systemy 2
SYSTEMY POLITYCZNE PAŃSTW EUROPEJSKICH
TYPY SYSTEMÓW POLITYCZNYCH
Chęć uporządkowania informacji, obiektów oraz lepsze zrozumienie zachodzących procesów.
Wyzwania związane z klasyfikacją systemów politycznych:
Spełnienie założeń metodologicznych:
Klasyfikacja wyczerpująca.
Klasyfikacja rozłączna (1 element w jednym zbiorze).
Klasyfikacja poprawna pod względem przyjętego kryterium.
Dążenie do oceny/wartościowania systemów (określenie dobrego i złego systemu).
Ryzyko dokonania uproszczeń.
Kryteria klasyfikacji obejmują:
1) Typ reżimu.
2) Stosowane rozwiązania polityczno-ustrojowe.
3) Podział administracyjny państwa.
4) Cechy rywalizacji politycznej.
STRUKTURA WŁADZY W SYSTEMACH POLITYCZNYCH
SYSTEM PARLAMENTARNY
Władza pochodzi od parlamentu.
Wyłanianie parlamentu w wyborach.
Układ sił w parlamencie decyduje o rządzie – wymóg większości.
Gabinet jest odpowiedzialny przed parlamentem – instytucja wotum nieufności.
Głowa państwa i gabinet ponoszą konstytucyjną odpowiedzialność.
Premier może żądać rozwiązania parlamentu przed końcem kadencji.
Ograniczone kompetencje głowy państwa, choć to ona powołuje premiera.
Brak zasady separacji władz – ministrowie rządu mogą być członkami parlamentu.
Przykłady: Niemcy, Polska, Włochy, Wlk. Brytania.
SYSTEM PREZYDENCKI
Prezydent jako głowa państwa i szef rządu – tzw. egzekutywa zamknięta.
Głowa państwa jest rzeczywistym liderem politycznym.
Prezydent powołuje ministrów rządu, którzy są odpowiedzialni przed nim.
Wybór prezydenta w drodze wyborów powszechnych.
Brak odpowiedzialności prezydenta przed parlamentem, odpowiedzialność jest konstytucyjna.
Instytucja impeachmentu.
Zakaz łączenia funkcji członka gabinetu i parlamentu.
Prezydent nie może rozwiązać parlamentu.
Niezależność władzy sądowniczej.
Przykład: USA.
SYSTEM MIESZANY
Charakter mieszany, cechy zarówno systemu parlamentarno-gabinetowego, jak i prezydenckiego.
Prezydent pochodzi z reguły z wyborów bezpośrednich.
Dualizm egzekutywy: władza wykonawcza należy do prezydenta i rządu.
Odpowiedzialność konstytucyjna prezydenta, brak politycznej.
Szerokie kompetencje głowy państwa, prezydent powołuje premiera i ministrów na jego wniosek.
Podwójna odpowiedzialność ministrów: przed prezydentem i przed parlamentem.
Brak łączenia mandatu deputowanego z byciem w rządzie.
Możliwość skrócenia kadencji parlamentu.
Przykłady: Francja, Islandia, Portugalia.
SYSTEM PARLAMENTARNY Z SUPREMACJĄ WŁADZY USTAWODAWCZEJ
Zasada jednolitości władzy, supremacja władzy ustawodawczej.
Najwyższym organem parlament.
Parlament powołuje i kontroluje głowę państwa oraz rząd.
Parlament jako najwyższy organ reprezentujący suwerenne prawa narodu.
Odrzucenie zasady podziału władzy między równorzędne organy naczelne.
Głowa państwa nie może rozwiązać parlamentu.
Zakaz łączenia funkcji w rządzie i bycia członkiem parlamentu.
Nieznana możliwość rozwiązania rządu.
Przykład: Szwajcaria.
KLASYFIKACJA SYSTEMÓW POLITYCZNYCH WEDŁUG K. A. WOJTASZCZYKA
Liberalne systemy polityczne.
Systemy postkomunistyczne.
