Classicism in Northern Europe

Classicisme in Noord-Europa

We gaan het vandaag hebben over het classicisme in Noord-Europa, dat wil zeggen, het gebied ten noorden van Italië.

De barok, in tegenstelling tot de renaissance, is dynamischer en speelt meer in op de emotie van de beschouwer, passend bij de contrareformatie.
Specific focus op de Lage Landen, Frankrijk en Engeland.
Duitsland en Oostenrijk worden in het college van donderdag behandeld, in relatie tot de barok en de rococo.

Barok versus Classicisme - Een Moeilijke Onderscheiding

Er is geen eenduidig antwoord, omdat classicisme teruggrijpt op de klassieke architectuur, net als de renaissance en in zekere zin de barok.

Barok is een interpretatie van de klassieke architectuur, een stap verder dan de renaissance.
Toch kan de barok gezien worden als onderdeel van de classicistische traditie.

Classicisme als Tegenhanger van de Barok

Barok: emotioneel en dynamisch.
Classicisme: statische interpretatie van de klassieke architectuur, voortbouwend op de vroege en hoge renaissance.

Geografische Spreiding

Barok: Rome, Italië, Noord-Italië, Duitsland, Oostenrijk, Spanje, Zuidelijke Lage Landen (mogelijk gerelateerd aan religiestrijd).
Classicisme: Frankrijk, Engeland, Noordelijke Lage Landen.

De focus ligt eerst op de Lage Landen om de tegenstelling te illustreren.

Barok in het zuiden.
Classistische architectuur in het noorden, gerelateerd aan de religiestrijd (katholiek versus protestants).

Reformatie en Contrareformatie in de Lage Landen

Begin 16e eeuw: het protestantse geloof wint terrein in de Lage Landen, zowel in het noorden als het zuiden.
Na 1560: het calvinisme krijgt voet aan de grond.

Habsburgse Reactie

De Habsburgse heersers (o.a. Philips II van Spanje) vervolgen protestanten.
1566: het smeekschrift der edelen wordt aangeboden aan Margaretha van Parma, wat leidt tot een gematigder klimaat.
Augustus 1566: de Beeldenstorm door de hele Lage Landen, waarbij protestanten kerken en kloosters vernielen uit verzet tegen heiligenverering en pronkzucht.

Reactie van Philips II

De hertog van Alva wordt naar de Lage Landen gestuurd en de Raad van Beroerte wordt opgericht om de opstand en beeldenstorm te bestraffen.
Willem van Oranje wordt vogelvrij verklaard en vlucht naar Duitsland; de graven van Egmond en Hoorn worden geëxecuteerd.
Dit leidt tot de Nederlandse Opstand (Tachtigjarige Oorlog) en de opsplitsing tussen de noordelijke en zuidelijke Nederlanden.

Verdere Ontwikkelingen

1576: de Pacificatie van Gent, waarbij gewesten de macht van de Habsburgse vorst niet meer erkennen en Willem van Oranje als leider zien.
1579: de Unie van Utrecht, waarbij noordelijke gewesten zich afzetten van de Habsburgse vorst; dit leidt tot de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden.
Het Plakkaat van Verlatinge is een vooruitstrevend document waarin de vorst niet meer erkend wordt.
De noordelijke gewesten scheiden zich af en verklaren zich onafhankelijk; het zuiden gaat verder onder Habsburgse regering als de Spaanse Nederlanden.
Vanaf 1598: de aartshertogen Albrecht en Isabella zijn landvoogden over de Spaanse Nederlanden.

Architecturale Uitwerking van de Religieuze Scheiding

Het noorden profileert zich als protestants, het zuiden als katholiek.
In de Zuidelijke Nederlanden wordt de barok populair, o.a. door Peter Paul Rubens.

Wensislas Coberer

Architect die van de aartshertogen Albrecht en Isabella de opdracht krijgt om in Scherpenheuvel een kerk te bouwen ter ere van een mirakel.
De vormentaal is herkenbaar uit Rome, maar minder dynamisch dan bijv. Borromini.
Het hele stadje wordt omgevormd om het mirakel te vieren: een zevenpuntige ster verwijst naar de zeven smarten van Maria, vertaald in de plattegrond van het stadje.
De aartshertogen hebben een directe verbinding vanuit hun klooster naar de kerk.

