KONSPTONG PANGWIKA – COMPREHENSIVE REVIEW NOTES

Unang Wika (L1)

• Kahulugan
  • Tinatawag ding mother tongue, katutubong wika o sinusong wika.
  • Wikang natamo mula kapanganakan hanggang sa magamit at maunawaan ng indibidwal.
  • Umuusbong sa loob ng tahanan at komunidad.
• Mga pamantayan upang ituring na katutubong tagapagsalita (Lee, 2013 “The Native Speaker”)
  1. Natutuhan ang wika sa murang edad.
  2. May likas at instruktibong kaalaman at kamalayan dito.
  3. Kayang makabuo ng mataas at makabuluhang diskurso.
  4. Mataas ang kakayahan sa komunikasyon gamit ang wika.
  5. Kinikilala ang sarili at kinikilala ng iba bilang bahagi ng lingguwistikong komunidad.

Pangalawang Wika (L2)

• Hindi taal o likas na natutuhan; karaniwang natutuhan sa paaralan o sa pakikipag-ugnayan.
• Natutuhan pagkatapos mahasa sa unang wika.
• Naiiba sa L1 sa pinagmulan at paraan ng pagkatuto (Krashen, 1982; Aguilar et al., 2016).

Pangatlong Wika (L3)

• Panibagong wikang natutuhan mula sa naririnig o nakikilala ng tao sa lumalawak na mundong ginagalawan.
• Ginagamit upang makiangkop sa mas malawak na lipunan.

Linggwistikong Komunidad

• Tumutukoy sa pangkat ng mga taong nagbabahagi ng isang wika o barayti nito.
• Bunga ng iba’t ibang salik (lahi, henerasyon, teknolohiya) na nagdudulot ng maraming barayti/baryasyon ng wikang Pilipino.

Monolingguwalismo, Bilingguwalismo, Multilingguwalismo

• MONOLINGGWALISMO
  • Iisang wika lamang ang midyum sa pagtuturo at komunikasyon.
• BILINGGWALISMO
  • Mula sa “bi” (dalawa) + “lingua” (wika) + “ismo” (pag-aaral).
  • Mga tunguhin
    • Pagpapayaman at paglinang ng Filipino bilang wikang pampagkatuto.
    • Pagpapaigting ng pagkatuto sa dalawang wika upang maabot ang mataas na antas ng edukasyon.
    • Paggamit ng Filipino bilang wika ng pagsisiyasat sa makabagong panahon.
• MULTILINGGWALISMO
  • Kakayahang magsalita ng $\geq 3$ wika nang sapat at mahusay.
  • Sumasaklaw sa pambansa, katutubo, at wikang global.

Homogenous at Heterogenous na Wika

• HOMOGENOUS
  • Mula sa Greek na “homos” (pagkakapareho) + “genos” (uri).
  • Pagkakatulad ng mga salita; posibleng mag-iba ng kahulugan dahil sa bigkas at intonasyon.
  • Nakatuon sa mga indibidwal sa iisang lugar na may iisang layunin at iisang wika.
• HETEROGENOUS
  • Mula sa “heteros” (pagkakaiba).
  • Nakatuon sa lipunang iba-iba ang paniniwala, antas, edukasyon, atbp.
  • Katangian:
  1. Pagkakaiba-iba batay sa edad, kasarian, tirahan, gawain atbp.
  2. Bunga ng partikular na pangangailangan ng magkakaibang grupo.
  3. May dalawang uri ng barayti: permanente at pansamantala.

Barayti ng Wika

A. Permanente

1. DAYALEK
   • Batay sa pinanggalingang lugar, panahon, katayuan sa buhay.
   • Wikang natutuhan mula sa tahanan; kinagisnan simula pagkasilang.
2. IDYOLEK
   • Kaugnay ng personal na kakanyahan ng isang indibidwal.
   • Nakasentro sa personal na estilo sa partikular na sitwasyon.
   • Hal. Mike Enriquez – “Sorry po”, Noli de Castro – “Magandang Gabi Bayan!”

B. Pansamantala

1. REGISTER
   • Tumutugon sa papel ng tagapagsalita sa lipunan at larangang pinaggagamitan.
2. ISTILO
   • Kaugnay ng relasyon ng nagsasalita at kausap; batay sa bilang/katangian ng tagapakinig.
3. MIDYUM
   • Batay sa paraang pasulat o pasalita; kung anong daluyan ang gamit sa pagpapahayag.

Halimbawang Sitwasyon ng Register/Estilo/Midyum

• Bati sa kaibigan: “Hoy, kumusta ka na?”
• Paggalang sa lolo/lola: “Kumusta po kayo?”
• Terminong akademiko (dalumat, dalisay, kabatiran) – madalas sa sulatin kaysa usapan.

Mga Halimbawa ng Heterogeneous na Katangian

1. Dayalektong Heograpikal – Tagalog Batangas vs. Tagalog Laguna vs. Tagalog Quezon.
2. Dayalektong Temporal – magkakaibang barayti sa pelikulang “Ang Probinsyano” noon at ngayon.
3. Dayalektong Sosyal –
   • Uri (balbal: utol, ermats, dedma).
   • Edad (antipara vs. shades).
   • Kasarian (gayspeak: jowa, jubis, ganda → gander).

