De Burger en het Recht: Personen- en Familierecht -Familierecht - Uitgebreide Studiegids

Inleiding tot het Personen- en Familierecht

• Doelstelling en Context: Het burgerlijk recht vormt de basis voor juridisch denken. Begrippen en structuren uit deze tak zijn essentieel voor andere rechtsgebieden. Het vak focust op de opbouw van regelgeving, juridische redeneringen en de werking van het recht.
• Bronnen van het Burgerlijk Recht:
  • Burgerlijk Wetboek (BW): Het Wetboek van 1804 (Oud BW) ondergaat momenteel een grondige wijziging waarbij delen worden overgeheveld naar het Nieuw BW.
  • Aanvullende wetten: Bijzondere wetten die specifieke facetten van het burgerlijk recht regelen.
  • Internationale bronnen: Het BUPO-verdrag (Internationaal Verdrag inzake burgerrechten en politieke rechten), het EVRM (Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens), en het IVRK (Internationaal Verdrag voor de Rechten van het Kind).
  • Overige bronnen: Gerechtelijk recht, strafrecht, rechtspraak en rechtsleer (zoals gepubliceerd in het Rechtskundig Weekblad (RW) of het Tijdschrift voor Belgisch Burgerlijk Recht (T.B.B.R)).

Het Begrip Persoon – Rechtssubject

• Definitie: Een persoon of rechtssubject is ieder wezen dat drager is van rechten en plichten. De juridische persoonlijkheid stelt iemand in staat deel te nemen aan het rechtsverkeer.
• Natuurlijke personen (De Mens):
  • Alleen de levende mens is een natuurlijke persoon. Dit geldt ongeacht leeftijd (jong kind) of mentale toestand (demente bejaarde, geesteszieke).
  • In het verleden kon rechtspersoonlijkheid verloren gaan door slavernij of de \"burgerlijke dood\" (nu afgeschaft door de Grondwet).
  • Dieren, planten en levenloze voorwerpen (inclusief AI) hebben momenteel geen rechtspersoonlijkheid; dieren worden juridisch bij de \"zaken\" (objecten) ingedeeld.
  • Embryo's en lijken zijn geen personen, maar genieten wel bijzondere rechtsbescherming.
• Rechtspersonen:
  • Dit zijn juridische constructies (creaties van het recht) zoals VZW's, vennootschappen (NV, BV), en publieke entiteiten (Staat, gemeenten, NMBS).
  • Zij bezitten enkel patrimoniale rechten (zoals eigendom of contractrecht) en geen familierechten (zoals huwen of adopteren).

De Mens: Het Begin – De Geboorte

• Start van Rechtspersoonlijkheid: Begint bij het levend en levensvatbaar geboren worden. Voorwaarden:
  • Afscheiding van de moeder (doorsnijden navelstreng).
  • Levend geboren: Het kind moet geademd hebben (bewijs via longonderzoek).
  • Levensvatbaar: Bezit van noodzakelijke organen om zelfstandig te leven.
• Uitzonderingen (Rechten voor het ongeboren kind): Een verwekt kind kan bepaalde rechten krijgen (zoals erfrecht of schadevergoeding) mits het al verwekt was op het relevante moment en naderhand levend en levensvatbaar geboren wordt.
• Wetgeving embryo's:
  • Wet van 11 mei 2003: Onderzoek op embryo’s in vitro (verbod op menselijk klonen).
  • Wet van 6 juli 2007: Medisch begeleide bevruchting en statuut van overtallige embryo's.
• Abortus:
  • Hoewel een foetus geen drager is van het recht op leven, is de bescherming gebonden aan de beperking van het zelfbeschikkingsrecht van de moeder over haar lichaam.
  • Wet van 15 oktober 2018: Gehaald uit het Strafwetboek, maar sancties blijven bestaan bij niet-naleving van voorwaarden.
  • Voorwaarden voor zwangerschapsonderbreking:
    1. Vóór de $12$ste week na de bevruchting.
    2. Door een arts in een zorginstelling met voorlichtingsdienst.
    3. Vrouw moet ingelicht zijn over risico's en opvangmogelijkheden; arts moet vaste wil verifiëren.
    4. Minimaal $6$ dagen bedenktijd na de eerste raadpleging.
    5. Informatie over contraceptiva.
  • Uitzondering na $12$ weken: Toegestaan bij ernstig gevaar voor de gezondheid van de vrouw of wanneer het kind een uiterst zware, ongeneeslijke kwaal heeft.

