Untitled Flashcard Set

1. Cywilizacja

Historia ludzkości to dzieje cywilizacji. Właśnie cywilizacje wy-

znaczały dla ludzi najszersze ramy określania własnej tożsamości.

W obrębie określonych cywilizacji zaistniały i funkcjonują takie

struktury społeczne jak: rodzina, społeczność, społeczeństwo, klasy

społeczne, naród i państwo. Cywilizacja wydaje się największą jed-

nostką struktury społecznej i najszerszą płaszczyzną kulturowej toż-

samości człowieka. Pojęcie cywilizacji budzi spory i kontrowersje.

Zmieniało ono swoją treść wraz z rozwojem poglądów filozoficz-

nych na człowieka i życie społeczne oraz pogłębianiem badań nad

dziejami społeczeństw. Samo pojęcie „cywilizacja" wywodzi się z ję-

zyka łacińskiego od terminów ciuilitas, civitas, oznaczających zespół

właściwości obywatela państwa rzymskiego oraz odpowiednio zor-

ganizowanego społeczeństwa. Do określeń tych u schyłku średnio-

wiecza nawiązał Dante Alighieri, posiłkując się terminem cwilitas

humana dla oznaczenia ogólnoludzkiej wspólnoty wyrastającej po-

nad podziały narodowe i lokalne. W kulturze europejskiej termin

„cywilizacja" rozpowszechnił się w drugiej połowie XVIII wieku

w znaczeniu, jakie nadał mu francuski myśliciel Jean Antoine de Con-

dorcet, który pojęcie to wiązał z ideą postępu naukowego, materialnego

i społecznego. W tym samym okresie w Niemczech Johann Gottfried

von Herder podobne treści przypisywał określeniu „kultura", które koja-

rzył z postępem intelektualnym i moralnym. Podobieństwo wczesnych

koncepcji „cywilizacji" i „kultury" sprowadzało się do tego, że w obu

przypadkach wiązano te terminy z ogólnoludzkim, nieuchronnym

procesem postępu. W tym ujęciu cywilizacja jest stopniowalna, może

być bardziej lub mniej zaawansowana, a poszczególne społeczeń-

stwa bardziej lub mniej cywilizowane.

Z ujęciami utożsamiającymi „kulturę" z „cywilizacją konkurowały

koncepcje, według których nie ma jednej cywilizacji, a jest ich wiele,

przy czym każda z nich obejmuje większą lub mniejszą liczbę kultur.

12 ROZDZIAŁ I Społeczeństwo

W tych rozwiązaniach „cywilizacja" zatraca - w znacznym stopniu -

charakter uniwersalny, wyrastający ponad podziały narodowe.

Stopniowo zaczęto różnicować pojęcia „cywilizacji" i „kultury",

łącząc pierwsze z nich z urządzeniami i porządkami społecznymi, a ta-

kże ze zdobyczami technicznymi, natomiast drugie identyfikowano ze

światem idei i wartości. Pewien chaos terminologiczny pogłębiały

„zbitki" znaczeniowe: „cywilizacja kulturalna", „cywilizacja techniczna",

„kultura materialna", „kultura duchowa". W ujęciu Alfreda Louisa

Kroebera „kultura" stała się synonimem wysiłku człowieka służącego

samodoskonaleniu, natomiast „cywilizacja" oznaczała działania zmie-

rzające do zmiany oblicza świata. Oswald Spengler obu tych pojęć

używał do opisu przeciwstawnych faz procesu historycznego. „Kul-

tura" symbolizowała wzrost, dynamiczny rozwój, realizację możli-

wości, „cywilizacja" natomiast była synonimem schyłku i degradacji.

Według niego cywilizację, związaną ściśle z urbanizacją, cechuje zanik

głębszych wartości duchowych, dezintegracja więzi społecznych mię-

dzy ludźmi, kosmopolityzm, materializm i intelektualizm wraz z ich

licznymi politycznymi, etycznymi i obyczajowymi skutkami nisz-

czącymi kulturę.