Mga Katangian ng Homogenous na Wika

1. Arbitraryo – kahulugan ay pinagkakasunduan (kamay vs. ima vs. kamot vs. gamat).
2. Dinamiko – nanghihiram ng salita at binabago ang kahulugan (gimmick → pamamasyal).
3. Bahagi ng Kultura – limitadong katawagan batay sa karanasan (walang salin sa Filipino ang iba’t ibang Arabe para sa kamelyo).
4. May Sariling Kakanyahan – magkaibang estruktura (Nihongo: paksa-layon-pandiwa; Ingles: paksa-pandiwa-layon).

Kahulugan, Simulain, at Modelo ng Komunikasyon

• Ayon kay Josepina Mangahis et al. (De La Salle Univ.)
  • Proseso ng pagpapahiwatig at pagpapahayag ng mensahe tungo sa pagkaunawa gamit ang limang makrong kasanayan: pakikinig, pagbasa, pagsasalita, pagsulat, panonood.
• Komunikasyon ang pundasyon ng personal na relasyon (E. L. Pena et al.).

Mga Simulain

• Nagsisimula sa sarili; nangangailangan ng ibang tao; may dimensyong pang-nilalaman at relasyonal; komplikado; kumakatha ng simbolo; nagtataglay ng kahulugan; tuloy-tuloy na proseso.

Mga Modelo

1. Aksyon – sender → receiver.
2. Interaksyon – pagpapalitan ng mensahe.
3. Transaksyon – pagbabahaginan ng kahulugan ng isa o higit pa.

Antas ng Pormalidad sa Komunikasyon

1. Oratorical / Frozen
2. Deliberative
3. Consultative
4. Casual
5. Intimate

Uri ng Komunikasyon Ayon sa Konteksto

• Intrapersonal – mensahe’y nabubuo sa isip ng indibidwal.
• Interpersonal – dalawang tao, face-to-face o katulad.
• Pampubliko – iisang pinagmulan → maraming tagatanggap.
• Pangmasa – namamagitan ang mass media (TV, radio).
• Computer-mediated – gamit ang communication networks.

Register / Rehistro ng Wika (Modyul 4)

• Espesyalisadong termino na nagkakaiba ng kahulugan batay sa larangan.
  • Hal: “kapital” → puhunan (negosyo) / punong-lungsod (heograpiya).

Iba’t ibang Rehistro

A. Neutral – karaniwang alam ng marami sa iba’t ibang larangan.
B. Technical – kahulugan ay nakadepende sa larangan/propesyon.
C. In-House – maririnig lamang sa partikular na lugar/organisasyon.
D. Bench-Level – terminong pang-teknolohiya atbp. gamit ng practitioner.
E. Slang – impormal; gaya ng bakla, kalye speak.
F. Vulgar – hindi ginagamit sa pormal na talastasan; maaaring makasakit.

Rehistro ayon sa Antas (Montano-Harmon)

a. Static – walang pagbabago sa paraan ng pagsasalita.
b. Pormal – may sinusundang pormat at konbensiyon.
c. Consultative – may istruktura upang maintindihan ng kausap.
d. Casual – wika ng mga magkakapantay ang estado.
e. Intimate – para sa malalapit na kaibigan/pamilya.

Antas ng Wika

• PORMAL – pamantayang pormal na kabuluhan (tinatanggap ng paaralan at lipunan).
• HINDI-PORMAL
  A. Lalawiganin – natatangi sa tiyak na lugar; nakikilala sa punto.
  B. Kolokyal – pang-araw-araw; impormal.
  C. Balbal – kalye; pinakamababang antas.

Barayti ng Wika: SOSYOLEK

• Nabubuo mula sa pangkat-pangkat sa lipunan.
• Halimbawa ng sosyolek

1. Gay Lingo – wikang ikatlong kasarian (shunga = kulang sa isip).
2. Konyo – halo Ingles-Filipino + pandiwang “make” (“Let’s make swimming na”).
3. Jejemon – pinaghalong Fil-Eng + malalaki/maliit na titik + numero (“aQcKuHh iT2h”).
4. Jargon – bokabularyong teknikal (doktor: dextrose, reseta).

Rehiyunal na Barayti at Dayalektolohiya

• Istandard na Wika – pinakamataas na estado; wikang panturo.
• Punto/Aksent – nagmamarka sa rehiyong pinagmulan.
• Dayalek – bokabularyo + ayos ng pananalita sa isang rehiyon.
• Dayalektolohiya – pag-aaral ng dayalek; maaaring magkaunawaan o hindi.
  • Dayalektong Rehiyonal – pananalitang makikita sa tiyak na heograpikong lugar.
  • Isogloss – linyang pang-mapa na naghihiwalay ng gamit ng wika.
  • Dayalektong Hanggahan – malaking kaibahan ng pananalita sa magkahiwalay na lugar.

Pidgin at Creole

• Pidgin – wika ng pangangalakal; walang native speaker; pinaghalo ng iba’t ibang wika.
• Creole – pidgin na naging unang wika ng isang komunidad.

Panlipunang Dayalekto

• Pagkakaiba ng wika batay sa:
  • Edukasyon, okupasyon, uring panlipunan.
  • Etnikong kaligiran (paglipat ng grupo sa ibang lugar).
  • Edad at kasarian (wika ng bata vs. matanda; lalaki vs. babae).