Inzicht krijgen in de emoties van de patiënt en van jezelf.
De patiënt inzicht geven in zijn beweegredenen.
Vaardigheden
Herkennen van de emoties van de patiënt en van jezelf.
Herkennen van overdracht en tegenoverdracht.
Contact maken volgens de pre-therapie van Prouty.
Invoegen bij extreme angst en paniek.
Invoegen bij woede.
Invoegen bij manische euforie.
Invoegen bij intens verdriet.
Erkenning geven.
Cognitief en affectief afleiden.
Effectief grenzen stellen.
Inleiding
Patiënten kunnen zo geëmotioneerd zijn dat een gesprek moeilijk is.
Denken is vertroebeld, aandacht vernauwt, geen ruimte voor informatie.
Heftige emoties zijn besmettelijk.
Eigen emoties kunnen die van de patiënt versterken.
Onvoorspelbaar gedrag bij heftige emoties; controleverlies.
Risico op escalatie; afbreken van gesprek overwegen.
Gesprek voortzetten onder veiliger omstandigheden, eventueel met meer hulpverleners of politiebegeleiding.
Herkennen van Emoties, Overdracht en Tegenoverdracht
Herkennen van de Emoties van de Patiënt
Emoties komen tot uitdrukking in het affect (zichtbare en hoorbare expressie).
Autonome reacties (blozen, transpireren).
Psychomotoriek (huilen, lachen, mimiek, gebaren).
Spraak, uitroepen, woordkeus, nadruk op sleutelwoorden.
Discrepantie tussen non-verbale en verbale communicatie is veelzeggend.
Non-verbale communicatie wint over het algemeen.
Interpreteer: is de patiënt boos, blij, bang of bedroefd (de vier B's)? Combinaties komen voor.
Emoties kunnen elkaar afzwakken of versterken.
Emoties verschillen in intensiteit (subtiel, matig, heftig).
Herkennen van de Eigen Emoties
Accepteer en respecteer emoties, ook die van jezelf.
Vraag je af: wat is mijn gevoel op dit moment (boos, blij, bang, bedroefd)?
Waar komt dit gevoel vandaan? Eigen emotie? Reactie op de patiënt?
Hevige emoties verminderen probleemoplossend vermogen en controle.
Beëindig het gesprek als je eigen gevoelens niet onder controle zijn.
Herkennen van Overdracht en Tegenoverdracht
Heftige emoties kunnen een aanwijzing zijn voor overdracht en tegenoverdracht.
Negatieve (heftige irritatie, teleurstelling, antipathie, onmacht) en positieve gevoelens (hevige verliefdheid, overdreven bezorgdheid, sterke sympathie en afhankelijkheid).
Overdracht: onbewust overdragen van vroegere niet-vervulde behoeften of onverwerkte problematiek op personen of situaties in het hier en nu.
Herhalen van interactiepatroon uit het verleden om iets te herstellen.
Tegenoverdracht: overdracht van hulpverlener op patiënt.
Bewust zijn van overdracht en tegenoverdracht bij heftige emoties.
Gebruik maken van super- of intervisie.
Contact Maken Volgens de Pre-Therapie van Prouty
Patiënt is contact met realiteit kwijt, contact herstellen noodzakelijk.
Techniek: pre-therapie van Prouty.
Prouty (1976): contact maken met chronisch psychotische mensen.
Hulpverlener laat patiënt in contact komen met realiteit, zichzelf, gevoelens en anderen.
Actief aansluiting zoeken bij primitief niveau van functioneren.
Toepasbaar bij verlies van contact met realiteit (psychose, delier), zichzelf en emoties (dissociatie, stemmingsstoornissen, extreme emoties), anderen (dementie, bewustzijnsverlies).
Spiegelen wat je ziet en hoort.
Contactreflecties: concrete bewoordingen en handelingen.
Kijk naar mimiek, gebaren, bewegingen, motorische onrust, angstige blik, uitspraken.
Inleven; wat zou hij kunnen zien of horen? Zijn er omgevingsgeluiden?
Contactreflecties volgens Prouty
Situationele reflecties: "Ik zit hier bij u."
Reflecties van gelaatsuitdrukkingen: "U kijkt angstig."
Reflecties van lichaamshoudingen en bewegingen: "U schuift met uw benen onder uw stoel."
Woord-voor-woordreflecties.
Herhaling van reflecties waar de patiënt enigszins op reageerde.
Invoegen bij Extreme Angst en Paniek
Casus: Mevrouw Roos heeft een paniekaanval
Psychotherapeute, mevrouw Roos krijgt paniekaanval tijdens sessie: hyperventileert, reageert niet.
Reflecteer gelaatsuitdrukking: "Mevrouw Roos, u kijkt angstig."
Verhef stem: "Mevrouw Roos!"
Gebruik situationele reflectie: "Mevrouw Roos! Ik zit hier bij u."
