Mga Pangkat-Etnolinggwistiko sa Cagayan Valley at Batanes (copy)

ANG PANGKAT-ETNOLINGGWISTIKONG GRUPO NG GADDANG

• Panimula at Katangian:

  • Dati silang binansagan bilang "mailap" at "mapanganib," ngunit sa katotohanan ay mas mahinahon ang mga Gaddang kumpara sa kanilang mga karatig-tribo.
  • Inuuri sila sa pagitan ng mga taga-bundok at taga-kapatagan.
  • Naninirahan sila sa rehiyon ng Cagayan Valley, partikular sa Central Isabela, Nueva Vizcaya, Quirino, at Cagayan.
  • Noong panahon ng Kastila, ang mga taga-kapatagan ay nakihalo sa mga Ilocano at Ibanag, habang ang iba ay tumakas patungo sa mga kabundukan ng Cordillera at Sierra Madre upang iwasan ang pang-aapi.
  • Dahil sa pakikipag-asawa sa ibang pangkat, unti-unti silang naisasama sa ibang etnikong grupo.
  • Etimolohiya ng Pangalan: Ang pangalang Gaddang ay pinaniniwalaang hango sa pisikal na katangian (maitim na kutis). Ang "ga" ay nangangahulugang "init" at ang "固定" (dang) ay nangangahulugang "sunog."
  • Ibang Tawag: Gadan, Gaddanes, Iraya, at Irraya (lahat ay nangangahulugang "itaas ng ilog").

• Wika at Diyalekto:

  • Nagsasalita sila ng wikang Gaddang at gumagamit din ng Ilocano bilang lingua franca.
  • May humigit-kumulang $30,000$ tagapagsalita ang wika nila at malapit ito sa mga wikang Agta, Atta, Ibanag, Isneg, Itawis, Malaweg, at Yogad.
  • Katangiang Lingguwistiko: Paggamit ng mga ponemang $F$, $V$, $Z$, at $J$. Ang tunog na $F$ ay isang voiceless bilabial fricative. Kilala rin sila sa paggamit ng doubled consonants at pagkakaiba ng $R$ at $L$.
  • Limang Diyalekto (ayon sa NCCA):
    1. Gaddang proper
    2. Yogad
    3. Maddukayang
    4. Katalangan
    5. Iraya

• Kasaysayan at Lipunan:

  • Unang naitala sa kasaysayan noong $1598$ sa panahon ng mga Kastila.
  • Teorya: Nagmula sa hilaga at pumasok sa Ilog Cagayan libu-libong taon na ang nakalilipas (posibleng pagkatapos ng mga Aeta).
  • Antas ng Lipunan (noong kalagitnaan ng ika-$20$ siglo): Kinabibilangan ng kammeranan at aripan (hindi na ginagamit ngayon).
  • Sistemang Politikal: Sa kasalukuyan, may kakulangan sa pormal na organisasyon; ang pangunahing kaayusan ay nakabatay sa sistemang kamag-anakan.
  • Pamumuno: Ang katayuan bilang mingal (dakilang mandirigma) ay nakakamit sa pamamagitan ng katapangan, kasanayan, kayamanan, at kaalaman sa batas.
  • Kasunduan at Kalakalan: Pudon (kasunduang pangkapayapaan) at kolak (pakikipagkalakalan).

• Ekonomiya:

  • Pangunahing Hanapbuhay: Pagtatanim ng palay.
    • Hindi Kristiyano: Sistemang kaingin.
    • Kristiyano: May patubig at araro.
  • Siklo ng Pagtatanim:
    1. Abafini (Hulyo hanggang Disyembre): Panahon ng pagpapalaki ng palay.
    2. Mamula (Enero hanggang Hulyo): Pagtatanim ng iba pang inaalagaang halaman.
  • Iba pang Pananim: Kamote, munggo, cowpea, patola, bawang, kamatis, millet, saging, ube, gabi, jute, ampalaya, kangkong, spineless amaranth, mustard, pulang sili, papaya, at tubo.
  • Cash Crop: Tabako (ibinibenta upang makabili ng palay, gin, at iba pang komersyal na produkto para sa ritwal na anitu).
  • Iba pang Gawain: Nangongolekta ng kawayan, nangangaso, nanggagamit ng bitag, nangingisda, at nag-aalaga ng baboy at manok para sa aspetong ritwal.
  • Kakaibang Kaugalian sa Hayop: Ayon kay Wallace, ang kanilang mga kalabaw ay hindi ginagamit sa bukid; pinapaupahan ito sa mga taga-kapatagan kapalit ng palay.

