EPKZ_wykład-1-psych.klin-charakterystyka-scalone
Psychologia kliniczna - definicja
Badania i zastosowania psychologiczne.
Opis, wyjaśnianie zachowań, przeżyć, funkcjonowania somatycznego.
Określanie przyczyn, diagnoza, profesjonalna pomoc i interwencje.
Obszar zainteresowań
Zdrowie i choroba, dobrostan i cierpienie, normalność i nienormalność.
Uwarunkowania zdrowia, zaburzenia psychiczne i somatyczne.
Psycholog kliniczny
Człowiek i jego dynamika wewnętrzna.
Jednostkowe badanie i rozumienie problemów.
Przedmiot psychologii klinicznej (H. Sęk, 2003):
Zespół twierdzeń opisujących:
Funkcje psychiczne i somatyczne, zachowania (zdrowe i zaburzone).
Przyczyny zdrowia i zaburzeń, mechanizmy biopsychospołeczne.
Podstawy diagnozy psychologicznej.
Zasady promocji i ochrony zdrowia, prewencji i psychoterapii.
Wiedza ogólna i specjalistyczna:
Opis i wyjaśnianie problemów zdrowia i zaburzeń.
Wiedza o metodach badania i procedurach praktycznych.
Przedmiot psychologii klinicznej ewoluuje z wiedzą i metodami.
Podział wiedzy według Irwina Altmana (1996):
Podstawowa wiedza teoretyczna:
Pojęcia, koncepcje, paradygmaty zdrowia i zaburzeń.
Wyniki teoretyczne lub empiryczne.
Wiedza profesjonalna:
Zasady i procedury diagnostyczne i pomocowe.
Metody, techniki, umiejętności kliniczne.
Zastosowanie wiedzy podstawowej.
Wiedza społecznie responsywna:
Badanie nowych zjawisk z udziałem praktyków.
Zadania psychologii klinicznej:
Zadania badawcze:
Tworzenie i rozwój wiedzy o zdrowiu-chorobie.
Studia nad normą psychiczną i zdrowiem psychicznym.
Związane z działami psychologii (np. rola w terapii).
Rozwój metod (np. projekcyjne, eksperyment kliniczny).
Zadania praktyczne:
Zastosowanie wiedzy do problemów zdrowotnych.
Diagnoza, pomoc psychologiczna, promocja zdrowia, prewencja, interwencja kryzysowa, terapia.
Warunki profesjonalnego postępowania:
Wiedza, doświadczenie, przygotowanie osobiste, etyka.
Źródła i drogi rozwoju psychologii klinicznej:
1896: Lightner Witmer - pierwsza klinika psychologiczna.
Metoda: jednostkowe badanie psychologiczne.
Czasopismo: The Psychological Clinic.
C. Beers - książka o doświadczeniach w szpitalu psychiatrycznym.
Towarzystwo Higieny Psychicznej i ruch na rzecz praw pacjentów.
Nurty w psychologii klinicznej:
Nurt praktyczny:
Działania praktyczne, profesja, kształcenie zawodowe.
Zastosowania: od diagnozy, przez terapię, psychosomatykę, po interwencje kryzysowe i promocję zdrowia.
Nurt teoretyczny:
Freud - teoria, kompleksowe wyjaśnianie natury człowieka i zaburzeń.
Wiedza o zaburzeniach psychicznych i psychosomatycznych, rozwoju, diagnozie i psychoterapii.
Nurt badań empirycznych:
Kraepelin - klasyfikacja zaburzeń psychicznych, patopsychologia eksperymentalna (Zeigarnik).
Koncepcje behawioralne i poznawcze.
Korzenie psychologii klinicznej (Tabela 1.1):
Nurt eksperymentalny:
Twórca: Wundt, 1879, Niemcy.
Metodologia: Eksperyment laboratoryjny.
Przedmiot: Procesy psychiczne, poznawcze.
Tematyka: Badanie procesów poznawczych, emocjonalnych i ich patologii (Kraepelin).
Początek: Behawioryzm, psychologia behawioralno-poznawcza.
Dorobek: Metoda eksperymentalna w badaniu zaburzeń psychicznych, analiza statystyczna, uczenie się, przystosowanie, terapia behawioralno-poznawcza.