Sint Augustinuskerk in Antwerpen

Ontworpen door Wensislas Coberer (1615-1618).
De façade heeft klassieke elementen, maar is nog niet echt barok.
Het interieur is overduidelijk barok.

Jezuïeten en de Contrareformatie

De jezuïeten waren actief in de contrareformatie en wilden het katholieke geloof verspreiden.
Ze waren een belangrijke groep opdrachtgevers, die eerste jezuïetenkerken combineerden laatgotiek, vroege renaissance en barok.
Voorbeeld: de Sint-Nicolaaskerk in Valenciennes (1607).
De jezuïetenkerk in Ieper (nu verdwenen) was een van de eerste die echt als barokkerk werd ontworpen."

Carolus Borromeuskerk in Antwerpen

Architecten: François Da Gillon en Pieter Huyssens (beiden jezuïeten).
Ontwerpen werden ter goedkeuring naar Rome gestuurd.
Rubens heeft actief meegewerkt aan het ontwerp, vooral aan de sculpturale elementen van de façade.
De façade verwijst naar de moederkerk van de jezuïeten, de Il Gesù, maar is dynamischer en meer geornamenteerd.
Het interieur wijkt af van de eerste jezuïetenkerken in Rome en is aangepast aan de lokale traditie (drieschepige kerk).
Er is een combinatie van vroegchristelijke elementen (basiliek) en vernieuwingen van de jezuïetenkerken in de vroege barokperiode.

Jezuïetenkerken in Brussel en Leuven

Deze kerken zijn relatief hoog, voortbouwend op de gotische traditie.
De façade neemt de Romeinse vormentaal van de barok over.
Duidelijke centrering op het midden.
Aanwezigheid van krullen en decoratie.
Dieptewerking door halve zuilen en pilasters.
Interieur: duidelijke barokstijl, beweging in de kroonlijst en ronde koepel op de kruising.
De kerk in Leuven heeft een transept, wat aansluit bij de lokale bouwtraditie.

Hollands Classicisme in de Noordelijke Lage Landen

Men bouwt hier voort op de classicistische vormentaal van de vroege en hoge renaissance.
Soberdere architectuur.
Statische, correcte architectuur.

Jacob van Campen

Belangrijke architect van het Hollands classicisme.
Het stadhuis van Amsterdam (nu paleis) is gebouwd als een paleis om de stad Amsterdam als een soevereine plek te positioneren.
Elke staat had zijn eigen soevereiniteit. Amsterdam was een van de belangrijkste steden in Holland, en Holland was het rijkste en machtigste gewest.

Hofarchitectuur

De prinsen van Oranje zijn stadhouders, maar geen vorsten.
Frederik Hendrik laat veel paleizen bouwen in Hollands classicistische stijl.
Het Mauritshuis, gebouwd voor Maurits van Nassau-Siegen, is een voorbeeld van een stadspaleis.
Er wordt racistische vormentaal toegepast, maar op een sobere manier zonder veel ornamentiek of golvende bewegingen.

Pieter Post

Andere belangrijke architect. De Waag in Leiden is een stedelijk gebouw voor de bewoners zelf.
Ook hier zien we een sobere, georganiseerde toepassing van de classicistische vormentaal.

Invloed van Vincenzo Scamozzi

Men bouwt voort op de traditie van Andrea Palladio en Vincenzo Scamozzi.
Scamozzi's traktaat uit 1615, met een samenvatting van de juiste klassieke architectuur, wordt enorm populair in de Republiek.
Dit is de reden waarom het Hollands classicisme er zo kenmerkend uitziet.

