Volledige Vleisbees-Hantering & Siektebeheer Notas

Onthoring (Dehorning)

  • Verskeie toestelle beskikbaar (sien Fig. 11):
    • Gas-silinder-stelsel
    • Elektriese onthoring-yster
    • Gasverhitte onthoring-yster
    • Vuurverhitte onthoring-yster
    • Handgevormde (hand-smelt) onthoring-meter
    • Sillindriese onthoring-meter
  • Doel: veiligheid, minder beserings, beter hantering.
  • Beste tyd: so vroeg moontlik (voor/tydens speen) om stres te minimaliseer en wonde vinniger te laat herstel.

Kastrasie

  • Geen drastiese invloed op groeitempo voor speen nie; word vroeg gedoen vir maklike hantering.
  • Kan saam met onthoring geskied; uiterste uitstel tot speenouderdom.
  • Ná speen:
    • Bulle groei vinniger as osse by \text{hoë voedingsvlak}.
    • Op \text{lae voedingsvlak} is verskil klein.

Speen

  • Gewoonlik op 6\text{–}8\text{ maande}; ouderdom nie krities.
  • Geen voordeel na >8\text{ maande}; geen nadeel op 6\text{ maande}.
  • Rumen teen daardie ouderdom voldoende ontwikkel.
  • Vroegspeen (≥3\text{–}4\text{ maande}) slegs tydens ernstige droogte – kalf en koei apart op onderhoudsrantsoene.
  • Twee beproefde metodes:
    • Kalwers in klein kraal met water/skadu; koeie in ver kamp vir ≥5 dae.
    • Koeie uit kamp verwyder en met ander vervang – laer stres, maar risiko dat koei terugkeer.
  • Weeg vóór skeiding – “speenskok” veroorsaak massa-verlies; speenkalwers aanvanklik wild.

Doserings, Dip & Inentings

  • Dipintervalle volgens plaaslike parasietdruk noodsaaklik.
  • Bosluise: siekteoordrag, velbeskadiging, bloedverlies, massaverlies.
  • Luise: jeuk → onrustige koeie → swak gewin; bite kan absesse op spene/uier/teelballe vorm.
  • Dippraktyk: diere enkelliks deur dip; verhoed terugdraai/opspring veral by jong kalwers.
  • Inentings, doserings, poot- en oogbehandeling in aparte drukgang; moenie diere na naald laat “terugdiens” by dip nie.

Siektetipes en ‑oorsake

  • Bakteries: aeroob/anaëroob; toksienprodusente (bv. tetanus, botulisme).
    • Kan epidemies veroorsaak; sommige altyd dodelik.
  • Swamsiektes: geen chlorofil; leef parasities/saprofits; dring selle binne en steel voeding.
    • Meestal chronies; behandeling moeilik behalwe oppervlak-infeksies (bv. ringwurm).
  • Virus: kleinste organisme; oordrag via kontak, insekte, implemente.
    • Siklusse 10\text{–}15\text{ jaar}; vorm “immuun-populasie” ná uitbreek.
    • Ernstige verliese: bek-en-klouseer, slenkdalkoors, snotsiekte.
  • Protozoa: vorm spore; oorleef hitte/droogte; veroorsaak diarree, bloedarmoede, aborsies (bv. hartwater, rooibloedsiekte).
  • Infeksieroute (Fig. 12): wond, vektore (bosluise, vlieë), lug, water, beweiding, herd-bewegings.

Parasietbeheer

Inwendige Parasiete

  • Hoofgroepe: suigwurms, rondewurms, lintwurms.
  • Lewensiklus-beginsel (Fig. 16):
    • Eiers in mis → larwes op gras → opname deur gasheer → volwasse wurms in pens/darm.
  • Belangrikste rondewurms:
    • Haarwurm – suig bloed in melkpens; rooibruin inhoud; massive eierproduksie.
    • Bruin maagwurm – soortgelyk; erge bloedarmoede.
    • Bankrotwurm – mikroskopies; oorleef droë seisoen.
    • Haakwurm – larwe deur vel; migrasie long→mond→dun­derm.
    • Knoppieswurm – vorm beskermende nodules; gifstof fataal.
  • Lintwurm: melkwurm in lammers/kalwers; tussengasheer = klein gras-mijt.
  • Beheer:
    • Wisselweiding – kamp rus ≥1 week → laarwes vrek.
    • Vermy nat areas/damme; vars droë beddegoed.
    • Doserings: langnek-bottel, tablette, doseerspuit, maagpyp; kan 10\% bikarbonaat “voormiddel” gebruik vir aflewering in abomasum.
    • Medisyne duur → kombineer met bestuursmaatreëls.

Uitwendige Parasiete

  • Bosluise: vier sleutelspesies (blou-, bont-, bruinpoot-, rooipootbosluis) – elk dra spesifieke siektes (rooiwater, hartwater, anaplasmose).
  • Lewensiklus (Fig. 18): volwasse wyfie suig bloed → val → lê eiers → larwes → nimfe → volwassenes op gasheer.
  • Beheermetodes:
    • Dompel-dip – konkreettenk met akaricideoplossing; diere enkel in.
    • Spuit-dip – drukgang met spuitkoppe.
    • “Pour-on”/spot-on aansmeer-middels – sistemies via bloed.
  • Ooreenstemmende beheer vir luise, myte, vlieë as deel van geïntegreerde program.