Nurt pragmatyczny:
Twórca: Witmer, 1896, USA.
Metodologia: Eksperyment naturalny, metoda kliniczna.
Przedmiot: Dziecko, adolescent, instytucja pomocy.
Tematyka: Trudności rozwojowe, pomoc, edukacja psychologów.
Początek: Podejście idiograficzne, psychologia kliniczna dziecka.
Dorobek: Tożsamość dziedziny, powiązanie psychologii z praktyką, współpraca interdyscyplinarna, kształcenie studentów.
Nurt kliniczny:
Twórca: Freud, 1893, Austria.
Metodologia: Studium przypadku.
Przedmiot: Osobowość.
Tematyka: Mechanizmy nerwicy i perwersji.
Początek: Psychoanaliza - metoda leczenia.
Dorobek: Metody badawcze (wywiad, projekcja, skojarzenia), koncepcja rozwoju, zaburzeń nerwicowych, psychoanaliza, paradygmat psychodynamiczny.
Przemiany psychologii klinicznej w Polsce (H. Sęk, 2005):
Okres przedwojenny:
Sekcja Psychologii, Towarzystwo Lekarskie - Ochorowicz 1891.
Prace nad nieświadomością - Abramowski, defektologia - Grzegorzewska.
Badania psychopatologii - Blachowski, Instytut Higieny Psychicznej - Dąbrowski 1931.
Psychologia kliniczna po II wojnie światowej:
Organizacja - Wyższa Szkoła Higieny Psychicznej (1946-1950).
Kryzys - likwidacja zawodu psychologa (1950-1956).
Reanimacja - konferencje (1956, 1958).
Odrodzenie, stabilizacja i rozwój - lata 60.
Stabilizacja i rozwój - lata 70-80:
Katedry na Uniwersytetach, specjalność psychologia kliniczna, Sekcja Psychologii Klinicznej przy PTP.
Teoria samoregulacji (Lewicki, Susułowska, Spionek, Maruszewski, Płużek, Obuchowska, Obuchowski).
Orientacja na zdrowie - lata 90:
Zmiana modelu praktyki, psychologia humanistyczna, psycholog psychoterapeuta.
Pomoc psychologiczna, szkolenia, paradygmat samoregulacji, specjalizacje.
Badania empiryczne, poszerzenie zakresu (neurologia, rehabilitacja, somatopsychologia).
Różnicowanie się psychologii klinicznej, rozwój praktyki:
Podręczniki psychoterapii, wydawnictwa psychologiczne.
Społeczna psychologia kliniczna, interwencja kryzysowa, psychologia zdrowia, psychoonkologia.
Psychologia przemocy, uzależnień.
Usamodzielnienie psychologa klinicznego, praktyka psychoterapeutyczna, popularyzacja.
Wyzwania XXI wieku:
Współpraca badaczy i praktyków.
Dostosowanie standardów do UE.
Standardy dla praktyki diagnostycznej i terapeutycznej.
Konceptualizacja diagnozy w modelach różnicowych, strukturalno-funkcjonalnych i epigenetycznych.
Psychologia kliniczna dawniej i współcześnie (H. Sęk, 2005):
Witmer - Kliniki Psychologiczne, metoda kliniczna.
Nurty: Praktyczny - Teoretyczny - Empiryczny.
Obszary:
Psychologia kliniczna dziecka i młodzieży, przemocy, uzależnień, zdrowia, człowieka dorosłego, zaburzeń psychicznych, psychopatologia.
Orientacje: patogenetyczna i salutogenetyczna:
Patogenetyczna:
Przyczyny i uwarunkowania zaburzeń (czynniki patogenetyczne):
Teoria etioepigenezy Bilikiewicza: trwałe podłoże dziedziczno-konstytucjonalne, czynniki uszkadzające OUN, cechy zespołów psychopatologicznych.
Salutogenetyczna:
Dynamiczna równowaga, reagowanie na bodźce.
Model salutogenetyczny (Antonovsky) - teoria stresu Lazarusa.
Orientacja salutogenezy - zdrowie:
Stresory wszechobecne.
Zdrowie - reagowanie na wymagania, zachowanie równowagi.
Kontinuum zdrowia - różne poziomy, od dobrostanu do choroby.
Poziom zdrowia - HE - DE (wymagania, zasoby, zachowania).
