • Beweging: loonstijging: Loon stijgt van €5 tot €10, Qa stijgt van 20 naar 40, opwaartse beweging
  • Beweging: loondaling: Loon daalt van €20 tot €15, Qa daalt van 80 tot 60, neerwaartse beweging
• Verschuiving
  • Oorzaak: Verandering variabele buiten model
    • Demografische verandering (vb. bevolkingsgrootte, samenstelling bevolking, evolutie)
    • Veranderingen in participatiegraad (bereidheid tot werken)
    • Onderwijs (match met bedrijfsleven)
    • Overheidsbeleid (vb. belastingen)
    • Culturele factoren (vb. werk-privébalans)
  • Gevolg: Voor elk gegeven loon verandering variabele X-as → QA wn
  • Verschuiving: totale bevolking stijgt: Meer mensen die willen werken, verschuiving naar rechts
  • Verschuiving: totale bevolking daalt: Minder mensen die willen werken, verschuiving naar links

3.2 Toepassingen

• Door de stijgende levensduurte zijn er steeds meer gezinnen waar beide ouders gaan werken
  • MEER werknemers die willen werken
  • Het aantal mensen die werken STIJGT
  • A verschuiving naar rechts
• Door een stijgende kost van kinderopvang, blijven steeds meer vrouwen thuis om voor de kinderen te zorgen
  • MINDER werknemers die willen werken
  • Het aantal mensen dat arbeid aanbiedt DAALT
  • A verschuiving naar links
• Vacatures in de zorg geraken steeds vaker niet ingevuld, doordat minder mensen voor deze opleiding kiezen
  • MINDER mensen die in de zorg willen werken
  • Het aantal mensen dat hun arbeid aanbiedt DAALT
  • A verschuiving naar links
• Het aanbod van arbeid is afhankelijk van:
  • Hoogte van het loon (beweging)
  • Demografische factoren (verschuiving)
  • Participatiegraad (verschuiving)
  • Onderwijs (verschuiving)
  • Overheid (verschuiving)
  • Culturele factoren (verschuiving)

3.3 Toepassingen uit de actualiteit

• Lonen in Japan stijgen met meer dan 5 procent maar inflatie blijft zorgpunt: Opwaartse beweging
• Nederland telt 18 miljoen inwoners: Verschuiving naar rechts
• Aantal 65-plussers in Spanje gestegen naar meer dan 20 procent van de bevolking: Verschuiving naar links
• Nieuw-Zeeland loopt leeg: Verschuiving naar links
• België telt nu 11.697.557 inwoners: Verschuiving naar rechts
• Lonen in Spanje dalen licht vanaf januari 2025 door nieuwe pensioenbijdrage: Neerwaartse beweging

4 Marktevenwicht op de arbeidsmarkt

4.1 Marktvorm

• Zie ook T2H2: arbeidsmarkt in realiteit
  • VOLKOMEN CONCURRENTIE
  • MONOPOLIE
  • OLIGOPOLIE
  • MONOPOLISTISCHE CONCURRENTIE
• Volkomen concurrentie?
  • Veel vragers en veel aanbieders (atomische markt)
  • Open markt (vrije toetreding)
  • Transparante markt
  • Homogeen product
• Volkomen concurrentie?
  • In theorie: veel werkgevers (vragers) en werknemers (aanbieders) die individueel geen invloed kunnen uitoefenen op het loon
  • In praktijk: sommige werkgevers (vb. overheid of grote bedrijven) of vakbonden kunnen wel invloed hebben op het loon
• Volkomen concurrentie?
  • In theorie: iedereen kan werken of stoppen met werken wanneer hij wil, iedereen kan in dienst nemen of ontslaan als hij wil
  • In praktijk: barrières vb. diploma-eisen, gezondheidsproblemen, reglementering… dus beperkt open markt
• Volkomen concurrentie?
  • In theorie: alle werkzoekenden, werknemers en werkgevers weten precies wie wat verdient en wie wat kan
  • In praktijk: informatie is vaak onvolledig of asymmetrisch vb. CV zegt niet alles, loon is vaak niet openbaar…
• Volkomen concurrentie?
  • In theorie: arbeid is homogeen, elke werknemer met hetzelfde profiel is even productief
  • In praktijk: mensen verschillen in opleiding, ervaring, motivatie, karakter… dus niet homogeen
• Volkomen concurrentie?
  • Arbeidsmarkt is geen markt van volkomen concurrentie
  • MAAR het model helpt wel om inzicht te krijgen in loonvorming onder ideale omstandigheden → Marktevenwicht als vraag = aanbod