Systemy wschodnioazjatyckie.
Systemy islamskie.
Reżimy wojskowe.
DEMOKRACJA WEWNĘTRZNA
DEMOKRACJA WIĘKSZOŚCIOWA
Rząd jednopartyjny o charakterze scentralizowanym w systemie dwupartyjnym.
Brak separacji władz między egzekutywą a legislatywą.
Niepisana konstytucja.
Pluralizm systemu wyborczego.
Przykłady: Wlk. Brytania, Nowa Zelandia, Izrael.
DEMOKRACJA KONSENSUALNA
Typowa dla społeczeństw podzielonych (religijnie, ideologicznie, regionalnie).
Rząd koalicyjny w systemie dwuizbowym oraz system dwupartyjny.
Reprezentacja proporcjonalna.
Pisemna konstytucja.
Przykłady: Szwajcaria, Belgia.
SYSTEMY POLITYCZNE W PAŃSTWACH POSTKOMUNISTYCZNYCH
Ukształtowane po przełomie 1989 roku.
Zaszłości (cenzura, tłumienie opozycji, monopartyjność) mogą owocować trudnościami w podejmowaniu negocjacji i w konsensusie.
Często istotna rola partii postkomunistycznych, brak ich „socjaldemokratyzacji”.
Popularność partii nacjonalistycznych i komunistycznych tłumaczone skutkami ubocznymi przemian (bezrobocie, inflacja, dysproporcje majątkowe).
Generalna słabość władzy państwowej.
Niska ocena społeczna partii i polityków.
Przykład czeski (1990-2021) - KSČM.
ZMIANY W POPULARNOŚCI PARTII POLITYCZNYCH
Poparcie dla KSČM w wyborach do Izby Poselskiej 1996-2021
Poparcie w %.
1996: 14,9
1998: 18,5
2002: 12
2006: 10,3
2010: 8
2013: 12,8
2017: 7,8
2021: 3,6.
Zaufanie do polityków w %.
1995: 50
1999: 45
2008: 35
2013: 30
2019: 10.
Dotyczy Polski i Czech.
SYSTEMY POLITYCZNE W AZJI
SYSTEMY W EAST ASIA
Typowe w państwach: Korea Płd., Tajwan, Singapur, od lat 70. Chiny.
Kulturowo: Ograniczona gotowość akceptacji idei indywidualizmu i praw człowieka.
Konfucjanizm: wymóg lojalności, dyscypliny, obowiązkowości.
Dominacja zagadnień ekonomicznych nad politycznymi (rozwój gospodarczy jako priorytet).
Respekt dla państwa, wsparcie dla silnego rządu oraz tolerancja dla silniejszych partii.
Różnice z powodu różnych warunków wewnętrznych: jednolita etniczna Japonia, niejednolity Singapur.
SINGAPUR
Konstytucja z 1959 roku – władza prezydenta oraz parlament wybierany na 5 lat.
Obowiązkowy udział w wyborach, kandydaci wpłacają depozyt 6,5 tys. USD (przepada przy poparciu mniejszym niż 12,5%).
Wysokie kary za naruszenie zakazów w środkach komunikacji.
De facto kraj autorytarny z rządami Partii Akcji Ludowej od 1959 roku.
Rządy Lee Kwan Yew od 1959 do 1990 roku.
SYSTEMY ISLAMSKIE
Islam jako religia oraz sposób życia, postaw, moralności, zachowań politycznych i ekonomicznych.
Systemy typowe dla Afryki Płn., Bliskiego Wschodu oraz wschodniej Azji.
Różne wersje: od fundamentalizmu do pluralizmu.
Stosunki polityczne zgodne z zasadami islamu, tendencje absolutystyczne (np. Arabia Saudyjska).
Przykład: Iran – system zinstytucjonalizowanych ról religijnych, Islamska Rada Rewolucyjna, legislacja parlamentu zatwierdzana przez Radę.
REŻIMY WOJSKOWE
Podporządkowanie wojskowym czynnikom kształtującym system.
