Teoria Stosunków Międzynarodowych - Notatki z Kolokwium

Teoria Stosunków Międzynarodowych

Czym jest Teoria?

  • Teoria pochodzi od greckiego słowa "theorein" (przyglądać się, rozważać). Jest rezultatem rozważań na temat oglądanego przedmiotu.
  • Teoria to logicznie spójna całość uogólnień, wywnioskowanych na podstawie ustalonych faktów naukowych i powiązanych z dotychczasowym stanem nauki.
  • Teoria musi być falsyfikowalna, czyli muszą istnieć sposoby jej empirycznej falsyfikacji.
  • Teoria to stwierdzenie relacji między pojęciami abstrakcyjnymi, obejmującymi szeroki zakres obserwacji empirycznych (definicja pozytywistyczna).
  • Teorie podkreślają nieokreśloność i odrzucają linearność na rzecz pokazywania schematów i związków.

Chronologiczny Rozwój Dyscypliny Teorii Stosunków Międzynarodowych

  1. Chronologiczny rozwój: następowanie po sobie dominujących perspektyw teoretycznych.
    • Po I wojnie światowej: idealizm.
    • Po II wojnie światowej: realizm.
    • Później: rywalizacja wielu podejść, ze szczególną pozycją behawioryzmu.
    • Lata 80. XX wieku: debata między neorealizmem a neoliberalizmem, która doprowadziła do niepewnego konsensusu w latach 90.
  2. Rozwój na podstawie serii wielkich debat między konkurującymi perspektywami teoretycznymi:
    • Idealizm i realizm w okresie międzywojennym, zwłaszcza w latach 30.
    • Tradycjonalizm (idealizm i realizm) a behawioryzm w latach 60.
    • Podejście państwowocentryczne a transnacjonalistyczne w latach 70.
    • Neorealizm, neoliberalizm, neomarksizm w latach 80.
    • Neosynteza (racjonalizm) a podejścia alternatywne (reflektywizm) w latach 90.

Poziomy Analizy

  1. Poziom systemu międzynarodowego:
    • Państwa działają w systemie według pewnych schematów.
    • Badacze pomijają znaczenie wewnętrznych podziałów, rolę grup nacisków i znaczenie jednostek.
    • Relacje między państwami są zdominowane przez strukturę systemu.
    • Istotne znaczenie ma liczba biegunów (np. system bipolarny).
  2. Poziom państwa:
    • Badacze analizują wewnętrzne procesy, które determinują kształt polityk zagranicznych państw.
    • Analizują procesy decyzyjne i różnice między procesami decyzyjnymi w sytuacjach kryzysowych i zwyczajnych.
  3. Poziom jednostek:
    • Koncentracja na jednostkach, które mają wpływ na procesy decyzyjne w państwach.
    • Założenie, że jednostki nie zawsze są racjonalne; duża rola emocji.

Realizm i Neorealizm

  1. Główni twórcy doktryny realizmu:
    • Tukidydes (Wojna peloponeska)
    • Machiavelli (Książę)
    • Edward Carr (The Twenty Years’ Crisis)
    • Hans Morgenthau - każde działanie państwa obliczone na utrzymanie, zwiększenie lub demonstrację siły
    • George Kennan, Henry Kissinger, John Mearsheimer, Robert Gilpin
  2. Główne założenia realizmu:
    • Państwowocentryzm - inni aktorzy mają drugorzędne znaczenie.
    • Decydenci to racjonalni aktorzy.
    • Koncentracja na sile/potędze; prymat kwestii związanych z bezpieczeństwem.
    • Przywiązywanie dużej wagi do struktury i jej znaczenia.
    • Akcent na powtarzalność w SM.
  3. Kluczowe aspekty:
    • Polityka światowa jest konfliktogenna i naznaczona przez rywalizację.
    • Dynamika systemu międzynarodowego jest zdeterminowana przez państwa dążące do zabezpieczenia swoich interesów.
    • Anarchia systemu międzynarodowego - równowaga sił w anarchii.
    • Ludzie są egoistyczni i dążą do władzy.