U schyłku XIX wieku zaczęło się w nauce ugruntowywać przeko-

nanie, iż nie ma jednej cywilizacji. Ludzkość egzystuje w ramach róż-

nych cywilizacji, z których każda jest samoistną całością z własną

historią, tradycjami, obyczajami, systemem wartości, ideałami, sposo-

bem żyda i mentalnością. Cywilizacje są podmiotem historii powszech-

nej, która opisuje ich powstanie, rozwój, następstwa, zderzenia, upadek

i śmierć. Wielu uczonych starało się dociec, w jakie cywilizacje wpi-

sała swoje dzieje ludzkość w toku rozwoju historycznego, usiłując

jednocześnie wykryć prawidłowości rządzące ich losami (Arnold

J. Toynbee, Feliks Koneczny, Marian Zdziechowski, Lew Gumilow,

Samuel P Huntington). Na podstawie kryterium wielkości i znacze-

nia wyróżniano cywilizacje główne i peryferyjne (Philip Bagby),

względnie główne oraz zatrzymane w rozwoju lub poronione (Arnold

J. Toynbee). Dość powszechnie zauważa się, iż cywilizacje, jakkolwiek

długowieczne, są jednak skazane na upadek i śmierć. Jako najdłużej

trwające zrzeszenia ludzi, ewoluują, adaptują się do zmieniających się

warunków, mają swoje wzloty i upadki, łączą się i dzielą. Najczęściej

wyróżnia się siedem faz cywilizacji; skrzyżowanie, okres „ciąży", eks-

pansja, epoka konfliktu, imperium światowe, schyłek, obca inwazja

(Caroll Quigley). Zdaniem Toynbeego cywilizacja wyłania się jako

1. Cywilizacja 13

odpowiedź na wyzwania ze strony środowiska naturalnego i spo-

łecznego, przechodzi stadium wzrostu, w którym uzyskuje coraz

większą kontrolę nad swoją społecznością, potem następuje okres

zamieszania, powstaje państwo uniwersalne, w końcu zaś następuje

dezintegracja. Mimo głębokich różnic dzielących rozmaite teorie,

wszystkie one jednak widzą ewolucję cywilizacji poprzez czas za-

mieszania lub konfliktów prowadzący do państwa uniwersalnego,

a następnie schyłku i dezintegracji. W literaturze zauważa się, iż poli-

tyczna struktura cywilizacji jest różnorodna, a ponadto w obrębie każ-

dej cywilizacji ulega ona zmianom. Na cywilizację może więc składać

się jedna lub kilka jednostek politycznych (Samuel P. Huntington).

W literaturze trwa „trwa" spór o to, ile głównych cywilizacji zaist-

niało na przestrzeni dziejów ludzkości, według różnych ocen było

ich minimum siedem, maksymalnie dwadzieścia trzy. Pomimo wspom-

nianych różnic nie kwestionuje się jednak tożsamości głównych cy-

wilizacji. Siedem z nich zalicza się do wymarłych (mezopotamska,

egipska, kreteńska, klasyczna, bizantyjska, środkowoamerykańska,

andyjska). Osiem istnieje nadal. Wśród tych ostatnich wymienia się

cywilizacje: chińską, japońską, hinduistyczną, islamską, prawosławną,

zachodnią, latynoamerykańską, afrykańską. Pod pojęciem „cywilizacji

zachodniej" rozumie się zwykle cywilizację związaną z łacińskim,

a więc „zachodnim" chrześcijaństwem. W ogóle - jak się zauważa

w literaturze (Christopher Dawson, Samuel P Huntington) - religia

stanowi centralny element określający cywilizację. Ze wskazanych

przez Maxa Webera pięciu „religii światowych", aż cztery (chrześcijań-

stwo, islam, hinduizm, konfucjonizm) legły u podstaw głównych cy-

wilizacji - jedynie buddyzm nir stał się podstawą żadnej z nich.