Zasoby odpornościowe: właściwości osoby (OUN, odporność, sprawność), psychiczne (osobowość, tożsamość, sprawstwo, inteligencja), biologiczne (genetyczne), środowiskowe (społeczne, kulturowe).
Stresory - brak adaptacji, napięcie.
Poczucie koherencji - przewidywalność, zaradność, sensowność.
Zachowania prozdrowotne.
Kompetencje zawodowe psychologa klinicznego:
1) Poszerzanie wiedzy i stosowanie odkryć naukowych.
2) Praktyka kliniczna oparta na nauce.
3) Ewaluacja własnej praktyki.
4) Projektowanie badań i publikowanie.
5) Współpraca z naukowcami.
Model naukowiec – praktyk.
Tożsamość zawodowa psychologa klinicznego:
Doświadczenie osobiste psychologa wpływa na skuteczność.
Praca z pacjentami o różnych zaburzeniach, korzystanie z superwizji.
Monitorowanie decyzji, świadomość wyborów, wpływ własnych cech.
ELEMENTY PSYCHOLOGII KLINICZNEJ I ZDROWIA - Wykład 2: Psychologia zdrowia
Psychologia zdrowia – geneza i obszar zainteresowań: USA, lata 70., Matarazzo.
Wkład psychologii do promocji i utrzymania zdrowia, zapobiegania i leczenia chorób, etiologii i diagnostyki, optymalizacji opieki zdrowotnej.
Wpływ czynników psychologicznych na zdrowie, powstawanie chorób i zachowania.
Historia medycyny psychosomatycznej:
Heinroth, 1818 - choroba psychosomatyczna, medycyna psychosomatyczna.
Psychosomatyka: psychologiczne czynniki wpływające na choroby somatyczne.
1939: Badania aspektów psychologicznych i fizjologicznych.
Lata ’30 XX wieku: wyodrębnianie się dziedzin psychologii.
Humanistycznie zorientowana medycyna, psychoanaliza.
Psychoanalityczny etap rozwoju medycyny psychosomatycznej:
Teoria histerii: konflikt wewnętrzny --> wyparcie/przemiana --> choroba somatyczna.
Alexander - choroby psychosomatyczne (oskrzela, jelito, tarczyca, nadciśnienie, gościec, wrzody, neurodermatozy).
Alexander - koncepcja powstawania chorób: cechy osobowości, sytuacja konfliktowa, słabość narządu.
Dunbar - badania osób chorych (wywiad): osobowość --> choroba (wrzodowca, wieńcowca, astmatyka).
Krytyka psychoanalitycznego etapu:
Procedura ex post facto w badaniach.
Retrospektywne vs prospektywne.
Dualizm: odrębność procesów psychicznych i biochemicznych.
Pomijanie roli czynników psychologicznych w chorobach „organicznych”.
Hermetyczny język psychoanalizy.
Psychofizjologiczny etap rozwoju medycyny psychosomatycznej:
Połowa XX wieku - neopozytywizm.
Bernard: Eksperyment fizjologiczny.
Cannon, The Wisdom of the Body (1932): homeostaza, reakcja walki/ucieczki.
Pawłow: fizjologia trawienia.
Reakcja „Walcz albo uciekaj”:
Aktywacja współczulnej części AUN i rdzenia nadnerczy: rozszerzenie źrenic, zgęstnienie śliny, przyspieszenie oddechu, wzrost ciśnienia, przyspieszenie pulsu, nasilenie krzepliwości krwi, zwężenie naczyń skórnych, zwiększenie napięcia mięśni szkieletowych, potliwość.
Reakcja relaksu: Aktywacja przywspółczulnej części AUN: wycofanie uwagi, senność, ukrwienie organów trawiennych, spadek ciśnienia krwi, spowolnienie pulsu, zmniejszenie napięcia mięśni szkieletowych.
Ujęcie współczesne:
Termin „psychosomatyka”:
Wydzielona grupa chorób, relacja umysł-ciało, podejście do chorego.
1939, Psychosomatic Medicine.
Groen, Lipowski.
Określenie „choroba somatyczna”:
Uraz psychiczny jako przyczyna choroby somatycznej (Rydzyoski, wg. WHO).
Brak kategorii w ICD-11.