Neorealizm/Realizm Strukturalny

  • Kenneth Waltz - Theory of International Politics (1979)
  • Mniejsze znaczenie założeń dotyczących natury ludzkiej.
  • Większe znaczenie przypisywane strukturze, czyli ograniczeniom spowodowanym przez państwa funkcjonujące w anarchicznym systemie.
Założenia Neorealizmu
  1. Duże znaczenie struktury.
  2. Państwa są egoistyczne i kierują się własnymi interesami - ich działania bazują na ich sile.
  3. Ciągła rywalizacja.
  4. Poziom anarchii oraz siła państwa są mierzalne.
Realizm Ofensywny vs Defensywny
  • Ofensywny (Mearsheimer) - im większa siła, tym większa szansa na przetrwanie państwa, dlatego państwa dążą do maksymalizacji siły.
  • Defensywny (Waltz, Snyder) - państwa dążą do wzrostu swojej siły, by zapewnić równowagę i bronić się przed innymi.

Teoria Stabilności Hegemonicznej (HST)

  • Rozwijana przez m.in. Gilpina, Kindlebergera.
  • Wskazuje, że prawdopodobieństwo utrzymania stabilności systemu międzynarodowego jest większe, gdy jedno państwo jest dominującą potęgą światową (Pax Britannica, Pax Americana).
  • Koniec hegemonii zmniejsza stabilność układu.

Teoria Długich Cykli

  • Georg Modelski - w stosunkach międzynarodowych wyróżnia się cykliczną naturę rozwoju gospodarczego (cykle Kondratiewa) i rozwoju polityczno-wojskowego (sukcesja hegemonii), które poprzedzają wojny globalne.
  • Modelski zakładał cykliczność światowego przywództwa, każdy cykl trwający około 100 lat.
  • Wojna o hegemonię kończy jeden cykl i rozpoczyna kolejny.

Różnice Między Realizmem i Neorealizmem

  1. Realizm zakłada historyczną zmienność państwa i jego wyższość nad systemem międzynarodowym; neorealizm opiera się na założeniu o ciągłości, a system państw jest autonomiczną i samokonstytuującą się dziedziną.
  2. Neorealizm przedkłada krótkoterminowe względne zyski nad długoterminowe bezwzględne zyski ze względu na niepewność bezpieczeństwa.
  3. Realizm klasyczny zakłada zmienność suwerenności państwa jako konsekwencję zmiany statusu praw obywatelskich, neorealizm zakłada że suwerenne państwa nadal będą istnieć pomimo rosnącej współzależności i globalizacji.
  4. Realizm - państwo nie jest jednolite i ulega zmianom; neorealizm - państwo ma charakter monolityczny.
  5. Realizm - siła wewnętrzna i zewnętrzna państw zmienia się w czasie rzutując na ogólną siłę państwa w SM; neorealizm - wewnętrzna siła nie ma dużego wpływu na rolę państwa w systemie międzynarodowym.
  6. Realizm - państwo posiada znaczny poziom władzy sprawczej w systemie międzynarodowym; neorealizm - państwa podporządkowują się międzynarodowej logice, która wymaga od nich poszukiwania niezbędnych środków do przetrwania.

Realizm Neoklasyczny

  • Przywódcy muszą odpowiadać na zmiany w systemie, biorąc pod uwagę także własne zaplecze wewnętrzne.
  • Stan anarchii pozwala rządzącym na elastyczne reagowanie na zmiany.
  • Wpływy środowiska międzynarodowego są “filtrowane” przez czynniki wewnętrzne oraz na poziomie jednostki (Gideon Rose).

Liberalizm i Neoliberalizm

Liberalizm
  • Centralna rola indywidualnych praw jednostki.
  • Wyrzeczenie się użycia siły dla osiągnięcia interesów.
  • Poszanowanie standardów etycznych i norm prawa międzynarodowego.
  • Harmonizacja interesów państw.
  • Systemowa anarchia - brak instytucji regulujących relacje między państwami.
  • Rozwój świata poprzez międzynarodową współpracę; prymat współpracy między państwami.
  • Współzależność jako czynnik ograniczający ryzyko wybuchu konfliktów.
  • Organizacje międzynarodowe i aktorzy pozarządowi kształtują preferencje i wybory państw.
  • Demokracje nie toczą ze sobą wojen, więc demokrację trzeba rozprzestrzeniać.
Neoliberalizm
  • R. Keohane, Joseph Nye, John Ikenberry
  • Współpraca między państwami jest wykonalna i trwała, zmniejsza konflikty i konkurencję.
  • Podkreślają rolę instytucji i reżimów międzynarodowych, które ułatwiają współpracę międzynarodową poprzez:
    • Udzielanie informacji, zwiększanie wiarygodności.
    • Ustanawianie punktów kontaktowych, koordynację.
    • Obniżanie kosztów transakcyjnych.
    • Umożliwienie wzajemnych powiązań pewnych kwestii, co podnosi koszty niezgodności.
  • Keohane argumentuje, że system może być stabilny w przypadku braku hegemona, obalając teorię stabilności hegemonicznej (Ikenberry).
  • Instytucje mogą być trwałe, ponieważ:
    • Budują koalicje, rutyny, powiązania.
    • Dają podstawę do innych form współpracy.
    • Wzmacniają oczekiwania dotyczące przyszłego zachowania.
  • Współpraca między autonomicznymi państwami może zaistnieć poprzez kultywowanie wzajemnego zaufania, budowanie norm, reżimów i instytucji.
Nowy Liberalizm
  • Andrew Moravcsik: kluczowe znaczenie dla zachowania państwa na arenie międzynarodowej mają relacje między państwem a społeczeństwem.
  • Grupy społeczne, instytucje i interesy wpływają na preferencje państwowe.
  • Państwo reprezentuje interesy pewnego podzbioru społeczeństwa.
  • Interesy państw nie są zbieżne ani rozbieżne, lecz ograniczone przez interesy innych państw.