Cywilizacje były zwykle oddalone od siebie w czasie i przestrzeni. Do

najbardziej dramatycznych kontaktów między nimi dochodziło wów-

czas, gdy lud należący do jednej z cywilizacji podbijał lub podporządko-

wał sobie lud należący do innej. Dopiero w XH wieku sporadyczne

spotkania między cywilizacjami uległy intensyfikacji. Rozpoczęła się eks-

pansja cywilizacji zachodniej, której sprzyjała struktura społeczeństw tej

cywilizacji, rozbudowa państwowej biurokracji, w pierwszym zaś rzędzie

powodował ją rozwój techniki w państwach leżących w jej kręgu. W XX

wieku stosunki między cywilizacjami przeszły z fazy naporu cywilizacji

zachodniej na pozostałe do stadium ciągłych i wielokierunkowych inte-

rakcji między wszystkimi. Właśnie w ramach cywilizacji wykształcają się

małe i wielkie grupy społeczne, żyją narody, funkcjonują państwa.

14 ROZDZIAŁ I Społeczeństwo

2. Społeczność, społeczeństwo, grupa,

społeczność państwowa

Dążąc do zdefiniowania państwa, zrozumienia jego funkcji i roli,

wypada zwrócić w pierwszym rzędzie uwagę na fakt, że państwo

może być ujmowane raz jako zorganizowana w swoisty sposób grupa,

według zaś innych koncepcji-jako określonego rodzaju społeczność.

Zespół ludzi, którzy przez dłuższy czas są złączeni przestrzennie

i czasowo, nazywa się zbiorowością. Zbiorowości mogą być krótko-

trwałe i długotrwałe. Pomiędzy ludźmi należącymi do tej samej zbio-

rowości dochodzi do określonych oddziaływań społecznych. Kiedy to

oddziaływanie jest dostatecznie trwałe lub powtarzające się, wówczas

mamy do czynienia ze stosunkiem społecznym. Zbiorowość, w której

wytworzyły się liczne stosunki społeczne, nazywamy społecznością.

Większość stosunków społecznych kształtuje się w obrębie społeczności

lokalnej, w obrębie wsi, osiedla, miasta. Społeczności regionalne obej-

mują ludzi z obszaru tworzącego pewien region administracyjny czy go-

spodarczy (gmina, województwo). Społeczność państwowa (zwana

niekiedy uniwersalną) obejmuje ludzi zamieszkałych w granicach jed-

nego państwa, którego granicę w znacznym stopniu wyznaczają ramy

działalności członków takiej społeczności. Społeczność państwowa

skupia w sobie prawie wszystkie przejawy życia społecznego mieszkań-

ców kraju. Terminu społeczeństwo używa się do określenia dużych

społeczności, np. społeczności państwowej.

W literaturze i publicystyce występuje pojęcie społeczeństwo glo-

balne obejmujące swoim zasięgiem całe regiony, a nawet całą ludz-

kość. Jan Szczepański pod tym pojęciem rozumiał „szeroką formę

zbiorowości, która wytwarza wartości kulturalne, instytucje niefor-

malne, wzory zachowania i normy działania, która zapewnia integra-

cję kulturalną szeregu zbiorowości, zapewnia integrację osobowości

uczestniczącej w wielu grupach zmiennych, a nieraz rozbieżnych

2. Społeczność, społeczeństwo, grupa, społeczność państwowa 15

systemach wartości". Dodawał, iż „społeczeństwo globalne jest ro-

dzajem syntezy form życia zbi 'owego, wytwarzanych na podsta-

wie niektórych podstawowych elementów i kompleksów kultury",

i może powstać na gruncie określonej cywilizacji bądź układu ekono-

micznego stosunków produkcji.

Zespół ludzi, których łączą specyficzne stosunki społeczne, określone

jako więź społeczna, nazywany jest grupą społeczną. Przez więź

społeczną najczęściej rozumie się aprobującą świadomość przynależność

do grupy, tendencję do zachowywania najważniejszych konformizmów

grupowych, wspólne wartości, świadomość wspólnych interesów (Stani-

sław Ossowski). Jest to więc - innymi słowy - ogól stosunków, połączeń

i zależności, które organizują ludzi w trwałe zbiorowości społeczne.

Składnikami więzi są styczności: przestrzenne, psychiczne i społeczne.

