Untitled

BIGARREN PIZKUNDEA

• Noiz hasi zen? Zeinen diktaduraren ondoren?
  - 1930ean hasi zen, Primo de Riveraren diktadura amaitu ondoren.

• Zerrek hartu zuen indarra garai honetan, zein izan zen mugimenduaren gidarietako bat eta zer egin zuen?
  - Garai honetan euskal literaturak indar handia hartu zuen, batez ere poesiak.   - Mugimenduaren gidarietako bat Jose Ariztimuño "Aitzol" izan zen, olerkariak bultzatu eta literatura lehiaketak antolatu zituela.   - Hernaniko hilerrian fusilatu zuten frankistek.

• Bigarren Pizkundeko olerkiak garrantzitsuak izan ziren eta hauek izan ziren idazle ospetsuak, lotu izena irudiarekin:
  - Nikolas Ormaetxea
  - Xabier Lizardi
  - Estepan Urkiaga (Gasteizen frankistek fusilatua)

EUSKAL PIZKUNDEA

LEHEN PIZKUNDEA

• Noiz hasi zen? Zein gerraren ondoren?
  - XIX. mendearen amaieran hasi zen, Azken Gerra Karlistaren ondoren (1876).

• Bete hutsuneak:
  - Garai hartan Euskal Herriak krisi politiko eta sozial handia bizi izan zuen, batez ere foruen deuseztapenagatik eta industrializazioaren ondorioz.   - Garai hartan hainbat aldizkari eta ekimen kultural sortu ziren euskararen eta abertzaletasunaren alde, aipatu bat:
    - Euskal Erria
    - REVISTA
    - EUSKARA.
    - ANU FRENCHO
    - AUMERO & SUMARTO.

• Pizkunde honetan hainbat pertsona garrantzitsu nabarmendu ziren, aipatu bat eta zer egin zuen:
  - Resurrección María Azkue lekeitiarrak euskal hizkuntzaren ikerketan lan handia egin zuen, hiztegiak, kantutegiak eta lan filologikoak argitaratuz.

• 1918an eta 1919an zer bi gauza sortu ziren euskal kultura sustatzeko?
  - Eusko Ikaskuntza eta Euskaltzaindia (Euskararen Akademia).

KATALUNIAR ESTATUA ALDARRIKATZEA

• Zer zen CEDA eta CEDAko 3 ministroak gobernuan egoteak kezka sortu zuen Katalunian?
  - Honek zer ondorio ekarri zituen?
  - Lluís Companys-ek Kataluniako Estatua aldarrikatu zuen, Espainiako Errepublika Federalaren barruan.

• Altxamenduaren porrotak zer ekarri zuen?
  - Generalitatea desegin eta gobernu autonomoko buruzagiak espetxeratu zituzten.

• Hutsuneak bete:
  - Ondoren, gobernua krisian sartu zen.   - Alderdi Erradikaleko ustelkeriaren eta desadostasun ideologikoen ondorioz, gobernuan zegoen koalizioa hautsi egin zen, eta beste hauteskunde orokor batzuk antolatu ziren 1936ko otsailerako.

• Fronte popularra, aipatu zein urteetan gertatu zen azken hauteskundeak eta gauzarik garrantzitsuenak:
  - 1936ko otsailean egin ziren, Fronte popularra, ezkerreko hainbat alderdiren muntzoa da eta hauek irabazi zuten hauteskundeak.
  - Erreformen politikri ekin zioten berriro.

• Zeinek ordezkatu zuten errepublikako presidentea 1936ko maiatzean?
  - Azañak Alcalá Zamorak ordezkatu zuen presidentea.

ERREPUBLIKAREN KRISIA

• Zer gertatu zen bi urteko erreformarekin, zeinek dimititu zuen eta zer gertatu zen ondorioz?
  - Erreforma bertan behera geratu zen, Manuel Azañak dimititu zuen eta ondorioz hauteskundeak egon ziren.
  - Zentoko + eskuinekoak garaitu zuten.

• Bete hutsuneak:
  1. Erlijioari buruzko legeak aldatu ziren.
  2. Lan-legedia eta nekazaritza-erreforma zuzendu ziren.
  3. Sanjurjo jeneralaren estatu-kolpean parte hartu zutenei amnistia eman eta armadan zituzten postuetara itzultzen utzi zitzaien.

• Noiz gertatu zen Urriko Iraultza?
  - 1934ko urrian gertatu zen.

• Zer gertatu zen Urriko Iraultzan?
  - Zer izan zen traizioa ezkerreko alderdi errepublikanoarentzat? Zein izan ziren ondorioak?
  - Lerrouxek, gobernu berri bat osatu zuen eta CEDAKO 3 ministro izendatu zituen.   - Ezkerreko alderdi errepublikanoek traiziotzat hartu zuten hau.
  - Ondorioz, greba orokorrak eta protestak etorri ziren.

• Non izan zuen arrakasta iraultzak?
  - Asturiasen eta euskal herrian Arrasate eta Eibar inguruan.