Immunologie & Entprogramme

  • Immuniteitsoorte:
    • Passief (kolostrum) – kalf moet voor 12\text{ h} genoeg drink om teenliggaampies te absorbeer.
    • Natuurlike blootstelling – inheemse rasse het oor geslagte oorleef.
    • Aktief (inenting) – entstowwe stimuleer eie immuunrespons; serum gee korttermyn passiewe beskerming.
  • Entstof-kenmerke: temperatuursensitief, beperkte raklewe, soms her-dosis nodig.
  • Twee voordele: beskerm individu + bou “gesonde plaas-stam”.
  • Basiese ent-program: plaas-spesifiek; elke dier moet volgens skedule ontvang.
  • Kunsmatige beheer:
    • Inentings (bek-en-klouseer, snotsiekte, ens.) – goedkoop teenoor verliese.
    • Serum-inspuiting – noodgeval teen tetanus, gasgangreen.
    • Antibiotika (penisillien, streptomisien) teen bakteriese siektes (mastitis, hartwater).

Hantering van Beeste

Hantering van Bulle

  • Bulle = gevaarlik; “mak” bulle dikwels onvoorspelbaar.
  • Kritieke afstand: persoonlike ruimte waar bul agressie toon.
  • Oefen bulkalf na speen om aan halter te loop aan hanteerder se SY.
  • Na 10 maande: neusring (Ø7\text{ cm}) deur bekwame persoon; groter ringe op >2 jr.
  • Bestuursbeginsels:
    • Onewe getal bulle in kudde → verlaag veg; hou jong & ou apart.
    • Enkel-bul-paring → bul-rotasie tussen kuddes.
    • Opsigterbesoeke vroegoggend; vervang beseerde/siek bulle.
    • “Reserwe”-span na elke 1 maand werk.
    • Voer rus-bulle met selfde konsentraat as voor-seisoen-voorbereiding.
    • Jong bulle kan in groep 5\text{–}10 saam grootword.

Hantering van die Kudde

  • Weiding in kampe volgens wisselboustelsel; gereelde verskuiwing.
  • Versorging: doseer, inent, merk, tel, aanjaag na drukgang/vashoukraal.
  • Gedragsbeginsels:
    • Sigtveld ≈300^{\circ}, blindekol direk agter.
    • Dieptepersepsie net reg vóór dier → weier oor skadu/kontras.
    • Kleur & reuk herken – eenderse kleure, vermy bloed-reuk by hantering.
    • Gehoor: hoë frekwensies; sagte musiek kalmeer.
    • Kritieke afstand wissel 1\text{–}50\text{ m} – ontwerp kraalvorm lank & smal.
    • Kudde-instink sterk; gebruik leidier(e) om res te volg.
    • Dominansie beïnvloed volgorde by drink/vreet.

Vervoer

  • Opsies:
    • Padlangs aanjaag – goedkoop, min stres, beperk tot \le 30\text{ km}, beplan rus/water­punte.
    • Spoorvervoer – huur hele trok; planeer marklading vs. koste.
    • Padvervoer – vinnig, duur; gewigsverliese deur watertekort & stres.
  • Stres-beperking: beperk beweging voor slag; toesig tydens rit; voorkom beserings.

Hanteringsfasiliteite

  • Twee kernstrukture:
    • Drukgang (fig. 13) – vir doseer, inent, kloue, ens.; meervoudige plekke om veldbeweging te beperk.
    • Dip (fig. 14) – sentraal; inklim, uitklimhelling, konkreet 5\text{ m} diep.

Voedingsaspekte

Osse en Verse

  • Groeiende diere: hoër proteïenbehoefte; voorsien beste weiding.
  • Kondisie beïnvloed latere vrugbaarheid/seksuele volwassenheid.
  • Differensiële voeding oorweeg vir voerkrale (osse) en toekomstige teelverse.

Vervangingsverse

  • Dek wanneer \approx60\% van volwasse massa bereik (tot 18 mnd in suurveld).
  • Winter: onderhoud +0,1\,\text{kg/d}; Somer: 0,5\text{–}0,7\,\text{kg/d} (normaal 0,65\,\text{kg/d}).
  • Oorgewig → lae bevrugting; gewigsverlies ≤20\%.

Dragtige & Droe Koeie

  • Laagste behoeftes tydens droë fase; styg skerp laaste 3 maande dragtigheid (energie, \text{Ca}, \text{P}).
  • Wintervoeding:
    • Ekstensief – spaarveld + proteïenlek; aanvul energie & minerale op suurveld.
    • Semi-intensief – hooi/kuilvoer + proteïen & minerale.
  • “Potch-lek” (per dier ≈230\text{–}250\,\text{g/d}): 25 % mieliemeel + 25 % ureum + 25 % di-Ca-fosfaat + 25 % sout.
  • Aanvullings tussen kalwing & volgende paring verbeter dragtigheids%.
  • Oorgewig dragtige koeie → kalwingsprobleme; te maer → lang “na-partum-anestrus”.

Bulle

  • Groei vinniger by hoë voeding; puberteit = sekere massa nie ouderdom.
  • Lae Vit. A, \text{P}, \text{Cu/Zn/Co/Mn} → vertraagde puberteit, swak spermakwaliteit.
  • Veldlusern/eragrostishooi beter as hoë-koolhidraat rantsoene tydens dekseisoen.
  • Hou bulle fiks; vermy blousuurvergiftiging/opblaas op groen weiding.
  • Oorgewig → swak libido, geboorte-probleme by klein koeie.

Samevatting van Sleutelbeginsels

  • “Voorkoming is beter as genesing” – gebalanseerde voer, vars water, aparte kampe vir oud/jong, beheer vektore.
  • Integreer bestuur, bio-sekuriteit, immunisering en voeding vir optimale vleisbeesproduksie.
  • Inheemse rasse (Nguni, inheemse veldbok) toon aangebore weerstand teen hitte, bosluise, beperkte voer – benut genetiese voordeel vir volhoubare produksie.