Diere, Energie en Sintuie

Struktuur verskil baie.
Ons kan leer deur na die struktuur te kyk.
- Tipe kos.
- Hoe kos gekry word.
- Waar hulle woon.
- Hoe hulle beweeg.

Deur te kyk na die kaak en tande kan bepaal word of 'n dier plante of vleis eet.

Diere word in groepe ingedeel volgens wat hulle eet.
- Planteters (herbivore).
- Vleiseters (karnivore).
- Diere wat plante EN vleis eet (omnivore).
Diere is die verbruikers in die natuur.
- Verbruik energie (opneem en gebruik).
- Maak nie energie nie (produseer).
Plante is die produseerders van energie.
- Plante produseer voedsel vir diere.
- Herbivore en omnivore eet plante en kry energie.
- Karnivore en omnivore eet herbivore (en sommige omnivore) en kry energie.
Energie oordrag vind plaas in 'n voedselketting.

Kry energie vanaf plante.
Word die primêre (eerste) verbruikers genoem.
Eet blare, stingels, wortels, vrugte, blomme, nektar en sade.
Voorbeelde: Olifante, kameelperde, skilpaaie en skoenlappers.
Voorbeeld van 'n voedselketting:
- Plant (produseerder) -> insek (primêre verbruiker)

Kry energie vanaf ander diere of produkte wat deur diere gemaak word.
Is die sekondêre (tweede) en tersiêre (derde) verbruikers.
Eet ander diere en insekte.
Word dikwels roofdiere genoem.
Voorbeelde: Leeus, krokodille, haaie, spinnekoppe, skerpioene en bosluise.
Voorbeeld van 'n voedselketting:
- Plant (produseerder) -> insek (primêre verbruiker) -> spinnekop (sekondêre verbruiker) -> slang (tersiêre verbruiker)

Kry energie vanaf plante en diere.
Kan 'n primêre verbruiker wees (bv. bobbejaan wat vrugte eet).
Kan 'n sekondêre verbruiker wees (bv. bobbejaan wat insekte eet).
Voorbeelde: Verkleurmannetjies, bobbejane, vlakvarke, muise en rotte.
Muskiete kry energie van nektar, maar die wyfie benodig proteïne om eiers te produseer.
- Kry proteïne van bloed.
- Mannetjie muskiete drink nie bloed nie.

Mense is lewende organismes wat die sewe lewensprosesse uitvoer.
- Groei, beweeg, eet (voeding), plant voort, haal asem, skei afval uit en reageer op dinge (sensitiwiteit).
Ons reageer met ons vyf sintuie: gehoor, sig, reuk, smaak en tas.
Die dele van ons liggaam wat hierdie sintuie uitvoer word sintuigorgane genoem.

Klankgolwe beweeg vanaf die radio tot by die oorskulp.
Klankgolwe beweeg deur die oorkanaal tot by die oordrom (trommelvlies).
Die oordrom vibreer.
Die oordrom is vas aan die drie klein beentjies en die vibrasies beweeg deur die beentjies.
Die laaste beentjie druk teen die ovaal venster waar die koglea begin.
Die koglea is gevul met vloeistof en hierdie vloeistof laat duisende klein haartjies binne die koglea beweeg.
Hierdie fyn haartjies stuur 'n boodskap met die senuwees na die brein.
Vloeidiagram van klank:
- Bron (bv. radio) -> Oorskulp -> Oorkanaal -> Oordrom (trommelvlies) -> Drie klein beentjies -> Ovaal venster -> Koglea -> Fyn haartjies in koglea -> Senuwees na brein

Pupille verander volgens die hoeveelheid lig in 'n vertrek.
Oë knip ongeveer 10 keer per minuut.
- 'n Traan spoel oor die oë om dit te beskerm en uitdroging te voorkom.
- Beskerm teen stof en skerp lig.
- Is 'n onwillekeurige reaksie.

Die orgaan waarmee jy ruik is jou neus.
Die reuk en smaak sintuie werk baie nou saam.
Jou neus en mond is agter in jou keel met mekaar verbind (nasale holte).
Wanneer jy deur jou neus asemhaal, beweeg lugdeeltjies deur jou neusgate na die nasale holte.
Die nasale holte is verbind met senuwees wat boodskappe na die brein stuur.
Die binnekant van jou neus is met 'n dun slym lagie en fyn haartjies uitgevoer.
- Vang vuil lugdeeltjies op.
- As daar baie stofdeeltjies is, reageer jou liggaam met 'n nies.