Bài 4

Dưới đây là bản dịch bài viết "Vô vi" của nhà văn Vương Mông sang tiếng Việt, được trau chuốt theo phong cách văn chương, giàu tính triết lý và hoa mỹ:

VÔ VI • TIÊU DAO • BẤT THIẾT PHÒNGVô Vi

Một cô biên tập viên nọ từng nhờ tôi viết một câu châm ngôn có sức lay động và thức tỉnh bản thân. Trong tâm trí tôi lúc ấy lập tức hiện hữu hai chữ, chỉ duy nhất hai chữ mà thôi: Vô Vi.

Tôi không thấu cảm hai chữ này theo nghĩa tiêu cực thuần túy. "Vô vi" không phải là chẳng làm gì cả, mà là khước từ những việc ngu muội, vô hiệu, vô ích, vô nghĩa; thậm chí là những việc tẻ nhạt, vô vị, nhạt nhẽo, hay những điều gây tổn hại, thương tổn, hao mòn và hổ thẹn với lương tâm.

Đời người phải kinh qua vạn sự, mỗi ngày cũng phải đối mặt với trăm việc; làm được chút việc có giá trị, có ý nghĩa vốn chẳng hề khó, cái khó nhất chính là không làm những việc chẳng đáng làm. Ví như, tự mình tạo nên chút thành tựu không khó, khó ở chỗ tuyệt đối không nảy sinh lòng đố kỵ với thành tựu của người khác. Lại ví như, chẳng sa vào những tranh chấp vô bổ, chẳng tự chuốc lấy phiền muộn bởi những lẽ được mất tầm thường; không tự huyễn hoặc bằng những lời khoác lác tự cao tự đại , không phô trương thanh thế giả tạo; chẳng sa đà vào những lập luận tự thân để tự thuyết phục chính mình, hay những lời xì xào bàn tán trong những bè phái. hay những lời sáo rỗng dăng dẳng hay sự bao biện làm thay do k tin tưởng người khác mà thực chất là nói mà không làm. Và còn biết bao nhiêu ảo tưởng đơn phương vốn dĩ hoàn toàn chẳng thể thành hiện thực, cùng sự hao tổn tinh lực và tâm sức cho những ảo vọng ấy.

Vô vi, chính là không làm những việc như thế.

"Vô" là nỗ lực rũ bỏ hư vọng, tiết chế sự lo âu, kìm nén lòng nóng nảy; là hết sức tránh xa những việc xa rời quy luật và thực tế khách quan, cũng như cự tuyệt chủ nghĩa hình thức. Vô vi chính là chắt chiu nguồn năng lượng và thời gian hữu hạn của đời người, để từ đó mới có thể thực sự bắt tay vào làm được điều gì đó—đó chính là Hữu vi. Bỏ đi 1 số việc mới có thể làm được những việc khác. chỉ khi biết cách k cưỡng cầu mới có thể bàn đến chuyện hi sinh bản thân

Vô vi là nguyên tắc của sự hiệu quả, là đạo lý của sự vật, là quy luật của sự tiết kiệm. Vô vi chính là tiền đề tiên quyết của Hữu vi. Vô vi đồng thời cũng là nguyên tắc dưỡng sinh, là suối nguồn của niềm vui; bởi chỉ có Vô vi mới giúp con người ta không chuốc lấy phiền não. Hơn thế nữa, Vô vi còn là một phạm trù đạo đức. Cốt lõi của đạo đức nằm ở chỗ có những việc không làm chứ không phải việc gì cũng không làm; có như thế, ta mới có thể tách mình ra khỏi những thua vui tầm thường , thoát khỏi những chuyện vụn vãnh, và đặc biệt là xa rời thói cầu danh lợi hèn hạ (vinh thân phì gia).

Vô vi là một tầng cảnh giới. Vô vi là một sự tự vệ và tự tôn. Vô vi là một niềm vui —đối với bản thân, đối với người khác, đối với sự nghiệp và cả đối với lịch sử. "Vô vi " là niềm hoan hỷ của bậc triết nhân. Vô vi là sự duy trì cho sự chủ động. là động lực duy trì của tính phóng khoáng. là một sự thông tuệ. là một kiểu hài hước tỉnh táo mà điềm tĩnh.