• Zer egin zuten langile erakundeek? Zer helbururekin? Eta zer ondorio ekarri zituen?
  - Langile erakundeek meatzeguneak okupatu zituzten, gobernu iraultzaile bat sortzearen helburuarekin.
  - Ondorioz, armadak eta Estatuko segurtasun-indarrek gogor zapaldu zituzten.

SANJURJO GENERALAREN JARDUERAK

• Zer egin zuen Sanjurjo generalak 1932an?

  1. Ekonomiak okerrera egin ondorioz, gobernuari zaildu egin zitzaion erreformekin jarraitzea, horrek istiluak areagotu zituen.
  2. Langabeziak gora egin zuen.
  3. Erreformek gastuak handitu zituzten, eta ez zen dena oraintzeko baliabide ekonomiko nahikorik egon.

ERREFORMA GARAIA

• Ze urte bitartean gertatu zen bigarren errepublika? Niceto Alcalá Zamora utzi ostean zeinek hartu zuen gobernua?
  - 1931-1933 eta Manuel Azañak hartu zuen gobernua.

• Zein zen gobernuaren helburu nagusi?
  - Herrialdea modernizatzea eta demokratizatzea.

• Aipatu eta azaldu Gobernuak egin zituen erreforma guztiak:
  - Adib: Konstituzioak autonomia-eskubidea onartu zien eskualdeei.   - Katalunia izan zen prozesua hasten lehena, 1932an, Kataluniako Autonomia Estatua onartu zen. Francesc Macià presidente.   - Erreforma militar bat egin zen. Armadako agintari batzuk ez ziren errepublikari leial izan, hauek erreserbara igaro ziren.

BIGARREN ERREPUBLIKA

• Zer egon zen errepublikaren aurretik, zeinek agintzen zuen eta zein urteetan?
  - Diktadura militarra, Miguel Primo de Rivera egon zen 1923tik 1930ra.

• Zer gertatu zen diktadura militarrean?
  - Konstituzioa bertan behera gelditu ziren, alderdi politiko eta sindikatuak debekatu.
  - Alhucemetako Lehorreratzearen arrakastarekin, 1925, Marokoko gerra amaitu, 1927an.
  - Hainbat obra publiko egin zituen.
  - Industria indartu zen, estatuko monopolioak sortu ziren telekonunikazioetan eta petrolio- eta gasolina-hornikuntzan (CAMPSA).

• Zeintzuk hasi ziren erregimena kritikatzen?
  - Intelektualak, ikasleak, langileak eta talde nazionalistak.

• Miguel Primo de Riverak dimititu ondoren zer geratatu zen?
  - Gobernu berri bat sortu eta 1876ko konstituzioa berrezarri eta udal/hauteskundeak antolatu zituen Alfontso XIII.ak.

• Noiz hasi zen Bigarren Errepublika eta zeinek irabazi zituzten udal-hauteskundeak?
  - 1931ko apirilaren 12an eta errepublikanoak irabazi zuten udal-hauteskundeak.

• Non jarri zuten lehen aldiz Bigarren Errepublikako bandera?
  - Eibaren jarri zuten, Merkatu plazan.

• Zer hasi zen Donostiko itunaren ondoren eta zer egin zuen Niceto Alcalá Zamorak?
  - Behin-behineko gobernu bat egiten hasi ziren Donostiko itunaren

GERRAREN ONDORIOAK

• Zenbat hildako egon ziren?
  - Ez dakigu ziur baina gutxi gora-behera, 500.000 eta 600.000 artean.

• Zer izan zen irteera masiboa?
  - Bartzelona erori ostean gertatu zen, 450.000 errepublikano inguruk Espainiaren eta Frantziaren arteko muga zeharkatu zuten.   - Asko Frantziako hego-ekialdeko hondartzetako esparruetan sartu.
  - Besteak Frantzia osora hedatu.
  - Errefuxiatu asko Latinoamerikako herrialdeetara joan ziren.

• Zer gertatu zen ekonomiarekin? Zerrek egin zuen behera?
  - Industria-ekoizpena heren bat murriztu.
  - Nekazaritzako ekoizpena %25 behera.
  - Soro-hedadura handiak galdu.
  - Inbertsioek, kanpo-merkataritzak eta kontsumoak behera.

GERRAREN AURREKO URTEAK EUSKAL LURRALDEAN

• Zein menderen hasieran izan zen oparoaldi ekonomikoa?
  - XX. mendean.

• Aipatu Bizkaiako industria berriak:
  1. Bizkaiko Labe Garaiak
  2. Euskalduna
  3. La Naval

• Etorkin ugari iritsi ziren euskal lurretara. Zer ondorio izan zituen honek?
  - Euskara indarra galduz joan zen, eremu industrializatuetan gaztelania bihurtu baitzen hizkuntza nagusia.