Więzi mogą istnieć zarówno w sensie obiektywnym, jak i subiektyw-

nym, formalnym i nieformalnym. Mogą mieć charakter naturalny

(wtedy, gdy powstają spontanicznie) lub stanowiony (jeżeli są rezultatem

umowy lub dyktatu); bezpośredni bądź pośredni; trwały bądź incy-

dentalny; całkowity bądź przejściowy. Dezintegracja więzi społecz-

nych może przyjąć postać radykalną (rewolucyjną) lub ewolucyjną.

Ze względu na określony r. Izaj stosunków społecznych ludzie

tworzą różne grupy społeczne (np. rodzinną - ze względu na stosu-

nek pokrewieństwa, narodową - ze względu na wspólne odniesienia

do tradycji, języka i kultury, gospodarczą - ze względu na zobo-

wiązania do współpracy ekonomicznej). Grupy mogą być różnej

wielkości, od dwóch (małżeństwo monogamiczne) do wielu milio-

nów członków (grupa państwowa, narodowa, wyznaniowa). Grupa

podstawowa, grupa bezpośredniego kontaktu, to taka grupa, której

członkowie znają się osobiście i stykają między sobą, bezpośrednio

oddziałując jedni na drugich. Natomiast wielkie grupy to takie, któ-

rych członkowie nie pozostają na ogół w bezpośredniej styczności,

lecz związani są organizacyjnie lub jednakowym stosunkiem do

pewnych spraw (np. związek wyznaniowy, partia polityczna). Gru-

py mogą mieć charakter wspólnotowy, opierać się na dążeniu do by-

cia razem (klub sportowy, naród, wspólnota religijna) lub celowy,

ukierunkowany na wspólne osiąganie zamierzonych stanów rzeczy

(np. partia polityczna). Grupy mogą mieć charakter spontaniczny,

niezależny od jakiegokolwiek aktu, albo stanowiony, kiedy stworzone są

przez jakiś akt o charakterze kon<. encjonalnym. Grupa społeczna może

też mieć charakter niesformalizowany (naturalny), kiedy członków

16 ROZDZIAŁ I Społeczeństwo

grupy nie łączą więzy sformalizowane, oraz sformalizowany - opar-

ty na normach organizacyjnych.

Ze względu na sposób uzyskiwania członkostwa wyróżnia się grupy

genetyczne, o przymusowej przynależności, o kontrolowanej przyna-

leżności oraz grupy swobodnego dostępu. Członkostwo grupy gene-

tycznej uzyskuje się ze względu na pochodzenie członka danej grupy.

Członkostwo w grupie o przymusowej przynależności uzyskuje się

niezależnie od woli członka danej grupy. laki charakter ma przynależ-

ność do grupy państwowej. Członkostwo grupy o kontrolowanej przy-

należności (grupy ekskluzywnej) nabywa się po spełnieniu określonych

warunków (np. członkostwo towarzystwa naukowego, partii politycznej,

zakonu). Członkostwo grupy swobodnego dostępu (grupy inkluzyw-

nej) może nabyć każdy, kto godzi się przestrzegać norm obowiązujących

w danej grupie.

Wielkie grupy o charakterze sformalizowanym opierają się na okreś-

lonym statucie organizacyjnym, tj. zespole norm określających, kto jest

upoważniony do kierowania grupą oraz do dokonywania w jej imieniu

czynności o charakterze konwencjonalnym (umownym). Taką grupę,

której statut przewiduje wyznaczenie szeregu organów grupy, nazywa

się organizacją społeczną (np. państwo, związek zawodowy).

Dość istotną sprawą są związki grupy z terytorium. Grupą teryto-

rialną jest grupa, której podstawą wydzielenia jest związek z określo-

nym obszarem (np. grupa państwowa związana z terytorium państwa,

Związek Podhalan skupiający ludzi wodzonych na Podhalu lub po-

chodzących od osób tam urodzonych). Wyróżnia się także grupy sku-

pione terytorialnie (np. uczestnicy konferencji) i grupy rozproszone

terytorialnie (np. członkowie związku ekspertów) oraz grupy wędrow-

ne (np. klan koczowników).