Konstruktywizm

  • Twórcy: Emanuel Adler, Alexander Wendt, Friedrich Kratochwil
Główne Założenia
  1. Państwo, interes czy potęga to pojęcia o podłożu społecznym.
  2. Tożsamość państwa kształtuje się społecznie w wyniku interakcji z innymi państwami.
  3. Tożsamość to opinia aktora o tym, kim jest, co kształtuje jego interesy.
  4. Tożsamość małego państwa będzie inna niż tożsamość i interesy dużego państwa.
  5. System międzynarodowy nie ma jednej struktury.
  6. W systemie uczestniczą różne podmioty, nie tylko państwa.
  7. Przypisują znaczenie norm, zasadom i wartościom państw.
"Most" Alexandra Wendta
  • Dynamika stosunków w realiach anarchii może sprzyjać ukształtowaniu różnych systemów bezpieczeństwa:
    • Wrogiego - gdzie każde państwo podejrzewa wszystkie inne o chęć dokonania agresji.
    • Neutralnego - państwa nie kojarzą swojego bezpieczeństwa z bezpieczeństwem innych podmiotów, ale nie prowadzi to do rywalizacji bezpośredniej.
    • Kooperatywnego - państwa czują się odpowiedzialne za wzajemne bezpieczeństwo.
Tożsamość Zbiorowa i Społeczna
  1. Podmioty formują swoje tożsamości w interakcji, działając w realiach znaczeń podzielanych przez wiele podmiotów.
    • Tożsamość zbiorowa - tożsamość, w której zdanie o własnej roli i statusie kształtuje się pod wpływem cech przypisywanych temu państwu przez społeczność międzynarodową (np. USA).
      • Gdy grupa państw traktuje jakieś państwo jak mocarstwo, to ono zaczyna się czuć mocarstwem.
    • Tożsamość społeczna - formuje się wewnątrz danego państwa pod wpływem czynników krajowych (np. Korea Północna).
  2. Friedrich Kratochwil wyróżnia:
    • Zasady regulujące - nakazują lub zakazują konkretnych działań w danych okolicznościach (np. zasady ruchu drogowego).
    • Zasady konstytutywne - same zasady z góry tworzą określone typy zachowania (np. gra w szachy).

Poststrukturalizm, Feminizm, Teoria Postkolonialna

Poststrukturalizm
  • Porządek, znaczenie i struktury nie mają cech trwałości.
  • Obserwator jest zawsze uwikłany w wewnętrzne zasady i kontekst, które determinują postrzeganie świata.
  • Stosunki międzynarodowe to pole walki między rywalizującymi ze sobą interpretacjami czy reżimami prawdy.
  • Państwa powstały w wyniku przemocy i określeniu granic, lecz proces ten nigdy nie został zakończony.
Feminizm
  • Siła rozumiana jako dominacja i kontrola uprzywilejowuje męskość; wojna buduje tożsamość mężczyzn.
  • Należy włączać perspektywę kobiecą do stosunków międzynarodowych i badać źródła dyskryminacji kobiet.
  • Męskie elementy to społeczna dominacja, kobiece to reprodukcja i rozwój.
Teoria Postkolonialna
  • Badania nad niewolnictwem, przesiedleniami, emigracją, dyskryminacją.
  • Zrozumienie systemu międzynarodowego wymaga dostrzeżenia jego kolonialnych korzeni.
  • Dąży do zrozumienia dominacji występującej w stosunkach społecznych i stosunkach międzynarodowych.