Registratie van de Geboorte en het Levenloos Geboren Kind

• Geboorteaangifte: Moet binnen $15$ dagen na de bevalling gebeuren bij de ambtenaar van de burgerlijke stand (ABS) door de moeder, vader (of beiden) of meemoeder.
• Levenloos geboren (Nieuwe regeling sinds 31 maart 2019):
  • Vóór $140$ dagen zwangerschap: Geen akte. Crematie/begraving mogelijk op verzoek vanaf $12$ weken zwangerschap.
  • Tussen $140$ en $179$ dagen zwangerschap: ABS maakt een \"akte van vertoon van een levenloos kind\" op ENKEL op verzoek van de ouders. Een voornaam is mogelijk op verzoek.
  • Vanaf $180$ dagen zwangerschap: De akte is verplicht. Ouders kunnen op verzoek een voornaam EN een familienaam laten vermelden. Begraving of crematie is hier verplicht.

De Mens: Het Einde – De Dood

• Overlijden: Een rechtsfeit bewezen door een overlijdensakte, opgesteld op basis van een medisch attest. Bij orgaantransplantatie moet de dood worden vastgesteld door drie onafhankelijke artsen.
• Criteria voor de dood: Volledige en definitieve afwezigheid van elke hersenwerking.
• De Afwezige: Iemand van wie de verblijfplaats onbekend is en van wie geen berichten meer zijn. Na $3$ maanden kan een bewindvoerder worden aangesteld; na $5$ jaar kan de rechtbank de \"verklaring van afwezigheid\" uitspreken, wat gelijkstaat aan overlijden.
• De Vermiste: Men weet dat de persoon dood is (bijv. vliegramp), maar het lijk is niet gevonden. Overlijden wordt gerechtelijk vastgesteld.
• Lijkbezorging en Zelfbeschikkingsrecht:
  • Autopsie: Politioneel (verplicht bij geweld), Gerechtelijk (bij geschillen), Wetenschappelijk (toestemming overledene/nabestaanden nodig).
  • Orgaantransplantatie: België hanteert een opting-out systeem. Elke burger wordt vermoed donor te zijn, tenzij verzet is aangetekend bij Volksgezondheid. Uitdrukkelijk verzet van nabestaanden kan dit overrulen, tenzij de overledene zelf een positieve wilsbeschikking had.
  • Lijkbezorging (Decreet 16 januari 2004): Iedereen mag de wijze van begraving of crematie schriftelijk bepalen (bewaard in bevolkingsregister). Bij geen keuze beslist de persoon die de wil van de overledene het best geacht wordt te kennen.