Typowe dla Ameryki Łacińskiej, Bliskiego Wschodu, Azji Płd.-Wsch.
Zawieszenie norm konstytucyjnych i prawnych, nie funkcjonują instytucje.
Armia jako oparcie dla rządów.
Delegalizacja ciał wybieralnych lub ich synekuralna rola.
Typy reżimów wojskowych:
Junta wojskowa: rola rozstrzygająca Rady Oficerów, rywalizacja koterii wojskowych.
Dyktatura spersonalizowana: przywódca desygnowany (np. Papadopoulos w Grecji 1967-74).
Formalne rządy cywilów podporządkowanych wojsku (Brazylia po 1945 roku).
PRZYKŁADY REŻIMÓW WOJSKOWYCH
Brazylia 1964-85 rządy wieloosobowe.
Chile 1974-89 Pinochet.
Argentyna 1976-83 J. Videla, R. Viola.
Peru 1968-75 J. Velasco.
Boliwia 1964-69 R. Ortuno.
Honduras 1956-57.
Panama 1969-89 O. Herrera, M. Noriega.
PODZIAŁ ADMINISTRACYJNY PAŃSTWA
PAŃSTWO UNITARNE I ZŁOŻONE
Terytorialny podział państwa, stosunki między władzami centralnymi a regionalnymi.
Państwo unitarne:
Podporządkowanie jednostek organom centralnym, zorganizowane identycznie.
Jednolity system prawa, jednolite obywatelstwo, jednolite sądownictwo.
Szeroki zakres praw pozostaje w kompetencji centralnych organów.
Państwo złożone:
Części składowe zachowują pełny lub ograniczony zakres suwerenności.
Zachowanie systemu organów prawodawczych, wykonawczych i sądowniczych.
Przykład: unia personalna lub realna, federacja, konfederacja (np. Szwajcaria do 1848 r., Senegambia 1982-89).
PAŃSTWA FEDERALNE A UNARNE
Państwa federalne:
Terytorium federacji nie jest jednolitą całością pod względem administracyjnym, podmioty federacji mają władzę ustawodawczą i ustrojodawczą (mogą mieć własne konstytucje).
Części składowe federacji mogą mieć własny system prawny i sądowy.
Istnienie podwójnego obywatelstwa (np. RFN, USA, w Szwajcarii nawet potrójnego).
2-izbowe parlamenty związkowe (druga izba reprezentuje podmioty federacji).
Podział kompetencji między federację i jej części składowe.
MONARCHIA I REPUBLIKA
MONARCHIA
Władca jako reprezentant władzy suwerennej, władzę sprawuje w zasadzie dożywotnio.
Uzyskanie władzy przez dziedziczenie lub wybór.
Niepisana reguła: król panuje, ale nie rządzi.
Władca symbolem ciągłości władzy i tradycji, funkcja ceremonialna, integracyjna, arbitrażowa.
Przykład: 12 państw Europy.
REPUBLIKA
Głowa państwa wybierana na określony czas, wybór przez obywateli lub kolegium.
Szersze kompetencje w porównaniu do monarchii.
FORMA PAŃSTWA
Konstytucyjnie określony sposób organizacji życia politycznego i społecznego.
ZASADY KONSTYTUCJONALNO-PRAWNE DEMOKRACJI
Najistotniejszy akt prawny, określenie podstaw ustroju politycznego i gospodarczego.
Regulacja związków między podmiotami władzy publicznej oraz zasady organizacji aparatu państw.
Porządek prawny wynika z konstytucji.
Rola sądownictwa konstytucyjnego badającego zgodność aktów prawnych z konstytucją.
Specjalny tryb zmiany konstytucji, jej trwałość; niektóre zapisy nie mogą być zmieniane.
Rozmaite podziały aktów konstytucyjnych i różnorodność ich funkcji (normatywna, socjalizacyjna, integracyjna).
KATEGORIE KONSTYTUCJI
Z uwagi na sposób uchwalenia:
Oktrojowane (konstytucje Napoleona).