• Organisasyong Panlipunan (Kinship):

  • Ang "personal na kamag-anakan" ay umaabot sa ika-$12$ antas ngunit epektibo lamang hanggang sa ika-apat ($4$) na antas.
  • Wayi: Kamag-anak sa pamamagitan ng dugo o kasunduan.
  • Mga Termino ng Pagkakamag-anak:
    • Ama at Ina.
    • Ulitang (kapatid ng magulang) at Ikit (kapatid na babae ng magulang).
    • Kolak (kapatid), Kapingsan (pinsan).
    • Anak at Panganakan (anak ng kapatid).
    • Afu: Lolo/lola, apo, at pati na rin lahat ng ninuno; ito rin ay termino ng paggalang.
    • Atawa (asawa).
    • Katuwangan: Biyenan at hipag/bayaw.
    • Mannuwang: Manugang at asawa nila.
    • Kafalay: Katumbas ng balae.

• Arkitektura:

  • Dati ay naninirahan sa afung (bhaya) na itinayo sa itaas ng puno ($6$ hanggang $20$ metro mula sa lupa) na may natatanggal na hagdan bilang proteksyon laban sa headtaking (pagkuha ng ulo) ng mga Ilongot.
  • Katangian ng Bahay: Sukat na $5$ hanggang $16$ na metro kuwadrado, nakataas ng $1$ hanggang $2$ metro sa mga poste. Parihaba ang hugis; dingding ay kawayan/ipa; bubong ay cogon.
  • Muwebles: Kaunti lamang; may baul para sa butil (beads) at gong.
  • Iba pang Estruktura: Hiwalay na imbakan ng palay (granary) at bahay para sa patay kung saan pinapanatili ang bangkay bago ilibing.

• Sining Biswal at Pananamit:

  • Babae: Tapis (telang bulak na hinahabi at kinukulayan ng natural na kulay) at blusang mahaba ang manggas.
  • Lalaki: G-string na may beaded tassels sa dulo ng sinturon. Maaring magsuot ng panyo sa ulo.
  • Tato: Karaniwan sa kapwa lalaki at babae (braso, binti, daliri, at sa dibdib para sa lalaki). Pinaniniwalaang ito ay garantiya ng pagpasok sa langit.

• Paniniwala at Panrelihiyon:

  • Nanolay: Pangunahing diyos, tagapaglikha, at bayaning kultural; ganap na mapagpala.
  • Dasal: Diyos na pinagdasalan nina Biwag at Malana.
  • Bunag: Diyos ng lupa; Limat: Diyos ng dagat.
  • Ofag: Pinsan ni Nanolay na walang kapangyarihang lumikha.
  • Kosmolohiya:
    1. Ilosa: Ang buong uniberso.
    2. Dufafa: Mundo ng lupa (puno ng taggutom, sakit, at kamatayan).
    3. Kalekay: Kabilang-buhay; tirahan nina Nanolay at mga kararawa (kaluluwa).
  • Reinkarnasyon: Ang mga pusa ay nagiging langgam, ang mga manok ay nagiging paru-paro.