Noem elementen uit omgeving: "Mevrouw Roos, u zit hier op een stoel. U bent hier nu bij mij, uw therapeute."
Vraag om hand, observeer reactie: "Mevrouw Roos. Geef me eens een hand…"
Reflecteer lichaamshouding en bewegingen: "Ik zie dat u de armen kruist en zachtjes heen en weer wiegt."
Bied houvast door woorden als 'we' en 'samen': "We zitten hier samen in de spreekkamer, u hebt een paniekaanval."
Non-verbaal invoegen bij de Extreem Angstige Patiënt
Blijf rustig, laat je niet meeslepen door angst.
Extreme angst kan tot onvoorspelbaar gedrag leiden: zorg voor veiligheid.
Houd afstand (minstens een armlengte), minder oogcontact.
Ga niet in deuropening staan (gevoel van vluchtbelemmering).
Kondig bewegingen aan: "Ik loop nu naar u toe. Ik ga u lichamelijk onderzoeken."
Aanraking kan contact herstellen, maar raak alleen aan als de patiënt dit kan verdragen.
Verbaal Invoegen bij de Extreem Angstige Patiënt
Neem tijdelijk regie over als de patiënt overspoeld dreigt te raken.
Sta/zit op ooghoogte.
Laat geen stiltes vallen (verhoogt spanning).
Vul stilte met monotoon, 'saai' stemgeluid.
Laat weten dat je er bent, gebruik naam.
Bied houvast door rustig maar krachtig aanwezig te zijn.
Maan niet tot kalmte (werkt niet).
Benoem angst als probleem: schep afstand tussen de patiënt en zijn angst.
Gebruik 'we' en 'samen': maak inspanning gezamenlijk.
Invoegen bij Extreme Angst en Paniek: Tips
Creëer veiligheid, extreme angst kan tot onvoorspelbaar gedrag leiden.
Blijf kalm: laat je niet meeslepen door andermans paniek.
Gebruik een directieve aanpak, bied houvast.
Invoegen bij Woede
De-escalatie
Casus: Arie Kruit is woedend!
48-jarige man, ex-dakloze, beweert baxters met medicijnen (waaronder methadon) niet ontvangen te hebben, SPV ziet dat medicatie is meegegeven.
Patiënt slaat met vuist op balie: "Ik wil NU mijn pillen!"
SPV: "Arie, zullen we er even onder vier ogen over praten? Kom, we zoeken een spreekkamer op en zoeken dit samen uit."
Patiënt blijft staan met armen over elkaar: "Ik zet geen stap voor ik mijn pillen heb!"
Gevoelsreflectie: "Je bent razend, zie ik." (iets versterkt)
Patiënt zwakt af: "En of ik woedend ben! Ik word hier als junk behandeld."
Erkenning en beroep op relatie: "Ik ken je goed genoeg om te weten dat je geen junk bent, Arie, die tijd heb je achter je."
Patiënt richt woede op receptioniste: "Maar die trút behandelt me wél als een junk!"
Stop-gebaar en grenzen stellen met wij-boodschap: "Arie, prima als je je hart lucht. Maar als je zo tegen ons gaat schreeuwen en schelden, dan kunnen we niet met je praten en dan kunnen we ook niet uitzoeken hoe het nou zit met die baxters."
Non-verbaal Invoegen bij Woede
Reacties bepalen escalatie: controle over doen en zeggen.
Blijf rustig, respectvol en empathisch.
Kies een plek om te staan/zitten.
Plaats jezelf in een hoek van 45 graden t.o.v. de patiënt.
Sta dicht bij de deuropening (gevoel van weg kunnen komen).
Houd fysieke afstand (meer dan één armlengte).
Laat handpalmen zien (geen vuist), schouders licht hangen, draai rug nooit naar de woedende patiënt toe.
Afwisselend wel en geen oogcontact (respect vs. uitdaging).
Vermijd plotse bewegingen.
Kondig bewegingen aan; doe dit rustig en vloeiend (slow motion).
Hoe Groter het Publiek, Des te Groter het Theater
Aanwezigheid van anderen kan wantrouwen en agressief gedrag versterken.
Geen gezichtsverlies openbaar.
Vraag anderen de ruimte te verlaten om even onder ons of even onder vier ogen te praten (wel binnen gehoorsafstand).
Bij dreigende agressie: aanwezigheid van zo veel mogelijk mensen voorkomt escalatie.
Laat de Patiënt Even Ventileren
Laat boze woorden over je heenkomen; negeer feitelijke onjuistheden, kritiek of diskwalificaties (mentaal iets positiefs zoeken).
Laat de patiënt even gaan (niet in staat tot rationeel gesprek).
Beleving niet te snel toetsen aan realiteit (werkt als olie op het vuur).
Pas Op: Laat het Niet Uit de Hand Lopen
Benoem en begrens direct de eerste tekenen van agressie (wordt over het algemeen alleen maar erger).