DSM-5: czynniki psychologiczne wpływające na uwarunkowania medyczne.
Podstawowe założenia współczesnej medycyny psychosomatycznej:
Jedność biopsychospołeczna.
Zdrowie i choroba - arbitralne stany.
Rola czynników biologicznych, psychologicznych i społecznych w chorobach.
Etiologia wieloczynnikowa.
Brak sensu wyodrębniania chorób psychosomatycznych.
Medycyna behawioralna:
Lata 70. XX w.: medycyna behawioralna (behawioryzm + terapia behawioralna).
Objawy somatyczne jako zachowanie dezadaptacyjne, biofeedback.
Krytyka: ignorowanie mechanizmów psychologicznych, czynników biologicznych i społecznych.
Medycyna behawioralna:
1977, 1978 – konferencje w Yale.
Interdyscyplinarna dziedzina, integracja wiedzy i technik z nauk behawioralnych i biomedycznych.
Medycyna behawioralna, interdyscyplinarność, obszary działania:
Jednostki chorobowe: Choroba niedokrwienna serca, Nadciśnienie, Choroba wrzodowa, Astma
Obszary działania: Profilaktyka, Rehabilitacja, Leczenie, Diagnoza, Etiologia
Dyscypliny medycyny behawioralnej: Medycyna wewnętrzna, Inne działy medycyny, Epidemiologia, Psychologia, Socjologia, Antropologia
Podstawowe założenia współczesnej medycyny behawioralnej:
Koncepcje psychologiczne niewystarczające.
Konieczność stosowania metod różnych dyscyplin.
Współpraca, wiedza podstawowa.
Diagnoza, prewencja, leczenie, rehabilitacja w zespołach interdyscyplinarnych.
Psychologia medyczna jako dział medycyny behawioralnej:
Lata 70. XX w.: badania i zastosowania psychologii w medycynie pozapsychiatrycznej.
Zależności psychosomatyczne i somatopsychiczne, sytuacja człowieka chorego, kontakt lekarz-pacjent.
Struktura problematyki PM: Kierunek, poziom, podmiotowość.
Porównanie medycyna psychosomatycznej i medycyny behawioralnej (Wrześniewski, 2000):
Charakterystyka: Medycyna psychosomatyczna KLASYCZNA, Medycyna psychosomatyczna WSPÓŁCZESNA, Medycyna BEHAWIORALNA
Podstawy teoretyczne: Psychoanaliza, Psychologia i nauki biomedyczne, Nauki behawioralne i biomedyczne
Relacje psyche-soma: Dualizm, Holizm, Holizm
Udział czynników psychologicznych w etiologii chorób: Tylko w tzw. chorobach psychosomatycznych, Rola w powstawaniu każdej choroby somatycznej, Rola w powstawaniu każdej choroby somatycznej
Główne problemy badawcze i aplikacyjne: Etiologia chorób, Etiologia i leczenie, Etiologia, leczenie, rehabilitacja i profilaktyka
Dominujący przedstawiciele kierunku: Psychiatrzy, Psychiatrzy, psychologowie, lekarze interniści, Postulat zespołów interdyscyplinarnych
Psychologia zdrowia - założenia:
Zdrowie, a nie tylko choroba.
Psychologia medyczna --> kliniczna psychologia zdrowia.
Zdrowie i choroba - kontinuum.
Ochrona i promocja zdrowia.
Zasoby człowieka.
Zdrowie jako wartość społeczna.
Psychologia zdrowia jako dziedzina badań:
Badania naturalne (względy etyczne!).
Typy osobowości, struktury psychiczne.
Emocje pozytywne.
Czynniki zewnętrzne (zmiany życiowe, brak zasobów).
Wiele pytań badawczych!
Psychologia zdrowia jako dziedzina zastosowań praktycznych:
Praca z pacjentem i rodziną (diagnoza, terapia, rehabilitacja).
Praca z personelem medycznym (psychoedukacja, umiejętności interpersonalne).
Usuwanie zakłóceń w relacji lekarz-pacjent.
Rozwiązywanie problemów organizacji placówek medycznych.
Promocja zdrowia.
Status psychologii zdrowia:
Dziedzina psychologii (badawcza i profesjonalna tożsamość).
Niejednolita (medycyna