O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni Saqlash Vazirligi

  • Toshkent Farmatsevtika Instituti
  • Toksikologik Kimyo Kafedrasi
  • 9-ma’ruza
    • Mavzu: Ekstraksiya usullari.
    • Ekstraksiyaga ta’sir qiluvchi omillar.
    • Ajralmalarni yot moddalardan tozalash usullari.
    • Zaharli moddalarni biologik ob’ektdan qutbli erituvchilar yordamida ajratib olish usullari.
  • Ma’ruzachi: prof. Z.A.Yuldashev
  • Toshkent – 2026

Ma’ruza Rejasi

  • Ma’ruza vaqti: 2 soat.
  • O‘qitish maqsadi: Talabalarni ekstraksiya usullari, ajralmalarni yot moddalardan tozalash usullari, zaharli moddalarni biologik ob’ektdan qutbli erituvchilar yordamida ajratib olish usullari bilan tanishtirish.

Foydalanilgan Adabiyotlar

  • Ikromov L.T., Mirxaitov T., Tojiev M.A., Yuldashev Z.O. Toksikologik kimyo. Toshkent, Extremum press, 2010.
  • Barry Levine. Principles of forensic toxicology. 2nd ed., rev. and updated, p. 401.
  • Крамаренко В.Ф. Токсикологическая химия, Киев, Выcша школа, 1989.
  • Ikramov L.T. va b. “Toksikologik kimyodan praktikum”. Toshkent, 2007.
  • Ikromov L.T va b. – Toksikologik kimyodan amaliy mashg‘ulot., 2005.
  • Электрон дaрслик: Калетина Н.И. Метаболизм и анализ токсикантов. Москва. «ГЕОТАР-Медиа», 2008.
  • Токсикологическая химия / Под ред. проф. Т.В. Плетеновой. М.: «Геотар-Медиа», 2008.
  • Internet va Ziyonet saytlari:
    1. www.ziyonet.uz
    2. www.astokscem.zn.uz
    3. www.sudmed.ru
    4. www.rc-sme.ru
    5. www.analittox.ru

Ekstraksiya Usullari

  • Ekstraksiya: Foydalaniladigan erituvchi orqali turli ob’ektlardan moddalarni ajratib olish jarayoni.
    • Extracting agent (ekstragent) - erituvchi.
    • Ekstraksiyalanuvchi modda: ob’ekt qattiq modda yoki suyuqlikdan iborat.
    • Qattiq moddalarni suv bilan eritish ishqorlanish deb ataladi.

Ekstraksiyalash Jarayoni

  • Ekstraksiyalash ko‘p bosqichli jarayondir:
    • Ekstragentni aniqlanuvchi moddani saqlovchi ob’ektga kiritish.
    • Moddani eritish yoki hujayra bo‘shlig‘idagi moddani ekstragentga o‘tish.
  • Moddalarni ajratish xarakteriga qarab, qattiq modda - suyuqlik va suyuqlik - suyuqlik ekstraksiyasiga bo‘linadi.

Suyuqlik-Suyuqlik Ekstraksiyasi

  • Ikkita aralashmaydigan suyuq fazalarda taqsimlanish jarayoni.
    • Bittasi ko‘p hollarda suv bo‘lib, ikkinchisi suv bilan aralashmaydigan organik erituvchi bo‘ladi.
    • Reekstraksiya - moddalarni organik erituvchi qavatidan suvga o‘tish.

Toksikologik Kimyo Qo‘llanilishi

  • Ekstraksiyalash usuli toksikologik kimyo, kimyo-texnologiyalari, farmatsiya va biologik kimyoda keng qo‘llaniladi.
  • Ekstraktsiyalash jarayonida kimyoviy o‘zgarishlar sodir bo‘lmaydi, qo‘shimcha moddalar hosil bo‘lmaydi.

Ekstragentlar Turlari

1. Fizikaviy Taqsimlanish yordamida Ekstraksiyalovchilar
  • Kimyoviy reaksiyalar sodir bo‘lmasdan moddalar ajratiladi.
  • Dipollilik, dielektrik xossalari kabi fizik xususiyatlar.
2. Kimyoviy Reaksiya orqali Ekstraksiyalovchilar
  • Moddalar biror modda (reagent) bilan o‘zaro kimyoviy birikishi natijasida hosil bo‘ladi.