• Panitikan at Sining sa Pagganap:

  • Lallagunut: Mga bugtong na kadalasang sumasalamin sa flora at fauna.
  • Mga Halimbawa ng Bugtong:
    • Kalabasa: Ana tata bafay, iwarac na ino anacna.
    • Mamman (Betel chew): Appat a mauauahi sinumallung so simban naddadaruma color na sinnun da allawan da, tata lamang a libaga.
    • Candila: Ana tata tolay, accananna bagguina.
  • Sayaw:
    • Ritwal na sayaw pinamumunuan ng mabayan at makamong.
    • Mallallebad tontac: Mabikas na sayaw ng mga lalaki gamit ang gong.
    • Saba-llungung: Mahinhin na sayaw ng mga kababaihan.
    • Agammeyan: Etnikong sayaw tuwing anitu.
  • Teatro: Komedya na may impluwensyang Espanyol (halimbawa: Principe Leodevico at Principe Rodrigo). Kinakatawan ng mga kulay (pula para sa Moro, berde/asul para sa Kristiyano).

ANG PANGKAT-ETNOLINGGWISTIKONG GRUPO NG YBANAG

• Pagkakakilanlan:

  • Ang salitang Ibannag ay mula sa "bannag" na ang ibig sabihin ay ilog. Samakatuwid, sila ang "mga tao ng ilog."
  • Naninirahan sa Cagayan, Nueva Vizcaya, Isabela, Batanes, at Quirino.

• Wika at Dayalekto:

  • Noong huling bahagi ng ika-$16$ na siglo, naging lingua franca ito ng Cagayan sa sibil at relihiyosong aspeto.
  • Sa kabila ng plano noong dekada '$40$ na palakasin ang Tagalog, nanatiling matatag ang Ybanag.
  • Tinatayang mas mababa sa isang milyon ($1,000,000$) ang nagsasalita nito.
  • Pinili ito para sa Mother Tongue-based Multilingual Education (MTB-MLE) sa rehiyon.

• Pisikal na Katangian:

  • Inilalarawan bilang pinakamatangkad sa lahat ng etnolingguwistiko sa bansa.
  • May katangiang mataas ang ilong at maitim ang balat.

• Ekonomiya at Hanapbuhay:

  • Mahusay sa agrikultura, pangingisda, at pangangaso.
  • Kilala bilang mga mahusay na panday ng bolo.
  • Malawak ang kanilang mga propesyon sa kasalukuyan: mula sa mga guro, inhinyero, doktor, hanggang sa mga pambansang politiko (senador at bise-presidente).

• Kasal at Pamilya:

  • Dati ay kontrolado ng magulang ang pag-aasawa; gastos ay sa lalaki.
  • Ngayon, mas liberal na: ang dowry ay maaring sa anyo ng pamana ng lupa.
  • Tappo: Kaugalian kung saan ang mga bisita ay nagdadala ng pagkain para sa nagdiriwang.

• Sining at Panitikan:

  • Ang panitikan ay didaktiko, sentimental, at espirituwal.
  • Unoni: Salawikain.
  • Palavvun: Bugtong.
  • Pabattang: Payo sa pamamagitan ng awit.
  • Instrumento: Kuribaw, tulali, at kuritang.

• Pagkain at Inumin:

  • Pinakbet at dinengdeng ang tanyag na luto.
  • Kumakain ng abaling, asimua, kuribembeng, at allalaga.
  • Layaw: Matapang na alak mula sa mais.
  • Basi: Alak mula sa tubo.

• Isyung Panlipunan (Pagmamay-ari ng Lupa):

  • May hinaing ang mga Ybanag sa hindi patas na trato sa lupain.
  • Halos higit sa $3/4$ ng lupain sa rehiyon ay pagmamay-ari na ng mga imigrante mula sa ibang rehiyon dahil sa sistemang Register of Deeds.

ANG PANGKAT-ETNOLINGGWISTIKONG GRUPO NG YOGAD

• Lokasyon at Pisikal na Katangian:

  • Naninirahan sa Echague, Angadanan, Santiago, at Jones sa Isabela.
  • Bahagi ng mga Kristiyanisadong Kalinga.
  • Pisikal na katulad ng mga Indonesian; kutis na reddish brown hanggang dark brown.

• Wika:

  • Isa sa limang diyalekto ng Ga’dang.
  • Klasipikado bilang Level $6b$ (threatened o vulnerable) ayon sa EGIDS dahil sa limitadong pagpasa sa mga bata at dominasyon ng Ilocano.