Và suy cho cùng, Vô vi là 1 dạng phong cách

Tiêu Dao

Chẳng rõ vì cớ gì mà ngay từ thuở thiếu thời, tôi đã đem lòng cảm mến hai chữ "Tiêu Dao" đến thế. Phải chăng bởi hình tự? Hai bộ "Sước" (走之儿 - bộ quai sước) sóng đôi gợi lên một cảm giác vận động tung hoành ngang dọc, một sự khoáng đạt khôn cùng. Hay chăng bởi âm thanh? Một thanh âm bình, một thanh dương bình, sự kết hợp giữa các vận mẫu tròn môi và không tròn môi khiến ta liên tưởng đến những thanh âm như: dao dao, điều điều, chiêu chiêu, tiêu tiêu, sâm sâm, kiêu kiêu, niểu niểu, tiếu tiếu...tất thảy đều mang 1 vẻ đẹp mỹ lệ.

Tôi không rõ đối với Trang tử, hay đối với những người k dan than vào "đấu tranh" trong thời cách mạng văn hóa – hai chữ này mang hàm ý gì; tôi cũng chẳng tường tận từ điển Thuyết văn đến Từ hải giải thích ra sao về chúng. Duy đối với cá nhân tôi, "Tiêu Dao" về cơ bản là một thái độ sống thẩm mỹ. Đó là việc xem cuộc đời, sự nghiệp, công việc, kết bạn , du lịch cho đến mọi nỗi thăng trầm như một sự trải nghiệm phong phú, viên mãn và toàn diện. Đó là coi thiên nhiên, đất nước, con người, vạn vật và mọi sự kiện là đối tượng của cái đẹp, là sàn diễn lớn lao của kiếp nhân sinh, để từ đó mà đạt được cảm giác khai phóng, tự do và thoát tục

bản thân rộng mở mới cảm nhận được sự phong phú của thees giới. Thế giới của kẻ hẹp hòi và cố chấp chỉ là một hang tối vĩnh viễn không lối thoát. bản thân hiếu học mới cảm nhận được sự mới lạ của thế giới . Thế giới của kẻ lười nhác chỉ là sự lặp lại đơn điệu. bản thân lương thiện mới cảm nhận được vẻ đẹp của thế giới; chung quanh kẻ âm mưu mãi mãi chỉ là cạm bẫy và ám tiễn. bản thân rộng rãi quang minh lỗi lạc mới có thể tự do tự tại giữa đất trời. những kẻ bon chen ti tiện thì lúc nào cũng giật mình lo sợ nơm nớp bất an

Bởi biết thong dong, nên chẳng bao giờ để bản thân lún sâu vào những tranh chấp tẻ nhạt: so đo thiệt hơn, ân ân oán oán, chi li tính toán, xì xào bàn tán. Những kẻ như thế, thành tựu lớn nhất đạt được cũng chỉ tựa tiếng vo ve của loài muỗi, đốt người ta vài nốt sưng tấy mà thôi.

Dĩ nhiên, đời người không chỉ có tự do tự tại. Ta vẫn cần một tấm lòng quan tâm, một sự nhiệt huyết và một trái tim nồng cháy. Chỉ tiếc rằng, những chuyện chỉ đáng để "thong dong" mà đối đãi lại quá nhiều, quá nhiều. Không lãng phí tinh lực vào những phương diện hoàn toàn không xứng đáng – đó chính là nguyên tắc quý giá nhất mà tôi đúc kết được từ kinh nghiệm của mấy mươi năm cuộc đời.

Bất Thiết Phòng

Tôi có ba phương châm là: "Vô vi nhi trị ba" (Hãy cứ vô vi mà trị), "Tiêu dao", và "khoông phòng bị". "Vô vi" và "Tiêu dao" đều đã viết rồi, nay xin được luận về "Bất thiết phòng".

Cốt lõi của "không phòng bị" một là quang minh chính đại, hai là chẳng ngại phơi bày nhược điểm của bản thân.