Strukturalizm (Neomarksizm)

  • Imperializm - dominacja jednego narodu nad drugim; ingerencja jednego państwa w sprawy drugiego.
  • Imperializm prowadzi do wojny, ponieważ elity wymuszają wzrost wydatków na zbrojenia, by chronić zagraniczne inwestycje.
  • Do końca XIX wieku funkcjonował podział na świat cywilizowany i barbarzyński.
  • John Hobson - źródłem imperializmu są nadmierne oszczędności, które nie wynikają z pracy - ograniczają one popyt, więc kapitaliści muszą szukać rynków dla swoich towarów i kapitału.
  • Marks - w relacjach centrum-peryferie występują strukturalne instrumenty wyzysku oraz kapitalistyczna struktura.
  • Lenin - teoria walki klasowej; kolonializm wyrazem formalnego podziału świata, a imperializm podziału nieformalnego; relacje między państwami służą realizacji celów klasy burżuazyjnej; wojny są efektem rywalizacji o wpływy i kolonie.
  • Schumpeter - państwa mają wrodzoną skłonność do ekspansji; kapitalizm i demokracja czynią wojnę mniej prawdopodobną.
Nowy Imperializm
  • Ponowny wzrost zainteresowania teoriami imperializmu nastąpił w wyniku wojen USA w Iraku i Afganistanie.
  • Hardt i Negri - cechą kapitalizmu jest brak konfliktów geopolitycznych między głównymi państwami kapitalistycznymi.
  • Harvey - potęga ekonomiczna jest rozproszona; wytworzyła się triada władzy: Europa Zachodnia, Ameryka Płn, Azja Wschodnia - konflikty między nimi mogą doprowadzić do walk geopolitycznych.

Teorie Zależności

  • Zapoczątkowane przez Raula Prebisha w ramach pracy dla Komisji Ekonomicznej ONZ, do tego grona należy m.in. Johan Galtung.
  • Ekonomiczny rozwój peryferii zakłócony przez sojusz między centrum i centrum peryferii - rezultatem ogromne nierówności wewnątrz państw i między państwami.
  • Rozwój peryferii możliwy jedynie przez oderwanie od systemu kapitalistycznego, uprzemysłowienie, substytucja importu.
  • Galtung: państwa centrum podzieliły się peryferiami i uzależniły je od siebie.
  • Większe nierówności wewnętrzne występują w państwach peryferii, niż w państwach centrum.
  • Centrum Peryferii wysługuje się Centrum Centrum i Peryferiom.
  • 5 typów imperializmu Galtunga:
    • Gospodarczy
    • Wojskowy
    • Polityczny
    • Komunikacyjny
    • Kulturowy

Teoria Systemu-Świata

  • System-świat ma swoje granice, struktury, grupy członków, reguły uprawomocnienia oraz spójność. W ramach danego obszaru sfera ekonomiczna jest zintegrowana, ale sfera polityczna podzielona na państwa (gospodarka- świat).
Podstawy Funkcjonowania Systemu Wallersteina
  1. Gospodarka-świat obejmuje procesy produkcyjne na danym obszarze, tworząc jeden podział pracy; suwerenne państwa mają wyłączną jurysdykcję na swoich terytoriach.
  2. Gospodarka-świat ma cykliczne rytmy rozwoju i stopniowo rozszerza swoje granice.
  3. System kapitalistyczny wyrósł z akumulacji kapitału.
  4. Kapitalizm wymaga stałego ruchu, obrotu towarów, kapitału, siły roboczej, innowacji.
  5. Kapitalizm prowadzi do polaryzacji korzyści i dobrobytu.
  6. System kapitalistyczny, jak każdy inny, ma swój cykl życia, który kiedyś się skończy.
Centrum-Półperyferia-Peryferia
  • Centrum - demokratyczna władza, wysokie płace, dobrze rozwinięte usługi socjalne, eksport towarów przetworzonych, import surowców.
  • Półperyferia - władza autorytarna, niskie płace, słabo rozwinięte usługi socjalne, eksport surowców i artykułów przetworzonych, import też obu.
  • Peryferia - władza autorytarna, płace poniżej minimum egzystencji, brak usług socjalnych, eksport surowców, import towarów przetworzonych.