• Mga Ritwal ngy Yogad:

  • Pitong Ritwal sa Kasal:

    1. First Entrega: Pagbibigay ng pangakong gamit at pera; binubudburan ng bigas ang panig ng lalaki.
    2. Daggat: Sabay-sabay na pagbabayo ng bigas sa paligid ng lusong.
    3. Church Wedding: Seremonya sa simbahan.
    4. Gala: Pagkakabit ng pera sa damit ng sumasayaw na bagong kasal.
    5. Palannak: Pagbebenta ng gamit sa mataas na presyo para sa pondo ng mag-asawa.
    6. Final Entrega: Paghahatid ng gamit sa kusina, banig, at damit sa umaga matapos ang kasal.
    7. Dallut: Huling payo sa pamamagitan ng musika at sayaw.

  • Mga Ritwal sa Kamatayan:

    1. Karontan Nu Kararwa: Pagtawag sa espiritu tatlong ($3$) araw matapos mamatay at pagkatapos ng libing.
    2. Arian Yu Ulu Nu Manuk: Pagputol sa ulo ng pulang manok gamit ang bolo kapag ilalabas na ang kabaong upang maiwasan ang titil.
    3. Pabulon Yu Gamit Na: Paglalagay ng mga gamit (toothbrush, suklay, pitaka, atbp.) sa loob ng kabaong.
    4. Magamuat: Paglilinis gamit ang abo ng dayami at suka pagbalik mula sa sementeryo upang maiwasan ang anannung.
    5. Gul-Gul: Paliligo sa ilog isang linggo matapos ang libing; gumagamit ng puting manok at malagkit na kanin na walang asin.

  • Iba pang Ritwal:

    • Karontan Nu (Pag-uwi): Panalangin para sa espiritu ng bagong silang na sanggol.
    • Tabayag (Binyag): Katutubong binyag kung saan pinapasan at sinasayawan ang bata.
    • Talado (Pagpapagaling): Pag-diagnose gamit ang katutubong itlog; pagka tumayo ang itlog, positibo ang tugon ng espiritu.
    • Banca Ritual: Paggamit ng maliit na bangka upang huliin ang masasamang espiritu ng sakit at palutangin ito sa ilog.
    • Sisiwa: Pagbabasbas ng bahay gamit ang uali (alay).

ANG PANGKAT-ETNOLINGGWISTIKONG GRUPO NG ITAWES

• Kasaysayan at Pamumuhay:

  • Naninirahan sa Enrile, Peñablanca, Iguig, Piat, at Tuao sa Cagayan.
  • Pamilya ay maaring nuclear o extended.
  • Pangingisda: Nakakahuli ng mori, birut, ludong, agguat, pattat, dalag, at dulang sa Ilog Cagayan.
  • Kaugalian sa Pag-iimbak:
    • Dulan: Metal drum kung saan itinatago ang bigas; hindi dapat maubusan para sa food stability.
    • Abayao: Bahay-kubo na imbakan ng ani ng mayayaman.

• Mga Kaugalian at Pamahiin:

  • Mappatolu: Ritwal ng paglilinis gamit ang abong garani (tuyong palay) at alak na binayarang. Ginagawa rin tuwing may lindol para sa buntis.
  • Anting yo Mappagilammu: Pagpapahid ng malagkit na kanin sa noo at lapis ng bata sa unang araw ng eskwela.
  • Cantorit: Mga tagapangalaga ng Arte (aklat ng mga ritwal).

• Pitong Yugto n Kasal (Itawes):

  1. Tubad: Pagpapadala ng liham ng hangarin (hindi na masyadong ginagawa).
  2. Mangatatawa: Paglilingkod ng lalaki sa pamilya ng babae (hindi na masyadong ginagawa).
  3. Gumina o Landay: Pag-aayos ng dote (titulo ng lupa, baka, pera).
  4. Entrega: Pagbibigay ng lahat ng gamit at hayop isang araw bago ang kasal.
  5. Boda: Malaking pagdiriwang; may pabayle at seremonya sa simbahan.
  6. Gala-gala: Pagbibigay ng regalo gamit ang iyyaw (tray) o sa pamamagitan ng pagsayaw.
  7. Dallut: Ritwal ng kanta at sayaw; tinatakpan ang magkapareha ng ulat (kumot) habang nakaluhod sa unan.