3. Klasy i warstwy społeczne. Stratyfikacja społeczna 17

3. Klasy i warstwy społeczne.

Stratyfikacja społeczna

Pojęcie „klasy i warstwy społeczne" zwykło się wiązać jedynie z mark-

sistowskimi koncepcjami społeczeństwa i państwa. Stanowisko takie jest

niesłuszne, choć przyznać należy, że właśnie w obrębie teorii marksi-

stowskich paradygmat klas i warstw społecznych doczekał się szczegól-

nej, ale dość dogmatycznie uwarunkowanej uwagi. Nie wolno jednak

zapominać o koncepcjach klasowych Maxa Webera czy rozwiązaniach

behawioralnych (Walter G. Rundman, John H. Goldthrope).

Termin „klasa", „klasa społeczna" na oznaczenie grup istniejących

w strukturze społecznej, wyznaczonych najczęściej przez kryteria

ekonomiczne rozpowszechnił się pod koniec XVIII wieku w literatu-

rze społeczno-politycznej porewolucyjnej Francji. Równocześnie po-

jawiły się pierwsze teorie klas społecznych, wskazujące na związek

tego podziału z panującym ustrojem ekonomicznym (Gracchus Ba-

beuf, Claude Henri Saint-Simon, Adam Smith, David Ricardo).

Struktury klasowe - jak się powszechnie przyjmuje w literaturze -

tworzone są przez nierówny, konfliktogenny rozkład bogactwa, władzy

i wiedzy w systemie społecznym. Klasy społeczne są przy tym rozpo-

znawane z punktu widzenia ekonomiczno-społecznego oraz funkcjo-

nalnego. Te dwa stanowiska różnią się poglądami na genezę klas

społecznych i ich naturę, ocenę roli klas w strukturze społeczeństwa

i oceną moralną nierówności społecznych.

Z punktu widzenia ekonomiczno-społecznego źródła powstania

klas społecznych upatruje się wyłącznie w warunkach ekonomicz-

nych i w rozwoju gospodarczym społeczeństwa. Orientacja funkcjo-

nalna widzi źródło klas społecznych w strukturze organizacyjnej

i uwarunkowaniach funkcjonalnych każdego społeczeństwa.

Przedstawiciele koncepcji ekonomiczno-społecznych widzieli

klasy jako wytwór stosunków gospodarczych i sposobów produkcji,

18 ROZDZIAŁ I Społeczeństwo

jakie rozwinęły się w okresie industrializmu w Europie. Początkowo

(Claude H. Saint-Simon) przypisywali dużą wagę do opisów struktu-

ry klasowej, oceny poszczególnych klas i ich roli w społeczeństwie.

W ramach tej koncepcji należy zwrócić uwagę na stanowisko marksi-

stowskie i rozwiązania proponowane przez Maxa Webera.

Według Karola Marksa społeczeństwo ludzkie, poza okresem wspól-

noty pierwotnej, miało zawsze charakter klasowy. Podział na klasy

nastąpił wraz z rozwojem techniki wytwórczej i podziałem pracy oraz

prywatnej własności środków produkcji, które umożliwiły „zawłasz-

czenie" przez właścicieli środków produkcji części wartości wytworzo-

nych dóbr (wartości dodatkowej). Podział na klasy społeczne i walka

klas miały charakteryzować wszelkie formacje społeczno-gospodarcze

aż do powstania komunistycznej formacji bezklasowej. Klasy społeczne

w pierwszym rzędzie wyróżniać miał stosunek do środków produkcji.