Protestantse Kerken

In de noordelijke Lage Landen worden katholieke kerken omgevormd of nieuwe kerken gebouwd in een protestantse format.
Voorbeelden: de kerk in Hooge Zwaluwe, de kerk van Renswoude, de Nieuwe Kerk in Haarlem en de Marekerk in Leiden.
Er wordt continu gekozen voor een gecentraliseerde plattegrond, waarbij de dienst in het midden plaatsvindt en alle gelovigen eromheen zitten.
Het interieur is redelijk sober, maar er wordt wel voortgebouwd op de klassieke vormentaal: tempelfrontons en elementen gebaseerd op Michelangelo. Alleen geminimaliseerd en zeker niet overdadig of dynamisch.

Frans Classicisme

Frankrijk is een katholiek land, maar de barok krijgt hier niet veel invloed.
Net als het Hollands classicisme is het Frans classicisme gericht op formele zuiverheid en soberheid.
De 17e eeuw wordt gezien als de gouden eeuw van het Franse classicisme.
Klassieke elementen worden met discipline en precisie uitgevoerd. Er wordt rationeel nagedacht over de opbouw van het gebouw.

Academies

De Fransen geven eigen traktaten uit waarin ze de juiste architectuur definiëren, die strikt wordt nagevolgd.
De oprichting van academies (vanaf 1635) versterkt dit.
Kunstenaars worden opgeleid volgens strenge regels en er is weinig ruimte voor vrijheid en inventiviteit.
De academies richten kunstenaars op om te bouwen ter ondersteuning van de vorst. De Franse koningen streven naar absolute macht.
De kerk in Frankrijk is onderdanig aan de macht van de koning.

Belangrijke Architecten

Jacques Le Mercier
François Mansart
Louis Le Vau

Jacques Le Mercier

De Surbonne-kapel, gebouwd vanaf 1635.
Le Mercier is de enige van de drie architecten die in Rome is geweest.
De architectuur is een vrije interpretatie van de vormentaal van de Il Gesù en de façade van de Sint-Pieter van Maderno.
De verticaliteit van de gotische kerken wordt opnieuw benadrukt.

François Mansart

Niet naar Rome geweest.
De façade voor de Ordianvleugel van het kasteel van Blois (voor de broer van Lodewijk XIII) heeft weinig decoratie en straalt rust uit, is georganiseerd.
De uitvoering is verfijnd, beperkt en rustig, wat typisch is voor het Franse classicisme.

Louis Le Vau

Ook hij is niet naar Italië geweest.
Het kasteel van Vaux-le-Vicomte wordt gebouwd tussen 1656 en 1661, en Louis werkte hier samen met André Le Nôtre en Charles Le Brun.
Lodewijk XIV besluit in 1661 om alleen te regeren, nadat hij in Vaux-le-Vicomte een groot feest heeft gezien.
Het verhaal gaat dat Lodewijk Nicolaas Fouquet liet arresteren wegens verduistering en dat hij Vaux-le-Vicomte moest afstaan aan de koning, omdat het kasteel zo mooi was en de Franse koning niet overtroffen mocht worden.
Onder Lodewijk XIV werd actief geïnvesteerd in het verbouwen van de koninklijke paleizen in Frankrijk.

Het Louvre

Er waren al langer plannen om het Louvre, de belangrijkste residentie van de Franse koningen, uit te vergroten en te vernieuwen.
Tijdens de regering van Lodewijk XIII werd al begonnen met een lange vleugel.
Onder Lodewijk XIV zullen vier grote vleugels gecreëerd worden.
In 1660 wil men beginnen met de oostelijke vleugel, Colbert is hiervoor verantwoordelijk.
Colbert vraagt niet alleen Franse architecten om ontwerpen te maken, maar stuurt ook een vraag naar Rome.
Bernini maakt verschillende ontwerpen, waarin duidelijke golvende vormen te zien zijn (zoals kenmerkend voor de barok).