Verbale agressie tolereren kan leiden tot andere vormen van agressie.
Overweeg gesprek te beëindigen; vraag om toestemming (controle en waardigheid).
Licht beslissing toe: houd het bij jezelf (vermijd beschuldiging).
Verbaal Invoegen bij Woede
Praat met rustige en lage stem, korte zinnen, laat zo min mogelijk stiltes vallen.
Noem de naam van de patiënt.
Bied iets aan: jas ophangen, stoel, iets te drinken. Nodig uit om te gaan zitten.
Vraag niet om rustig te gaan zitten.
Gebruik zo nodig een iets krachtiger ik-boodschap: "Ik zou het prettig vinden om erbij te gaan zitten, mijnheer Hagen. Dan kunnen we het er over hebben."
Ga er maar vanuit dat de patiënt een goede reden heeft om zich te voelen zoals hij zich voelt (zelfs als het gebaseerd is op een misverstand).
"U hebt ongetwijfeld een goede reden om zo over de rooie te zijn! Vertel eens…" of meer "ouwe-jongens-krentenbroodtaal".
Het woordje precies zet de patiënt aan het denken, minder aan het voelen!
Invoegen bij Woede: Tips
Zorg bijtijds voor ieders veiligheid.
Negeer in eerste instantie feitelijke onjuistheden, kritiek en diskwalificaties.
Laat de patiënt zijn boosheid even ventileren, maar laat het niet uit de hand lopen.
Benoem en begrens agressie onmiddellijk.
Hoe groter het publiek, des te groter het theater.
Invoegen bij Manische Euforie
Invoegen bij Manische Euforie
Casus: De heer Mulder - heeft een manische episode
Verpleegkundige op een acute-opnameafdeling. Heer Mulder opgenomen en direct gesepareerd (bipolaire stoornis, manisch-psychotische toestand, onrustig).
Patiënt neemt met zwierig gebaar de po af en maakt een diepe buiging. "Het is mij een waar genoegen."
Patiënt associeert in hoog tempo verder, probeert separeer uit te lopen.
Vriendelijk, maar beslist: "Mijnheer Mulder! Wij mogen u nu niet naar buiten laten gaan. De burgemeester heeft bepaald dat u voorlopig hier, in het ziekenhuis, blijft. U hebt een inbewaringstelling gekregen."
Stel grenzen met een wij-boodschap; vermijd 'u moet'.
"Mijnheer Mulder, u hebt het de afgelopen dagen érg druk gehad. U bent hier om weer nieuwe krachten op te doen. Kijk, ik heb hier een tablet waarmee u gaat slapen, zodat u fit blijft."
Contact maken met iemand die aan een acute manische psychose lijdt, is vanwege de hevige onrust en de instabiliteit van het beeld erg moeilijk.
Het affect is labiel en aanvankelijke euforie kan van het een op het andere ogenblik omslaan in dysforie (een sombere stemming).
Bij manisch-psychotische patiënten is het uitermate belangrijk correct te blijven, ook als de situatie lachwekkend overkomt. Wees niet ongevraagd vertrouwelijk, maar vraag hoe iemand aangesproken wil worden.
Patiënten met grootheidsfantasieën kunnen gekwetst worden als ze getutoyeerd worden, terwijl onderdanig optreden hun almachtsgevoel kan versterken.
Ingaan op de inhoud van de psychose heeft over het algemeen weinig zin.
Blijf duidelijk, concreet en eerlijk. De patiënt wekt misschien de indruk je niet te horen, maar doet dat wel.
Soms lukt het om even contact te maken door met de onrustige patiënt mee te lopen en suggesties te doen over tempo en richting.
Invoegen bij Manische Euforie: Tips
Wees correct, duidelijk, concreet en eerlijk.
Probeer niet op de inhoud van de psychose in te gaan.
Houd er rekening mee dat het affect van de patiënt labiel is.
Invoegen bij Intens Verdriet
Begin met een gevoelsreflectie.
Niet vragen "Hoe is het?", maar direct een complexe gevoelsreflectie geven: "U ziet er verdrietig uit." (krachtige erkenning).
Korte stilte na reflectie (non-verbale uitnodiging).
Impliciet aangeven dat de patiënt zijn gevoelens mag hebben en beleven.
Laat het Verdriet Even Bestaan
Neiging om verdrietige mensen op te beuren werkt averechts (ongehoord en onbegrepen).
Gevoelens zijn op zich geen problemen waarvoor wij als hulpverleners een oplossing moeten bieden.
Laat hevige gevoelens even bestaan (gelegenheid om zich te 'herpakken' en gevoelens te verwoorden; intensiteit kan afnemen).
Niet meegaan met diskwalificerende dooddoeners als 'ik heb nog een fijn huis, lieve kinderen en werk' en 'er zijn mensen die er nóg slechter aan toe zijn'.
Liever een tweezijdige reflectie (erkennen van positieve aspecten en problemen).