Architectuurgeschiedenis: Rococo en Neoclassicisme

Dit college is het laatste in de reeks die de chronologie van de architectuurgeschiedenis volgt.
Na de paasvakantie zullen thematisch bepaalde onderwerpen uit de architectuurgeschiedenis worden belicht.
De kennis van de afgelopen colleges is essentieel voor het begrijpen van de diepgang van de volgende onderwerpen.
Het college behandelt de 18e eeuw, met de nadruk op Rococo en Neoclassicisme, en Barok in Duitsland.

In de 17e eeuw was Duitsland het strijdtoneel van de 30-jarige oorlog, een machtsstrijd tussen Europese landen.
De oorlog had een verwoestend effect op de bevolking, waardoor er weinig ruimte was voor architecturale ontwikkelingen.
Na de Vrede van Westfalen in 1648 begon een periode van heropbouw, waarin de Barok opkwam in Oostenrijk en de zuidelijke gebieden van Duitsland.
De Renaissance architectuur had weinig invloed in dit gebied.
De Dom van Fulda is een voorbeeld van een kerk die duidelijk bedoeld is om Barok over te komen.
Wenen was een belangrijk centrum voor de ontwikkeling van de Barokkunst, als hoofdstad van het Habsburgse Keizerrijk.
De Barok in Oostenrijk werd geïnspireerd door Rome, maar ontwikkelde een eigen vormtaal.

Johan Bernard Fischer van Erlach: deed ervaring op in Rome en werd hofarchitect van de keizer.
Johann Lucas von Hildebrandt: werkte voor Prins Eugen van Savoye en ontwierp paleizen in Wenen.

Belangrijke opdracht: Zaal der Voorvaderen in het Schloss Vrij (Tsjechië).
Kenmerken:
- Ovale vorm.
- Uitgebreide decoratie van het plafond met geweldschilderingen.
- Klassieke elementen zoals pilasters en een bewegende kroonlijst.
- Diepe dakramen die de nadruk leggen op de zwaarte van het plafond.
Paleis van Schönbrunn: Fischer van Erlach werd in 1705 hofarchitect van de keizer, die Lodewijk XIV wilde overtreffen.
- Eerste ontwerp met gebogen façade, geïnspireerd op Rome en Bernini's ontwerp voor het Louvre, werd afgewezen vanwege de kosten.
- Tweede ontwerp leek op het Paleis van Versailles, met een middenkern en paviljoens.
Carlskirche in Wenen: gebouwd als dank voor het verlossen van Wenen van de pest in 1714.
- Combineert klassieke elementen (tempelportaal, zuilen van Trajanus) met Barok paviljoens.
- Het interieur is overdadig met marmer, kleur en goud.
- Altaarstuk met een dynamische sculptuur van de heilige Carolus Boromeus, geïnspireerd op Bernini.
- Golvende kroonlijst en illusionistische schilderkunst op het gewelf.

Belangrijkste werken: Paleizen voor Prins Eugen van Savoye (Unteres Belvedere en Oberes Belvedere).
Onderes Belvedere: zomerverblijf met een redelijk classistische uitstraling, maar met gebogen vormen bij de deuren en ramen.
Oberes Belvedere: veel barokker, met een semi-golvende gevel, decoratieve elementen en kleine ronde dakraampjes.
Het interieur heeft een ovale vorm en is versierd met decoratieve elementen en stucwerk in Rococo stijl.

Stift Melk: voorbeeld van vermenging van Gotische en Barokke stijlen.
- Hoge, verticale structuur en een westwerk met twee torens, typisch voor Gotische kerken, uitgevoerd in Barok stijl.
- Dynamisch voorplein met golvende muren.
- Bewegelijke kroonlijst in het interieur.

Beieren is een belangrijk centrum voor de Barok, met name in kerkgebouwen.
De gebroeders Asam (Cosmas Damian en Egid Quirin) speelden een belangrijke rol.
- Cosmas Damian was fresco-schilder, Egid Quirin was beeldhouwer en architect.
- Hun werk stond voornamelijk in dienst van de kerk.

De Assamkirche is een kerk die de broers Asam zelf lieten bouwen.
Het exterieur is extreem barok, met rotsen die naar buiten steken en een golvende gevel.
Het interieur is overladen met decoratie, waardoor de grenzen tussen architectuur, sculptuur en schilderkunst vervagen.

Ontstond in Frankrijk als reactie op Lodewijk XIV en het Franse classicisme.
Hovelingen trokken weg uit Versailles en gingen naar Parijs, waar ze hotels (stadspaleizen) lieten decoreren in een lichtere en vrijere stijl.
Kenmerken:
- Slanke decoratieve kenmerken.
- Lichte kleuren.
- Ornamentiek die heel vrijelijk is, met motieven van schelpen en bloemen.
- Dubbele s-vormen.

Salon Bleue in het Hôtel de Matignon (Parijs) is een vroeg voorbeeld van Rococo, ontworpen door Jean Courtonne.
Ornamenten gaan over de randen van spiegels heen.
Sierlijke motieven worden aan hoeken toegevoegd.

Salon de la Princesse in het Hôtel de Soubise (Parijs), ontworpen door Germain Boffrand, is een bekend voorbeeld van Franse Rococo.
Gebruik van schilderkunst, sculptuur en architecturale ruimte.
Extra laag van decoratie en ornament die de overgangen tussen verschillende elementen verzacht.

Via Franse architecten en kunstenaars kwam de Rococo naar Duitsland.
Slot Augustusburg in Brühl werd door François de Cuvilliés voorzien van een Rococo-versiering.
Amaliaburg in München is het toppunt van Rococo in Duitsland, gemaakt voor de vrouw van de keurvorst van Beieren.
Rokoko elementen in kerkarchitectuur, zoals de Vierzehnheiligenkerk, ontworpen door Balthasar Neumann.
Kleuren: wit en pasteltinten.
Scaileola: imitatie van marmer met schilderkunst.

Reactie op de overdadigheid en het neppe van de Barok en Rococo.
Streven naar een zuivere architectuur, gebaseerd op eerlijkheid, gelijkheid en transparantie.
Terug naar het beginsel van de architectuur, de klassieke architectuur.
Mark-Antoine Laugier schreef een essay over architectuur, waarin hij de zuivere architectuur definieerde als simpele zuilen met een ligger en een tempelfronton.
De zuil is het basisprincipe van architectuur.

De Église Sainte-Geneviève (Panthéon) in Parijs, ontworpen door Jacques-Germain Soufflot, is een voorbeeld van zuivere architectuur.
Simpele architectuur, niet overdreven decoratief, niks verhullend.
Structurele zuiverheid: alle elementen in een gebouw moeten functioneel zijn.
Gewelf is echt van steen.

Architectuur evolueert in samenhang met veranderingen in de maatschappij.
Het is belangrijk om na te denken over waarom gebouwen er zo uitzien en wat je daarover kunt leren.
Neostijlen in de 19e eeuw: besef waar de stijl voor staat en wat er in de 19e eeuw van wordt gemaakt.