Obywatelskie (uchwalane przez demokratycznie wyłonione gremia, referendum).
Ze względu na treść:
Pełne (ujmują relacje między organami szczegółowo).
Niepełne (jedynie zasady podziału władzy).
Ze względu na formę:
Pisane.
Niepisane.
Ze względu na trwałość:
Sztywne: trudne zmiany.
Giętkie: łatwiejsza droga do modyfikacji.
SUWERENNOŚĆ
Suwerenność jako niezależność od czynników wewnętrznych i zewnętrznych.
Początkowo rozumiana jako suwerenność monarchy.
Suwerenność narodu: władza należy do narodu, możliwość wyrażania preferencji przez obywateli.
3 aspekty udziału obywateli:
Dobro powszechne: władza ma na celu dobro ogółu.
Referendum jako możliwość udziału bezpośredniego.
Wybór przedstawicieli do sprawowania władzy.
REPREZENTACJA I DEMOKRACJA
Naród jako podmiot zbiorowy jako suweren; niemożliwe bezpośrednie sprawowanie władzy (fikcja prawna reprezentacji).
Określenie pozycji i obowiązków wybranych reprezentantów.
Społeczeństwo wybiera reprezentantów, którzy rządzą w jego imieniu.
Sytuacje wyjątkowe mogą prezentować inny model sprawowania władzy.
PRAWO A PAŃSTWO
Forma organizacji oparta na prawie, pierwszeństwo prawa wobec innych norm postępowania.
Państwo i organy są związane przepisami prawa, zasady:
Hierarchiczność prawa: konstytucja i akty niższego rzędu.
Adekwatność ingerencji prawnej w życie społeczne.
Pewność prawa (stabilność).
Legalizm: konieczność legitymizacji prawnej do sprawowania władzy.
Gwarancja praw i wolności jednostki oraz ich respektowanie.
Podział władz z niezależnością działań poszczególnych organów.
PODZIAŁ WŁADZY
Pochodna myśli politycznej J. Locke’a i Ch. Monteskiusza.
Wszelka władzę państwową cechuje skłonność do nadużyć, więc idea podziału miała przestrzegać przed tym.
Władza ustawodawcza, wykonawcza i sądownicza – każda wykonywana przez inny organ.
Trudność w realizowaniu zasady podziału władzy (rozgraniczenie).
W praktyce traktowane jako model idealny; częsta dominacja parlamentu nad innymi władzami.
Często rząd i większość parlamentarna tworzą jedność.
PRAWA I WOLNOŚCI OBYWATELSKIE
Obowiązek państwa zapewnienia praw jednostek zgodnie z prawem naturalnym.
Prawa 3 generacji:
Prawa i wolności osobiste i polityczne.
Prawa i wolności ekonomiczne.
Prawa ekologiczne i korzystania z osiągnięć cywilizacji.
Gwarancje materialne (tradycja, kultura polityczna) oraz formalne (prawo) na realizację tych praw.
Zgodność z międzynarodowymi standardami (Powszechna Deklaracja Praw Człowieka z 1948 r.).
Realizacja tych praw w różnych systemach (ONZ, Rada Europy).
ROLA PARTII POLITYCZNYCH
Wielość, równość partii oraz ich demokratyczna rola.
Legalność i swoboda działania opozycji.
Zakaz powstawania partii antydemokratycznych.
Przeciwieństwem zasada koncentracji władzy, monopol.
Grupy społeczne formują struktury instytucjonalne (np. związki zawodowe).
SYSTEM WYBORCZY
SYSTEM WIĘKSZOŚCIOWY
Mandaty dla partii, która uzyskała większość głosów w okręgu.
Większość względna (np. więcej głosów na TAK niż NA NIE).
Większość bezwzględna (powyżej 50% głosów ważnych).
Często prowadzi do II tury wyborów.
Wady i zalety systemu: deformacja rozkładu sił, tendencja do dominacji 2 dużych partii w parlamencie.