4.2 Grafische voorstelling

• Voorbeeld 1: Loon per uur vs Aangeboden hoeveelheid arbeid vs Gevraagde hoeveelheid arbeid.
• Grafische voorstelling van de arbeidsmarkt met aanbodcurve en vraagcurve.
• Voorbeeld 2
  • $QV = 100 − 2L$ (L in euro per uur en Q in 1000 werknemers)
  • $QA = -60 + 2L$ (L in euro per uur en Q in 1000 werknemers)
  • Bereken de coördinaten
    • $Qv = 100 – 2 L$
      • Als Qv = 0 dan L = 50 → (0,50)
      • Als L = 0 dan Qv = 100 → (100,0)
    • $QA = -60 + 2 L$
      • Als QA = 0 dan L = 30 → (0,30)
      • Als L = 50 dan Qv = 40 → (40,50)
  • Bereken het marktevenwicht
    • Qv = QA
    • 100 – 2L = -60 + 2L
    • 160 = 4L
    • L = 40 euro per uur
    • Qv = QA = 20 000 werknemers

4.3 Wijziging marktevenwicht

• Toepassing 1: Deutsche Bank wil 48.000 medewerkers vervangen door robots
  • Banken zullen in de toekomst MINDER werknemers nodig hebben
  • GEVRAAGDE HOEVEELHEID arbeid DAALT
  • Verschuiving van de VRAAGCURVE naar LINKS
• Toepassing 2: Groei Bevolking
  • Bevolking neemt toe (meer geboorten + meer immigratie)
  • Er zullen dus meer mensen zijn in een land die willen werken
  • AANGEBODEN HOEVEELHEID arbeid STIJGT
  • Verschuiving van de AANBODCURVE naar RECHTS

4.4 Toepassingen uit de actualiteit

• Lonen in verschillende sectoren stijgen in januari met 3,57 procent: Beweging, LE ↑, QE ↑
• Studenten zullen tot 650 uren per jaar kunnen werken: Verschuiving, A →, LE ↓, QE ↑
• Buitenlandse investeerders pompen bijna 500 miljoen euro in Kempen en Mechelen: \"Goed voor 843 nieuwe jobs\": Verschuiving, V ↑, LE ↑, QE ↑
• Vergrijzing in Spanje bereikt historisch hoogtepunt met 142 ouderen per 100 jongeren: Verschuiving, A ←, LE ↑, QE ↓
• Een op de vier Belgische jobs in gevaar door Al, waarschuwt OESO: Verschuiving, V ←, LE ↓, QE ↓
• Overheid beschouwt 300.000 langdurig zieken als permanent arbeidsongeschikt: Verschuiving, A ←, LE ↑, QE ↓

4.5 Oefeningen

• Opdracht 2 p81 werkboek
  • a) Teken de vraagcurve.
  • b) Teken de aanbodcurve.
• c) Welke invloed heeft een stijging van het brutoloon per uur op de ligging van de vraag- en aanbodcurve?
  • Geen. Zorgt enkel voor beweging op de curven.
  • d) Welk evenwichtsloon komt tot stand op de arbeidsmarkt? Stel dit grafisch voor.
    • € 25,00
  • e) Hoeveel mensen vinden werk bij dit evenwichtsloon? Stel dit grafisch voor.
    • 5 000 000 mensen
• f) Markeer in de tabel het evenwicht op de arbeidsmarkt.
• Opdracht 3 p82
  • Geef het effect weer op het evenwichtsloon en de bijbehorende tewerkstelling van een verandering van de factoren die de vraag naar of het aanbod van arbeid beïnvloeden.
• Opdracht 4 p82 handboek.
  • a) De vraag naar en het aanbod van arbeid neemt toe met 500 000 mensen.
  • b) De vraag naar arbeid neemt af met 1 250 000 mensen en het aanbod van arbeid neemt toe met 750 000 mensen.
• Test jezelf – opdracht 1 p85 werkboek
• Test jezelf – opdracht 2 p85 werkboek
• Test jezelf – opdracht 3 p86 werkboek
• Test jezelf – opdracht 4 p86 werkboek