Biologia

GIZA UGALKETA

1. Giza ugalketa eta bere ezaugarriak

  • Gizakiok SEXU BIDEZKO UGALKETA dugu.

    • Ugal zelulak edo GAMETOAK sortzen dituzte:

    • Emakumeek obulua, gameto emea sortu.

    • Gizonezkoek espermatozoidea, gameto arra sortu.

  • Ugalketa sexualaren oinarrizko prozesua:

    • Gametoen elkartze prozesua gertatzen da, ERNALKETA.

    • Bat-egite horretatik zigotoa edo obozelula eratzen da.

  • BARNE ERNALKETA da; obulua eta espermatozoideak emakumearen ugaltze-aparatuaren barnean elkartzen dira.

  • Izaki berriaren garapena emakumearen ugaltze-aparatu barruan gertatzen da.

  • Gizakiok BIBIPAROAK gara.

2. Ugalketa prozesuaren faseak

  • Sexu bidezko ugalketako prozesuak BIZITZAREN ODISEA dira.

    • Gametogenesia: GAMETOAK eratze prozesua gonadetan.

    • Ernalketa: Barneko ernalketa ugaltze aparatu barnean elkartzea, koitoa gauzatuz.

    • Zigotoa: Zelula bakarra eratzeko prozesua; enbrioi garapena emakumearen ugaltze-aparatuan.

    • Erditzea: Umea erabat garatuta jaiotzea.

    • Garapen faseak:

    • Gorputza handitzea.

    • Sexu organoak garatzea.

    • Gametoak eratzeko eta ugaltzeko gai egitea.

3. Sexu-heldutasuna

3.1 Haurtzaroa

  • Lehen mailako sexu-karaktereak (infanzia, niñez):

    • Jaiotzetik 10 urte inguru bete arte.

    • Jaiotzean haurrak ugaltze-aparatuak eratuta ditu.

    • Mutilengan:

    • ZAKILA eta ESKROTOA.

    • Neskengan:

    • BULBA.

3.2 Pubertaroa

  • Bigarren mailako sexuko karaktereak:

    • Hamar (10) - hamalau (14) urte artean.

    • Sexu organoak heltzen eta garatzen doaz.

    • Neskengan:

      • Lehen hilekoa agertzen da.

    • Mutilengan:

      • Espermatozoideak sortzen hasi.

    • Hormonek bigarren mailako sexu-karaktereak agertzea eragiten dute.

    • Neskengan:

      • Bularrak hazi, aldakak (cadera) zabaldu.

      • Ilea agertzen, pubisean, besapean.

    • Mutilengan:

      • Hezurrak loditu eta gihar masa hazi.

      • Ahotsa baxuagoa bihurtu, ilea eta bizarra agertu.

3.3 Nerabezaroa

  • Bigarren mailako sexu-karaktereak garatu.

  • Prosesuak 2 - 5 urte bitarteko iraupena.

  • Aldaketa psikologikoak:

    • Pertsonok independentzia premia sumatu.

    • Sentimendu eta gorputza ezagutzeko premia.

    • Sexu-grina.

    • Emozionalki lagun taldean bilatu sostengu emozionala.

    • Sarritan gatazka egoerak: helduekiko harremanetan (gurasoak, irakasleak).

3.4 Helduaroa

  • Garapenaren amaiera (madurez):

    • Hogei (20) - hogeita bost (25) urte betetzean.

    • Gizartearen arabera:

    • Ohikoa da emakumeek helduarora iritsi baino lehen seme-alabak izatea (15 – 16 urterekin).

    • Garatuetan, aurrekoa ez da ohikoa; nerabeek ez dute seme-alabarik, urte asko hezkuntzan inbertitzen dute famili egonkor eta segurua lortzeko.

4. Giza ugaltze-aparatua

4.1 Gizonaren ugaltze-aparatua

  • Gizonaren ugaltze-aparatua:

    • Barrabilak: Eskrotoan dauden guruinak; tubulu seminiferoetan espermatozoideak eratzen dira. Guruin endokrinoak dira eta testosterona jariatzen dute.

    • Eskrotoa: Barrabilak biltzen dituzten larruazalez osatutako poltsa; inguruneko tenperatura gorputz barnekoa baino egokiagoa da espermatozoideentzat.

    • Zakila: Zilindro formako organoa.

    • Epididimoa: Barrabil bakoitzaren gainean kokatutako hodi luze, espermatozoideak pilatu eta heldu.

    • Hodi deferentea: Epididimoaren jarraipenak diren hodiak, espermatozoideak semen besikulara eramaten dituzte.

    • Uretra: Zakilaren mutur batetik kanpoalde arte doan hodia, espresioan espermatozoideak kanporatzeko.