Decydować miał on nie tylko o podziale społeczeństwa na klasy, lecz tak-

że o powstaniu konfliktu interesów klasowych. Cecha posiadania (lub

nieposiadania) środków produkcji w koncepcji marksowskiej wyzna-

czać miała granicę dzielącą społeczeństwo na dwie zbiorowości pozos-

tające w strukturalnym konflikcie interesów. Według tej orientacji klasa

społeczna powstaje w dwóch fazach. W pierwszej, zwanej fazą „klasy

w sobie", ludzie połączeni są wspólnym miejscem w systemie produkcji

i stosunkiem do środków produkcji. Pojawienie się świadomości wspól-

noty interesów w ramach klasy, zadzierzgnięcie więzów umożliwia-

jących komunikację społeczną i podjęcie działań zmierzających do

zmiany położenia klasowego prowadzi do drugiej fazy - „klasy dla sie-

bie", w której klasa społeczna tworzyć miała własną ideologię, instytucje

społeczne i organizacje polityczne. Według Marksa w systemie kapitali-

stycznym ekonomiczna eksploatacja oraz uprzemysłowienie wraz z po-

stępującą urbanizacją spowodują, że przekształcona w „klasę dla siebie"

klasa robotnicza doprowadzi do rewolucji politycznej dającej podstawy

do budowy społeczeństwa socjalistycznego, a później komunistyczne-

go. Miało to być wynikiem walki klas w postaci zmagań: politycznych,

ekonomicznych i ideologicznych.

Kontynuatorzy myśli Marksa odchodzili raczej od jego koncepcji na

rzecz tzw. interpretacji doktrynalnej, podkreślając, iż z dwóch czynni-

ków rozwoju społecznego - rozwoju narzędzi produkcji i społecznego

podziału pracy - pierwszeństwo należy przyznać temu ostatniemu.

Podkreślali przy tym, że u podstaw podziału na klasy leży nie własność

bądź posiadanie środków produkcji, lecz dysponowanie tymi środkami

3. Klasy i warstwy społeczne. Stratyfikacja społeczna 19

i kontrola nad nimi. Zauważali także, że struktura klasowa jest złożona

oraz wymaga uzupełnienia przez wprowadzenie warstw społecznych,

czyli struktur nie opartych na własności środków produkcji.

Odmienne od Marksa stanowisko zajmował w ramach koncepcji

ekonomiczno-społecznych Max Weber. Jego zdaniem klasy społecz-

ne nie są grupami społecznymi, lecz ugrupowaniami stanowiącymi

podstawę wspólnych zbiorowych działań - powstawania związków

i zrzeszeń. Nie wytwarzają one natomiast własnej wewnętrznej or-

ganizacji. Nie będąc grupami społecznymi, są zbiorowościami stano-

wiącymi podłoże dla powstawania takich grup społecznych, jak

związki zawodowe i partie polityczne. Według Webera klasy społeczne

to zespoły osób o różnych szansach życiowych, czyli różnych możli-

wościach otrzymywania towarów oraz usług na rynku, i co za tym

idzie - o różnych doświadczeniach życiowych. Innymi słowy, są to

zespoły ludzi o wspólnych interesach ekonomicznych związanych

z posiadaniem dóbr lub zarobkowaniem. Tak więc w myśl koncepcji

Webera o klasie można mówić wtedy, gdy istnieje wspólny wielu lu-

dziom element determinujący ich szanse życiowe, określany wyłącznie

przez interesy wiążące się z posiadaniem dóbr oraz interesami zarob-

kowymi a funkcjonujący w warunkach rynku dóbr lub pracy. Zatem

„klasę" tworzą „jednoznacznie ekonomiczne interesy związane z ist-

nieniem rynku". Funkcjonowanie w ramach rynku określał Weber

mianem „położenia klasowego", stwierdzając, że jest nim „typowa

szansa zaopatrzenia w dobra, zewnętrznej pozycji życiowej, wew-

nętrznego losu życiowego, wynikająca z rozmiarów i rodzaju prawa

rozporządzania dobrami czy zdolnością do świadczeń (bądź braku

takiego prawa) oraz z istniejących możliwości ich spożytkowania do

osiągnięcia dochodu lub przychodu w ramach danego porządku go-

spodarczego". „Klasą", zdaniem M. Webera, należy nazywać każdą gru-

pę ludzi znajdujących się w jednakowym położeniu klasowym. Klasą

posiadania nazywamy klasę wtedy, gdy położenie klasowe określają

głównie różnice posiadania. O klasie zarobkowej (w starszych pol-

skich tłumaczeniach występuje ona pod nazwą klasy komercyjnej lub

zawodowo-dochodowej) można mówić wówczas, gdy położenie kla-

sowe określa głównie szansa rynkowego spożytkowania dóbr lub

świadczeń. Klasą społeczną nazywa Weber „te wszystkie położenia

klasowe, między którymi przechodzenie osobiste i w kolejnych po-

koleniach jest całkowicie możliwe i zwykle występuje jako zjawisko

typowe".