Ekstraksiyada Qo‘llaniladigan Organik Erituvchilar

  • Ro'yxatdagi ayrim organik erituvchilar:
    1. n-Amilatsetat
    2. n-Amil spirti
    3. Benzol
    4. n-Butanol
    5. n-Geksan
    6. n-Geptan
    7. 1,2-Dixloretan
    8. Dietil efiri
    9. Izoamil spirti
    10. Izobutil spirti
    11. Uglerod sulfidi
    12. Xloroform
    13. Uglerod (IV) xlorid
    14. Etilatsetat
  • Har bir qator uchun zichlik, qaynash harorati va dielektrik o'tkazuvchanlik xususiyatlari keltirilgan.

Zaharli Moddalarni Ajratib Olishda Ta’sir Qiluvchi Faktorlar

  • Biologik ob’ekt va biosuyuqliklardan zaharli moddalarni ajratish asosida qutbli erituvchilar yordamida amalga oshiriladi.
    • Organik erituvchilarda eruvchanlik xususiyatlari.
    • Ekstraksiyalanish darajasi.

Ajralmalarni Yot Moddalardan Tozalash Usullari

  1. Suzish: Paxta yoki bint yordamida yirik mexanik qo‘shilmalardan tozalaydi.
  2. Filtrlash: Yirik va mayda mexanik qo‘shilmalardan tozalaydi.
  3. Tsentrifugalash: Yirik va mayda mexanik qo‘shilmalardan tozalash.
  4. Cho‘ktirish: Bunda cho‘ktiruvchi reaktivlar va harorat yordamida oqsillar va polipeptidlar cho‘kadi.
  5. Qayta Ekstratsiyalash: Fizik-kimyoviy xossalar asosida tozalash jarayoni.
  6. Fizik-Kimyoviy Usullar: Quruq xaydash, elektrodializ, elektroforez va xromatografik usullar.

Zaharli Moddalarni Nordonlashtirilgan Spirt yordamida Ajratish

-Ijobiy tomonlari:
1. Oqsil moddalar ivib cho‘kishi tufayli spirtli eritma ifloslanmaydi.
2. Suvli ajralmada barqaror emulsiya hosil bo'lmaydi.

  • Salbiy tomonlari:
    1. Vaqt talab qiladi (8-10 kun).
    2. Asosiy qismi zaharli moddalar yo‘qoladi.
    3. Usulning yuqori xarajatlari.

Palmular Ko‘rsatkichlar

  • Molekulyar holatdagi amfoter birikmalar: Suvli eritmalarda organik erituvchilarda yaxshi ekstraksiyalanadi. Biroq, ionlari suv molekulalari bilan gidratlanib, organik erituvchilarda echimdan ajralishi shart.
  • Amfoter birikmalarning ekstraksiyalanish jarayoni: pH muhitiga bog‘liqdir.

Ta’sir Qiluvchi Omillar

  1. Taqsimlanish koeffitsienti, ekstraksiyalanish darajasini hisobga olish.
  2. Organik erituvchi tabiati, harorat, elektrolitlar.

Laboratoriya Tajribalari

  • Qattiq bo‘shliqlardagi moddalarni suvda, organik erituvchilarda ajratib olish va moddaning tuxumli miqdorlarni aniq o‘lchash.

Nazorat Savollari

  • Ekstraksiyalash jarayonlari va ularning turlari haqida.
  • Qanday omillar ekstraksiyani o'zgartirishi mumkin?
  • Zaharli moddalarni aniqlashda qaysi organik erituvchilar ishlatiladi?

Xulosa

  • Ekstraksiyalash usullari, zaharli moddalarni ajratish jarayonlari va bu jarayonlarda ta’sir ko‘rsatuvchi omillar haqida yakuniy tahlil va tushuncha.
  • Ushbu usullarni to‘g‘ri qo‘llashni o‘rganish va nazorat qilish.