    • Semen besikula: Semen likidoa sortzen duten guruinak; espermatozoideak elikatu eta igeri egiteko likidoa jariatzen dute.

    • Prostata: Uretraren inguruan dagoen guruina, prostata likidoa sortzen du.

    • Cowper guruinak: Laguntzen duten guruinak, likido mukosoa isuri espermatozoideak babesteko.

4.2 Emakumeen ugaltze-aparatua

  • Emakumearen ugaltze-aparatua:

    • Obulutegia: Arbendola moduko forma eta tamaina; umetokira lotuta; hormonak sortzen ditu eta hilero obulu bat heldu eta askatzen du.

    • Falopioren tronpa: Obulutegi bakoitza umetokiarekin lotzen duten hodiak, obulua bultzatzeko zilioz estalita.

    • Umetokia: Organo hutsa, barrualdean odol-hodi ugariko ehunez estalita; endometrium, obulu ernaldua gertatzen den lekua.

    • Bagina: Pareta gihartsuko tanga malgua; umetokia kanpoaldearekin lotzen du.

    • Klitoria: Nerbio-bukaera ugaridun organoa.

    • Ezpain handiak: Kanpoko sexu organoak estaltzen dituzten larruazal tolesak.

    • Ezpain txikiak: Larruazal mehe eta sentiberako tolesak.

4.3 Gametoen deskribapena

  • GAMETOAK: Sexu bidezko ugalketarako espezializatutako zelulak:

    • Espermatozoideak:

    • Barrabiletan sortzen dira espermatogenesia prozesuari esker.

    • Irudiak: burua (nukleoa), lepoa (mitokondrio ugari), isatsa (flagelo)

    • Obulua:

    • Gameto emea; nukleoa, zitoplasma (biteloa), eta mintza ditu.

5. Ernalketa eta enbrioi garapena

  • Ernalketa: Espermatozoidearen eta obuluaren bat-egitea, zigotoa eratzen du. Prozesu hau Falopioren tronpetan gertatzen da.

  • Enbrioi-garapena ernalketaren eta erditzearen artean gertatzen den prozesua; gizakien kasuan, 40 aste inguru irauten du.

  • Zigotoa umetokirantz mugitzen da, kasuan lehen zelula-zatiketa gertatzen da.

    • Enbrioia umetokira iristen denean, endometrioan ezartzen da. Horri enbrioiaren ezarpena deitzen zaio.

  • Enbrioia ezarri ondoren, karena (plazenta) eta amniosak sortzen dira.

    • Plazentak ama eta enbrioia lotzen ditu zilbor-hestearekin; mantenugaiak, oxigenoa eta hondakinak trukatzen dituzte.

    • Amnios zorro bat da, likido amniotikoz beteta dago, enbrioia murgilduta eta babestuta dago.

  • Enbrioiaren garapen faseak:

    • Lehen hiruhilekoa: organo gehienak garatzen dira, 7. astean burua eratzen da.

    • Bigarren hiruhilekoa: eskeletoa hezurtzen hasten da, fetua mugitzen hasten da.

    • Hirugarren hiruhilekoa: fetua handitzen da, organo guztiak heltzen dira.

6. Erditzea

  • Haurdunaldiaren amaieran, amaren hipofisiak oxitozina hormona askatzen du. Horrek umetokiaren uzkurdurak eragiten ditu.

  • Erditzea hiru fase ditu:

    • Haurdunaldiaren lehen fasea: jatorrizkoen uzkurdurak.

    • Bigarren fasea: umetokiaren uzkurdurak eta umea kanporatzeko beharra.

    • Hirugarren fasea: esne jariatze suspertzen du, jaioberria elikatzeko.

7. Antzutasuna

  • Antzutasuna: Bikote batek antzutasun arazoak dituztenean lagundutako ugalketa-teknikak erabil ditzakete.

    • Intseminazio artifiziala: Espermatozoideak emakumeren umetokian artifizialki sartzea.

    • In vitro ernalketa: Obulatzeko arazoak dituzten emakumeen kasuan, laborategian obulua ernaltze prozesua.

    • Sexua: Lagundutako ugalketa-teknikei esker emakume bat haurdun gera daiteke sexu-egintzaren beharrik gabe.

8. Antisorgailuak

8.1 Antisorgailu naturalak

  • Antisorgailu naturalak: metodo ez seguruekin obulazio-eguna gainerako aldien artean saihesteko.

8.2 Antisorgailu mekanikoak

  • Preserbatiboak: gizonezkoen eta emakumezkoen; espermatozoideei bidea ixteko.

8.3 Antisorgailu kimikoak

  • Espermizidak: espermatozoideak hiltzeko.

  • Pilula: obulazioa gelditzen duten hormonak.