20 ROZDZIAŁ I Społeczeństwo

W ramach klasy posiadania i klasy zarobkowej Max Weber wyróżnia

pozytywnie i negatywnie uprzywilejowane klasy (sic!), wskazując, że

między nimi funkcjonują „klasy stanu średniego", obejmujące wszelkie-

go rodzaju warstwy, które dysponują posiadaniem lub odpowiednim

wychowaniem, co stanowi podstawę ich zarobków. Czysty podział

klasowy nie prowadzi - zdaniem Webera - nieuchronnie do walk kla-

sowych i rewolucji klasowych. Odróżnia on przy tym „działanie ma-

sowe" od „działania klasowego". „Działanie masowe" to w istocie

rzeczy „działanie wspólnotowe", u podstaw którego leży wspólne

położenie, przybierające postać okazjonalnego i irracjonalnego protestu.

„Działanie klasowe" zachodzi wówczas gdy kontrast szans życiowych

nie jest uznany za coś oczywistego i prowadzi do racjonalnych stosun-

ków stowarzyszeniowych. Według M. Webera nie można sprowadzać

wszystkich konfliktów ideologicznych czy politycznych do uwarunko-

wań klasowych. Do stowarzyszonego działania klasowego najłatwiej

można doprowadzić (w przypadku typowego masowego podobieństwa

położenia klasowego) przeciwko bezpośredniemu wrogowi, którego in-

teresy są przeciwstawne, gdy istnieje techniczna możliwość łatwego

skupienia (np. w sytuacji skoncentrowania pracujących w jednym

miejscu), wreszcie wyłącznie przy kierowaniu ku jasnym celom, które

z reguły są narzucane lub interpretowane przez osoby nie należące do

określonej klasy (najczęściej przez inteligencję).

Obok klas istnieją, zdaniem M. Webera, stany. Podłożem powstania

klas jest gospodarka rynkowa, natomiast podstawą istnienia stanów

„jest przede wszystkim monopolistyczno-liturgiczne lub feudalne

albo stanowo-patrymonialne zaspokojenie potrzeb". „Stany" to zbiory

ludzkie, które w ramach pewnego związku skutecznie roszczą sobie

prawo do szczególnego szacunku bądź monopolu. Powstawać one

mogą w sposób pierwotny: w rezultacie kultywowania określonego

sposobu życia bądź wykonywania zawodu (stany sposobu życia i za-

wodowe); wtórny: w wyniku skutecznych roszczeń do prestiżu z racji

pochodzenia (stany urodzenia), ewentualnie dzięki zawłaszczeniu mo-

nopolów politycznych bądź hierokratycznych.

W opozycji do „położenia klasowego" określanego wyłącznie eko-

nomicznie, „położeniem stanowym jest - jak stwierdza M. Weber -

ten typowy element losu życiowego ludzi, który uwarunkowany jest

przez swoistą pozytywną lub negatywną, społeczną ocenę «honoru»,

wiążącego się ze wspólną cechą wielu ludzi". Wyrazem tego honoru sta-

nowego jest przede wszystkim żądanie szczególnego sposobu życia od

3. Klasy i warstwy społeczne. Stratyfikacja społeczna 21

każdego, kto chce przynależeć do takiego kręgu. Stanowe zróżnico-

wanie prowadzi do hamowania swobodnego rozwoju rynku. Webe-

rowskie zróżnicowanie według stanów (stande) leżało u podstaw

wyróżnienia układów stratyfikacyjnych (status groups w literaturze

anglojęzycznej) całkowicie lub częściowo zamkniętych. Prowadziło

to do wyróżnienia warstw społecznych, czyli zbiorów ludzi uznawa-

nych przez innych za społecznie wyższe lub niższe ze względu na

zajmowane pozycje społeczne.

