Masterclass Burgerschap & Cultuur: Racisme en Discriminatie

Mensen worden vaak in 'hokjes' geplaatst op basis van verschillende criteria:
- Nationaliteit.
- Afkomst.
- Zogenaamde raciale fysieke kenmerken.
- Geloofsovertuiging.
Naast racisme kan ongewenst gedrag voortkomend uit vooroordelen ook andere vormen aannemen, zoals:
- Seksistische opmerkingen.
- Discriminerende opmerkingen.
- Uitsluiting.
- Pesterijen.

Volgens onderzoek van de Vlaamse Scholierenkoepel ( $2023$ ):
- Een op de $2$ Vlaamse leerlingen in het secundair onderwijs is al eens getuige geweest van racisme op school.
- Onder de groep leerlingen van wie een of meerdere ouders een niet-Europese nationaliteit hebben, geeft de helft ( $50\%$ ) aan zelf al racisme ervaren te hebben op school.
Het niet volledig erkend worden voor wie je bent wordt omschreven als een uiterst pijnlijke ervaring voor slachtoffers.

Discriminatie: Het ongelijk of oneerlijk behandelen van een persoon op basis van persoonlijke kenmerken. Dit omvat onder andere:
- Geslacht en genderidentiteit.
- Afkomst, huidskleur en nationaliteit.
- Geloof en politieke overtuiging.
- Leeftijd en seksuele geaardheid.
- Taal en gezondheidstoestand.
Racisme: Racisme gaat over het indelen van mensen in categorieën op basis van:
- Nationaliteit of afkomst.
- Zogenaamde raciale fysieke kenmerken.
- Geloofsovertuiging.
- Een buitenlands klinkende naam.
Dit proces vindt plaats binnen een sociale machtsverhouding en kan zowel individueel als maatschappelijk optreden. Het kan al dan niet slecht bedoeld zijn.

In de $19e$ eeuw ontwikkelden wetenschappers foutieve theorieën over het bestaan van verschillende menselijke rassen met variërende warden.
De toegeschreven superioriteit van het zogenaamde 'blanke ras' diende als legitimatie voor:
- Onderwerping van andere volkeren.
- Uitbuiting door middel van slavernij.
- Kolonisering.
Hoewel de wetenschap inmiddels heeft aangetoond dat er genetisch gezien geen verschillende menselijke rassen bestaan, blijven racisme op basis van fysieke kenmerken en hardnekkige foutieve aannames bestaan.
Racisme was al aanwezig vóór de opkomst van de $19e$ -eeuwse rassenleer en richtte zich in Europa onder meer tegen:
- Joden.
- Roma.
- Afrikanen.
- Arabieren.
- Moslims.

De reportage van Koppen ( $2015$ ) stelt de vraag hoe diep racisme anno nu nog ingebakken zit in het menselijk denken.
Jane Elliott, een Amerikaanse leerkracht, voerde eind jaren zestig ( $1960s$ ) een experiment uit met haar achtjarige leerlingen.
De klas werd verdeeld op basis van oogkleur:
- Groep $1$ : Kinderen met blauwe ogen.
- Groep $2$ : Kinderen met bruine ogen.
Doel van het experiment: De leerlingen laten ervaren hoe vernederend discriminatie en racisme aanvoelen.

Bijna $50$ jaar na het originele experiment herhaalde Meester Jan (ook wel aangeduid als Meester Yannick) de oefening in een klas van het vijfde leerjaar van een Antwerpse school.
Belangrijke observaties uit de documentaire:
- Niemand wordt geboren met racisme, maar het sluipt de leefwereld van kinderen binnen.
- Vooroordelen nestelen zich verbazingwekkend snel in de hoofden van leerlingen tijdens het experiment.
- De documentaire 'De verdeelde klas' duurt $45$ minuten en schetst een ontluisterend beeld van de moderne maatschappij.
Jane Elliott, destijds $82$ jaar oud, werd in Canada bezocht door reporters. Ze toonde zich geschokt door de resultaten van de Belgische herhaling en uitte haar zorgen over hoe lang dergelijke uitsluiting van kinderen nog geaccepteerd wordt.

In de documentaire komen verschillende aspecten van het experiment naar voren:
- De reacties van de bevoorrechte groep (de groep die volgens de tijdelijke regels van de meester 'beter' was).
- De reacties en gevoelens binnen de benadeelde groep.
- De impact op de schoolse prestaties: de benadering van leerlingen (bevoorrecht versus benadeeld) heeft directe gevolgen voor hun vermogen om te presteren.
- De verrassende wending in het experiment op de volgende morgen.
Er wordt een vergelijking gemaakt tussen het gecontroleerde experiment en racisme in de realiteit, waarbij gevraagd wordt naar het fundamentele verschil tussen beide.
De ervaringen van de oorspronkelijke leerlingen van Jane Elliott laten zien of het experiment een blijvende verandering in hun denken teweeg heeft gebracht.
Een bekende Amerikaan deelt in het programma zijn persoonlijke ervaringen met racisme als kind.

De documentaire nodigt uit tot kritische vragen over de ethiek van sociale experimenten:
- Is het wreed om met leerlingen uit het vijfde leerjaar (ongeveer $10$ - $11$ jaar oud) te experimenteren?
- Wat is de ideale leeftijd voor een dergelijke les over racisme?
- Wat zijn de leerpunten voor de maatschappij?
Meester Yannick reflecteerde op zijn eigen ervaring als leraar die het experiment uitvoerde en wat hij persoonlijk heeft geleerd van het observeren van zijn klas.