Afstamming: Klassiek Biologische Afstamming

• Basisprincipe: Iedereen heeft maximaal $2$ afstammingsbanden (Sinds 2006 kunnen dit ook twee partners van hetzelfde geslacht zijn).
• Binnen een heterohuwelijk:
  • Moederlijke afstamming: De vrouw vermeld in de geboorteakte. Anonieme bevallingen zijn niet toegelaten in België.
  • Vaderlijke afstamming (Art. 315 BW): De echtgenoot van de moeder wordt vermoed de vader te zijn als het kind geboren is tijdens het huwelijk of binnen $300$ dagen na ontbinding ervan.
  • Betwisting van vaderschap: Kan niet als het kind \"bezit van staat\" heeft. Wie kan betwisten?
    • Moeder: Binnen $1$ jaar na geboorte.
    • Echtgenoot: Binnen $1$ jaar na ontdekking dat hij niet de vader is.
    • Kind: Tussen $12$ en $22$ jaar (of $1$ jaar na ontdekking later).
    • Biologische vader: Binnen $1$ jaar na ontdekking dat hij de genetische vader is.
  • DNA-test: In privaatrechtelijke geschillen kan niemand gedwongen worden tot een DNA-test, maar de rechter mag conclusies trekken uit een weigering (bijv. in de zaak Delphine Boël).
• Binnen een huwelijk tussen twee vrouwen:
  • Meemoederschap (Sinds 1 januari 2015): De echtgenote van de moeder wordt automatisch de juridische meemoeder. Er geldt een vermoeden van meemoederschap vergelijkbaar met de vaderschapsregel.
• Buiten huwelijk:
  • Moeder: Vermelding in de geboorteakte.
  • Vrijwillige erkenning: Mogelijk als er nog geen afstammingsband vaststaat. Toestemming van de moeder (indien kind $< 12$ jaar) en het kind (indien kind $> 12$ jaar of meerderjarig) is vereist. Erkenning kan ook door minderjarigen gebeuren.
  • Gedwongen erkenning: Kan via vonnis worden vastgesteld (onderzoek naar vaderschap/meemoederschap).

Artificiële en Adoptieve Afstamming

• MBV-wet (6 juli 2007): Regelt embryotransfer.
  • Bij donatie wordt genetische afstamming vervangen door wensouderschap.
  • Geen juridische vorderingen (zoals onderhoud) mogelijk tegen donoren.
  • Geslachtsselectie is enkel toegestaan om geslachtsgebonden genetische ziekten te voorkomen.
• Adoptie (Wetten 2003 en 2006):
  • Gewone adoptie: Band met de oorspronkelijke familie blijft bestaan. Enige optie voor adoptie van volwassenen. Herroepbaar om gewichtige redenen.
  • Volle adoptie: Volledige gelijkstelling met biologische afstamming. De band met de oorspronkelijke familie wordt verbroken. Onherroepelijk.
• Gevolgen van afstamming: Alle kinderen zijn gelijk voor de wet. Gevolgen omvatten familienaam, woonplaats, nationaliteit, erfrecht en ouderlijk gezag.

Identificatie van de Persoon: De Naam

• De Voornaam: Ouders kiezen vrij, mits geen verwarring of schade voor het kind. Wijziging is mogelijk via de ABS (sinds 2018).
  • Transpersonen: Kunnen vanaf $12$ jaar hun voornaam laten wijzigen op basis van een verklaring van eer.
• De Familienaam (Regels sinds 1 januari 2017):
  • Ouders kiezen bij gezamenlijke afstamming: naam vader, naam moeder, of een combinatie van beide namen in vrije volgorde.
  • Bij onenigheid: Naam vader en moeder in alfabetische volgorde.
  • Als een tweede afstamming later wordt gevestigd, blijft de naam in principe ongewijzigd, tenzij de ouders samen een verklaring van wijziging afleggen voor de ABS.
  • Wijziging familienaam: Sinds 1 juli 2024 heeft elke volwassen Belg het onvoorwaardelijke recht om één keer in zijn leven de familienaam te veranderen naar de naam van de vader, moeder of een combinatie.

Geslacht, Gender en Genderidentiteit

• Terminologie:
  • Cisgender: Genderidentiteit komt overeen met het geboortegeslacht.
  • Transgender: Genderidentiteit wijkt af van het toegekende geslacht.
  • Interseksualiteit: Personen met variaties in fysieke geslachtskenmerken (hermafroditisme).
• Transgenderwet (25 juni 2017 & 20 juli 2023):
  • Sinds 2018: Aanpassing van de geslachtsregistratie bij de ABS op basis van overtuiging (geen medische eisen meer zoals sterilisatie of chirurgie).
  • Bij wet van 20 juli 2023 is de onherroepelijkheid geschrapt; een nieuwe aanpassing is mogelijk via de reguliere procedure.
  • Non-binair (X): Het Grondwettelijk Hof (arrest 2019) oordeelde dat de wetgever ook een optie voor non-binaire personen moet voorzien. Momenteel is er een voorstel voor identiteitskaarten zonder zichtbare geslachtsvermelding.