Neogramscianizm

  • Antonio Gramsci - włoski marksista.
  • Hegemonia - dominacja ekonomiczna jednej klasy uznawana jest za zalegalizowaną.
  • Źródłem władzy jest dominacja nad procesem produkcji, ideologia uprawomacnia tę dominację.
  • Hegemonia - wynik oddziaływania potęgi materialnej, ideologii i instytucji.
  • Do hegemonii prowadzi uzyskanie kontroli nad surowcami, kapitałem i rynkami.
  • Państwo dominujące tworzy porządek hegemoniczny by maksymalizować własny interes.

Szkoła Angielska

  • Wywodząca się z Brytyjskiego Komitetu Teorii SM (lata 50. XX wieku) z przedstawicieli takich jak: Hedley Bull, Martin Wight, Herbert Butterfield, Charles Manning.
  • Czerpie z realizmu, racjonalizmu i kosmopolityzmu.
  • Duże znaczenie norm i instytucji, centralne znaczenie koncepcji społeczności międzynarodowej.
  • Odwołuje się do teorii prawa naturalnego Grocjusza - każde państwo posiada określone prawa wynikające z samego faktu jego istnienia.
Societas vs Universitas
  • Michael Oakeshott:
    • Societas - tworzą partnerzy niezależni, którzy dobrowolnie godzą się na pewne standardy zachowania.
    • Universitas - tworzą aktorzy zależni od siebie dla realizacji wspólnych celów.
  • Społeczność międzynarodowa to forma societas - państwa kształtują społeczność międzynarodową, a zarazem są przez nią kształtowane.
Społeczność Międzynarodowa
  • Powstaje w wyniku wzajemnych powiązań i norm obowiązujących państwa, które uznają swoje wzajemne interesy.
  • Hedley Bull - anarchia prawna / anarchia polityczna
    • Prawna - brak rządu światowego
    • Polityczna - brak społeczności międzynarodowej, hobbesowski stan wojny.
Rozróżnienie Pojęć
  1. System międzynarodowy - kontakty między państwami pozwalają na wzajemne uwzględnianie swoich interesów i zachowań.
  2. Społeczność międzynarodowa - społeczność państw świadomych swoich wspólnych celów i wartości, są związane konkretnymi zasadami i tworzą instytucje.
    • Takie społeczności tworzyły:
      • Starożytna Grecja, do ok. 100 r. p.n.e.
      • Renesansowe Włochy
      • Europa Wczesnonowożytna
      • Europa zachodnia (1650-1950)
      • Cały świat od ok. 1950 roku.
  3. Społeczność światowa - tworzą ją jednostki ludzkie, które tworzą nowe relacje na poziomie globalnym.

Pluralizm i Solidaryzm

Pluralizm (Bull)
  • Stosunki międzynarodowe są zbudowane na zasadach interakcji i współistnienia; prawo międzynarodowe jest prawem tylko między państwami, lecz wpływ norm, prawa i instytucji jest stosunkowo niewielki; zakres społeczności międzynarodowej jest wąski: nieinterwencja w sprawy wewnętrzne oraz troska o utrzymanie porządku międzynarodowego.
    • Koncepcja kontraktowa, funkcjonalna.
    • Tylko państwa.
Solidaryzm (Wight)
  • Solidarność we wprowadzaniu prawa międzynarodowego i uniwersalnych standardów zachowania; prawo międzynarodowe jako wola międzynarodowej wspólnoty; znaczny wpływ norm, prawa i instytucji solidaryzm dopuszcza interwencję humanitarną; koncepcja bezpieczeństwa zbiorowego.
    • Koncepcja kulturowa, cywilizacyjna.
    • Państwa i jednostki.

Teorie Normatywne

Komunitaryzm
  • M. Walzer, M. Frost, R. Jackson
  • Żaden sposób życia nie jest jedynym właściwym, żadne państwo nie powinno wyznaczać normatywnych podstaw porządku światowego.
  • Nie istnieją uniwersalne zasady sprawiedliwości - jest ona wytworem konkretnej społeczności politycznej.
  • Kosmopolityczna wspólnota ludzkości - tworzona bezpośrednio przez jednostki.
Kosmopolityzm
  • Linklater, Beitz, Pogge
  • Koncentracja na człowieku, uniwersalność, powszechność.
  • Państwa są zbiorami jednostek - prawa państw wynikają z praw jednostek.
  • Państwa mają znaczenie tylko gdy realizują potrzeby jednostek.