Afwijzing van Bernini's Ontwerpen

Hoewel Bernini op grootse wijze in Parijs wordt verwelkomd, wordt zijn architectuur voor het Louvre niet positief ontvangen.
De golvende vormen passen niet bij het Franse classicisme. Bernini wordt gevraagd om zijn ontwerp aan te passen naar meer Franse maatstaven.
Ook het derde ontwerp van Bernini, meer in lijn met een Romeins stadspaleis, wordt afgeschoten.
De organisatie van ruimtes was meer op een Italiaanse manier gebruikelijk.
Uiteindelijk wordt gekozen voor het ontwerp van Le Vau, Le Brun en Claude Perrault.

Het Ontwerp van Le Vau, Le Brun en Perrault

Dit is een veel rustiger en ingetogener ontwerp dan dat van Bernini.
Het gaat sterk terug op de archeologische kennis van de klassieke oudheid.
Het is een langgerekt blok met een duidelijk middenpunt.
Aan weerszijden wordt een colonnade gecreëerd met dubbele zuilen.
Aan de buitenkanten bevinden zich twee paviljoens. In een van de paviljoens bevindt zich de kamer van de koning.
Het is een heel duidelijke Franse classistische uitwerking voor die façade.

Het Kasteel van Versailles

Begon als een klein jachtslot voor Lodewijk XIII.
Vanaf 1669 wordt het kasteel uitgebreid door middel van de envelop van Le Vau, waarbij het oorspronkelijke kasteel zoveel mogelijk wordt behouden.
Er worden gebouwen om het oorspronkelijke kasteel heen gebouwd: de appartementen van de koningin en de koning.
In eerste instantie is er een groot terras, wat later de spiegelzaal zal worden.
Het kasteel is zeer imposant en heeft klassieke elementen, maar is niet zo bewegelijk en dynamisch als de barok.

Decoratie en Interieur

Hetzelfde team dat aan de slag was in Vaux-le-Vicomte (Le Brun, Le Vau en Le Nôtre) wordt naar Versailles verplaatst om het kasteel te renoveren.
Er komt veel decoratie en er is sprake van een totaalontwerp.
Een goed voorbeeld is de trap die een ambassadeur of een belangrijke gast neemt om het appartement van de koning te betreden, heel rijk gedecoreerd, met illusionistische beschildering.
Salon d'apolon: Apollo (god van de zon) is de kamer van de koning = de zonnekoning. De decoratie verwijst hier naar.
Galerie des Glaces: de spiegelzaal; veel decoratie. De architectuur zelf is nog heel klassiek. Met de architectuur zelf wordt niet zozeer gespeeld, maar de decoratie wordt wel ten volle benut.

Tuinen van Versailles

Ontworpen door André Le Nôtre zijn rationeel ingedeeld, maar er zijn toch verwijzingen naar het stedenplan vanuit Rome.
Er wordt een lange laan gecreëerd die uitmondt in de vijver van Apollo.
Vanaf het voorplein van het kasteel vertrekken drie lanen die leiden naar verschillende steden en Parijs.
Vanaf 1701 verplaatst Lodewijk zijn kamer naar het midden van het kasteel. De koning die heerst over alles.

Jules Hardouin-Mansart

Hardouin-Mansart, een kleinzoon van François Mansart verzorgt voor het paleis van Versailles de spiegelzaal.
Hij ontwerpt de hotel des Invalides of de Don des Invalides (vanaf 1680). Het werd ontworpen als onderdeel van het militair hospitaal maar het idee is ook dat daar soort van de tombe de gafdom of de begraafplaats van de koning zal komen.
Weer wordt gebruik gemaakt van die formentaal die we vanuit Rome kennen, Maar het is wel weer opnieuw heel gedegen classistisch
De gevel wordt op een hele nette manier wordt opgebouwd perfect volgens de regels die in die Franse traktaten worden benoemd volgens de regels die de academie de architecten leert.
In de kapel zelf zien we dat er soort van ja een beetje op een illusionistische manier met die koepel wordt omgegaan.

Engeland

Engeland is protestants (Anglicaans).
Men sluit aan bij de nieuwe mode uit Frankrijk.
Die Engelse koningen proberen die macht die die wel heeft verder ja meer te laten lijken of verder uit te breiden dan dat het is.
Engeline is protestant door Hendrik VIII met die church of England.