GERRAREN GARAPENA

• Nola gertatu zen gerraren amaiera? GARRANTZITSUENA
  - Gobernu errepublikanoa Bartzelonara mugitu zen eta Franco ekialdeko fronterantz abiatu zen, urtebete beranduago Francoren tropek Teruel hartu zuten, Ebro zeharkatu zuten atzeguardiatik eraso eginez baina porrot egin zuten.
  - Ebroko gudua irabazi ondoren matxinatuek erraz egin zuten aurrera Kataluniarantz, Bartzelona hartu zuten baita Madril ere.
  - Gerra 1939ko apirilaren 1ean amaitu zen.

GERRAKO BIZIMODUA

• Nolakoa izan zen bizimodua?
  - Oso gogorra izan zen, bonbardaketak, gosea eta errepresaliak nozitu ziren.

• Non bizi izan ziren bonbardaketak eta zein hiri izan ziren kaltetuenak?
  - Eremu errepublikanoko hirietan izan ziren eta hiri kaltetuenak Madril eta Bartzelona izan ziren.

• Oso larria izan zen gosea, zergaitik?
  - Gobernuak prezioen kontrola ezarri zuelako.

• Zein da errepresalia mota ohikoena eta adibide bat:
  - Paseak ziren errepresalia motarik ohikoenak, talde armatu batek pertsona bat bere etxetik ateratzen zuen, eta paseo bat ematera eramateko aitzakiarekin, herritik urruntzen ziren eta hil egiten zuten.

BRIGADA INTERNACIONALAK

• Zenbat herrialdek sinatu zuten akordioa gatazkan ez sartzeko?
  - 27 herrialdek sinatu zuten akordioa baina ez zen bete.

• Zein herrialdek lagundu zien Errepublikari eta zeinek matxinoei?
  - Italia faxistak eta Alemania naziak matxinoei.
  - Stalinen Sobietar Batasunak Errepublikari.

• Zer zen Brigada Internazionala eta zerren aurka borrokatzen zuten?
  - Internazionak Komunistak Parisko egoitzatik antolatutako gudulari bolondresen taldea zen eta faxismoaren kontra egiten zuten.
  - Europa osotik etorri ziren brigadistak faxismoaren aurka egitera, gehienak komunistak ziren.

GERRAKO GARAPENA

• Madrilgo gudua; jarri dakizun gustia
  - 1936ko abuztuan, Marokoko tropak Cadizera iritsi. Gero, Extremadurara eta Toledora sartu eta urriaren amaieran Madrilgo sarrerara iritsi.
  - Errepublikako gobernua Valentzian ezarri zen, eta junta militar bati agindu zitzaion hiriburua defendatzeko.
  - Brigada Internazionalen eta sobietar hegazkin eta tankeen etorrerak matxinatuek hiriburua konkistatzea eragotzi zuen.

• Iparraldeko frontea
  - Madrilgo gudua galdu ondoren, Francoren tropak iparralderantz joan ziren.   - 1937ko apirilaren 26an, hegazkin alemanek Gernika bonbardatu zuten.
  - Gero, matxinatuek Bilboko Burdin Hesiari eraso zioten, eta azkenik hiria okupatu zuten 1937ko udan.

1936ko GERRA

• Zergaitik deitzen da 36ko Gerra eta ez Gerra Zibila?
  - Gerra Zibila deitu beharrean 36ko guda edo gerra deituko diogu, bertako euskal protagonistek deitu bezala. Izan ere, herriak demokratikoki aukeratutako gobernuaren kontrako estatu-kolpe baten ondoriozko gerra bat izan zen.

• Noiz hasi zen altxamendua?
  - 1936ko uztailaren 17an hasi zen.

• Zein hiru pertsona izan ziren estatu kolpea zuzendu zutenak?
  - Sanjurjo, Franco, Mola jenerala.

• Zergaitik iraun zituen hiru urte gerrak? Eta zein bi eremutan banatu zen Espainia?
  - Hasieran matxinada militarrak ez zuelako arrakastarik izan hiri handietan, horrek eragin zuen hiru urteko gerra izatea.
  - Errepublikanoen eremua eta Matxinatuen eremua.

HEZKUNTZA PIZKUNDEA

• Garai hartako eskola ofizialak gaztelaniaz eta frantsesez ziren, horren aurrean zer sortu zuten eta noiz?
  - Ikastolak, XIX. mendearen amaieran hasi ziren baina batez ere XX. mendearen 30eko hamarkadan garatu.
  - 36ko gerrak guztia eten zuen.

• Zein bi emakumen eduki zuten paper garrantzitsua mugimendu honetan?
  - Sorne Unzueta eta Elbira Zipitria.

EUSKAL PIZKUNDEKO BERTSOLARITZA

• Zenbatgarren mendean indartu zen bertsolaritza? Zeinen esker?
  - XIX. mendean, Xenpelar eta Bilintx bezalako bertsolariei esker.

• Noiz izan zen lehen Euskal Herriko Bertsolaritzako Txapelketa?
  - 1935ean izan zen lehen txapelketa eta Txirritak irabazi zuen.