Vì sao lại không phòng bị? Bởi lẽ điều đó vốn chẳng cần thiết. Tâm không ý hại người, lòng không chút tạm bợ cẩu thả, ý chẳng màng chuyện bất chính, tư tưởng không phạm lễ nghĩa, vậy thì phải phòng bị điều chi? Ai có thể làm gì được một kẻ không chút phòng bị như thế?

Chữ thư pháp của tôi không đẹp, vậy mà vẫn có người tìm đến xin chữ. Câu châm ngôn tự răn mình mà tôi tâm đắc nhất chính là bốn chữ: "Đại đạo vô thuật" (Đạo lớn không dùng thủ thuật). nhuwng kẻ tinh ranh suy cho cùng cũng chỉ là trò vặt vãnh. Thủ đoạn nhỏ chỉ có tác dụng nhất thời. kéo bè kết phái chỉ gây náo động trong chốc lát . Duy chỉ có chân lú — cái đạo của quy luật khách quan, quy luật của sự phát triển lịch sử, đạo lí lễ nghĩa — mới thực sự giải quyết được vấn đề. phòng bị chỉ là mưu mẹo nhỏ, gọi là kỹ mọn điêu trùng. chỉ dựa vào những tiểu xảo để chiếm lợi trước mắt thì cuối cùng cũng chỉ làm trò cười cho thiên hạ. Kẻ lo phòng thủ tất phải phô trương thanh thế, ngôn hành bất nhất, để rồi giữa thanh thiên bạch nhật lại lộ chân tướng, chuốc lấy nực cười. Kẻ lo phòng thủ tất phải đeo mặt nạ giả tạo, đẩy bằng hữu chân chính ra xa vạn dặm, cuối cùng chẳng ra làm sao, cô độc giữa thế gian.

Chẳng sợ phơi bày khuyết điểm, thậm chí tự kiểm điểm bản thân , ấy là biểu hiện của sự tỉnh táo, sự tự tin; là biểu hiện của sự hoạt bát, và trên tất cả là sự chân thành. Khuyết điểm thì mặc khuyết điểm, yếu điểm mặc yếu điểm, không qtrong khuyết điểm hay nhược điểm, chẳng muốn dọa người, chẳng cầu lừa người, lấy sự thân thiết đãi người thì sẽ nhận về lòng thành thực. Chẳng cần lao tâm khổ tứ vì hình tượng cá nhân, chẳng cần phẫn nộ trước những lời đồn thổi của thế gian, cũng chẳng hở chút là lại lôi mình ra để khoe mẽ. Tự bốc hơi mình, tự bi lụy thở than, hay tự mình cuống quýt náo động, thảy đều là kết quả của kẻ không có sở trường, không có tự tin, chỉ khiến người đời cười chê.

Ở một phương diện khác, không phòng bị chính là sự bảo vệ tốt nhất. Sự chân tình và khoáng đạt, sự thấu hiểu và ủng hộ của hàng triệu độc giả cùng bằng hữu, sự đồng cảm từ trên xuống dưới, từ trong ra ngoài — đó chẳng phải là một phòng tuyến kiên cố hơn cả phòng tuyến Maginot hay sao?

Sở dĩ không phòng bị còn có một nguyên nhân có lẽ là căn bản và quan trọng nhất: Chúng ta không có thời gian. So với việc lập rào phòng bị cho cá nhân, chúng ta còn có quá nhiều việc ý nghĩa hơn đang chờ đợi phía trước. đối với những kẻ chuyên đi quấy nhiễu người khác Hoàn thành tốt công việc của mình chính là cách phòng ngự và tấn công hiệu quả nhất .

Phải chăng vì không phòng bị mà cũng có lúc chịu thiệt thòi, để cho những kẻ tiểu nhân bất lương có cơ hội nắm thóp, chụp mũ hay không?

Tất nhiên là có. Thế nhưng, xét về đường dài, cái được vẫn lớn hơn cái mất, dẫu mất mà vẫn như được. "Bất thiết phòng" vẫn mãi là tín điều mà tôi trọn đời không hối tiếc.