• Pagbubuntis at Paglilibing:

  • Bawal tumayo sa pinto o hagdan kapag may buntis.
  • Ang inunan ay ibinabaon sa ilalim ng banga ng inumin.
  • Tuwing lamay, tinatakpan lahat ng salamin; bawal maligo, magsuklay, o magwalis ang pamilya.

ANG PANGKAT-ETNOLINGGWISTIKONG GRUPO NG MALAUEG

• Kasaysayan:

  • Dating pangalan ng bayan ng Rizal, Cagayan. Ang "ueg" ay nangangahulugang batis.
  • Caquenga: Isang "anitera" na namuno sa pag-aalsa noong $1607$.

• Paniniwala sa Paglalahi at Panganganak:

  • Paddal: Ginagawa kapag may discomfort sa pagbubuntis.
  • Amlang: Pagsindi ng telang bulak para itaboy ang masamang espiritu.
  • Dinu-durog ang phosphorus ng $7$ posporo sa tubig para inumin ng nanganganak.
  • Ang inunan ay ginugupit gamit ang Ilap.
  • Inilalagay ang sanggol sa kawayang bilao at pinalalapit sa apoy upang takutin nang tatlong beses.

• Panliligaw at Kasal:

  • Maddalibasa: Ang go-between sa panliligaw.
  • Saripit: Ang materyal na nagpipahiwatig ng intensyon sa pamilya ng babae.
  • Planetaru: Mga mapalad na petsa ng kasal ($5, 8, 10, 15, 18, 20, 25, 28$).

• Kamatayan at Pista:

  • Malloto: Ang pag-komut sa pamilya gamit ang itim na tela.
  • Sinabalu Festival: Ipinagdiriwang tuwing Abril para itampok ang pagluluto ng kakanin sa kawayan.

ANG PANGKAT-ETNOLINGGWISTIKONG GRUPO NG DUMAGAT AT AGTA

• Katangian:

  • Kabilang sa mga Negrito; itinuturing na pinakaunang nanirahan sa Pilipinas.
  • Matatagpuan sa silangan at hilagang-silangan ng Baggao, Cagayan.
  • Nomadiko at organisado sa paligid ng pagkakamag-anak.

• Kabuhayan:

  • Pangangaso, pagtitipon ng pulot, at pangingisda gamit ang pana.
  • Nakakahuli ng banlian (freshwater eels) at inaasinan ito.
  • Nakikipagpalitan ng produkto sa taga-kapatagan para sa bigas.

• Mga Ritwal:

  • Apogan: Pagdura ng nganga; kung matingkad na pula, magkakasundo ang mag-asawa.
  • Wagah: Ritwal bago ang pangangaso.
  • Gaygay: Pagbabakod ng lupang ninuno (gamit ang pulang tela at rattan) kapag may namatay na nakatatanda upang hayaang makabawi ang likas na yaman.

ANG PANGKAT-ETNOLINGGWISTIKONG GRUPO NG IVATAN

• Lokasyon at Kapaligiran:

  • Naninirahan sa Batanes ($10$ isla, ngunit $3$ lang ang pangunahing tinitirhan: Batan, Sabtang, at Itbayat).
  • Nabuhay sa kabila ng malalakas na bagyo, hangin, at malalaking alon.

• Panlipunang Kaalaman at Sining:

  • Arkitektura: Bahay na bato na yari sa apog at coral stone, bubong ay makapal na cogon.
  • Pananamit: Vakul (panakip sa ulo ng babae) at kanayi (panakip sa likod ng lalaki) na yari sa hibla ng vuyavuy.
  • Sining: Laji (tradisyunal na awit ng damdamin).
  • IKSP (Indigenous Knowledge System and Practices): Paggamit ng palatandaan sa kalikasan (ulap, hayop, hangin) para sa pag-aani at paglalayag.
  • Bayanihan: Matibay na pundasyon ng ugnayang pangkomunidad.