Woonplaats en Nationaliteit

• Woonplaats:
  • Gerechtelijk/Burgerlijk: De plaats waar iemand zijn belangen vrijwillig heeft gecentreerd.
  • Verblijfplaats: De feitelijke situatie (waar men echt vertoeft).
• Nationaliteit (Wetboek Belgische Nationaliteit - WBN):
  • Toekenning: Automatisch op basis van afstamming of geboorte in België.
  • Verkrijging: Via een vrijwillige handeling (nationaliteitsverklaring).
  • Apatride: Staatloze zonder nationaliteit; hun statuut wordt beheerst door de wet van hun verblijfplaats.

Algemeen Personenbeschermingsrecht: Burgerlijke Rechten

• Patrimoniale rechten: Vermogensrechten zoals eigendom.
• Niet-patrimoniale rechten (Persoonlijkheidsrechten): Beschermen de fysieke, psychische en morele integriteit.
  • Fysieke integriteit: Beschermt tegen elke aantasting van het lichaam.
  • Uitzonderingen: Medische handelingen (mits noodzaak, proportie en toestemming) en wettelijke inbreuken zoals verplichte inenting of bloedproeven bij verkeersovertredingen.
  • Seksueel zelfbeschikkingsrecht: Seksuele meerderjarigheid ligt in België op $16$ jaar.

Politieke Rechten en Mensenrechten

• Universele Verklaring van de Rechten van de Mens (UVRM): Aangenomen in 1948 door de VN; telt $30$ artikelen. Moreel bindend, niet juridisch afdwingbaar voor een Belgische rechter.
• VN-Verdragen (Bindend): BuPo-verdrag, Ecosoc-verdrag, IVRK, etc. Toezicht gebeurt door VN-comités via rapportage en soms individuele klachten.
• Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM): Meest effectieve bescherming. Artikelen $2$ tot $14$ zijn rechtstreeks toepasbaar door de nationale rechter.
  • Europees Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM): Gevestigd in Straatsburg. Kan staten veroordelen tot schadevergoedingen na uitputting van nationale rechtsmiddelen.
• Belgische Grondwet:
  • Art. 10 & 11: Gelijkheid en discriminatieverbod.
  • Art. 12: Persoonlijke vrijheid (legaliteitsbeginsel).
  • Art. 15: Onschendbaarheid van de woning.
  • Art. 22: Recht op privacy.
  • Art. 22bis: Specifieke bescherming van de integriteit van kinderen.
  • Art. 23: Recht op een menswaardig leven (sociale/economische rechten).

Bijzonder Personenbeschermingsrecht – De Onbekwame Mens

• Vormen van bekwaamheid:
  • Rechtsbekwaamheid: Het \"hebben\" van rechten.
  • Handelingsbekwaamheid: Het zelfstandig \"uitoefenen\" van rechten.
  • Feitelijke bekwaamheid: De vaardigheid bezitten (bijv. kunnen lezen).
  • Wilsbekwaamheid: Ethos/praktisch vermogen om de gevolgen van daden te overzien.
• Minderjarigen ($< 18$ jaar):
  • Zijn principieel handelingsonbekwaam en worden vertegenwoordigd door hun ouders of een voogd.
  • Uitzonderingen (Zelfstandig optreden):
    • Met bijstand: Huwelijkscontract.
    • Met instemming: Arbeidsovereenkomst.
    • Zelf en zelfstandig: Erkenning van eigen kind, dagdagelijkse handelingen, testament (vanaf $16$ jaar tot helft vermogen).
  • Sanctie: Relatieve nietigheid van rechtshandelingen uitgevoerd door een onbekwame minderjarige (vordering binnen $10$ jaar na meerderjarigheid).
• Meerderjarigen (Bewindvoering):
  • Sinds 1 september 2014 is er één eenheidsstatuut (wet van 17 maart 2013) voor wilsonbekwame personen (ter vervanging van verlengde minderjarigheid en voorlopig bewind). De Vrederechter stelt een bewindvoerder aan.