Funkcjonalne teorie klas społecznych zasadzają się na przekona-

niu, że ponad powszechnymi i uniwersalnymi uwarunkowaniami

działają specyficzne dla danego społeczeństwa właściwości, które na-

dają istniejącemu zróżnicowaniu społecznemu specyficzny charakter.

Dla koncepcji funkcjonalnych charakterystyczne jest to, że nie odróż-

niają one podziałów klasowych (uwarunkowanych ekonomicznie) od

stratyfikacji (uwarstwienia) i zamiennie posługują się pojęciami klasy

społecznej i warstwy. Funkcjonalna teoria klas społecznych występuje

w kilku odmianach.

Według P Parsonsa nowoczesne społeczeństwo składa się z wielu

podsystemów. Jednym z nich jest system zawodowy w społeczeń-

stwie, uwarunkowany podziałem pracy i specjalizacją czynności. Im-

plikuje on współwystępowanie systemu wzajemnej wymiany dóbr

i usług między ludźmi wykonującymi różne wyspecjalizowane role

zawodowe. System zawodowy obejmuje całą strukturę ról i statusów

jednostki, która pełniąc określone role zawodowe, zajmuje określone

pozycje, te zaś przypisane są do tych ról. Role i pozycje uporządko-

wane są według hierarchii, której podstawą są z jednej strony umie-

jętności, kwalifikacje i kompetencje, z drugiej natomiast centralizacja

oraz zróżnicowanie przez pryzmat: przywództwa, autorytetu bądź

władzy. Prowadzi to do powstania drabiny społecznej statusów. Do

zajmowanych pozycji, ról społecznych przypisane są określone czyn-

ności, jakie wykonują te jednostki, ale również dochody, przywileje,

władza i korzyśd niematerialne: prestiż i uznanie społeczne. Wspo-

mniany układ instrumentalny powiązany jest z systemem pokrewień-

stwa i w ten sposób określony status obejmuje nie tylko jednostki, ale

i rodziny, różnicując je z punktu widzenia materialnego, stylu życia

i prestiżu społecznego. W efekde społeczeństwo jest rozwarstwione

dzieląc się na klasy społeczne.

Inną teorię funkcjonalną zaprezentowali Keith Davis i Wilbert E. Mo-

ore. Punktem wyjśda tej koncepcji znanej jako teoria uwarstwienia

22 ROZDZIAŁ I Społeczeństwo

jest stwierdzenie, że nie ma społeczeństwa bezklasowego lub nie-

uwarstwionego, oraz przekonanie, że możliwe jest funkcjonalne wy-

jaśnienie powszechnej konieczności rozwarstwienia każdego systemu

społecznego. Społeczeństwo stanowi pewien system, który przydziela

swoim członkom określone pozycje społeczne i skłania ich do wyko-

nywania związanych z tymi pozycjami obowiązków. Nie wystarcza

przy tym zwykłe umiejscowienie w strukturze społecznej, konieczne

jest motywowanie jednostek w taki sposób, aby chciały zajmować

odpowiednie pozycje w strukturze społecznej oraz pragnęły wy-

pełniać obowiązki związane z tymi pozycjami.

Oczywiste jest, że obowiązki związane z zajmowaniem różnych

pozycji nie są jednakowo przyjemne i ważne dla funkcjonowania

społeczeństwa, wymagają też różnych zdolności i talentów. Dlatego

też społeczeństwo musi rozporządzać rozmaitymi rodzajami nagród,

bodźcami jak również sposobami nierównomiernego rozdziału ko-

rzyści miedzy poszczególnych członków społeczeństwa. Nagrody

i ich rozdział są tym elementem porządku społecznego, który daje

początek stratyfikacji. Korzyści materialne i niematerialne, tj. prestiż,

sława, uznanie, są przyczyną nierówności między ludźmi. Wśród

rozmaitych pozycji społecznych istotne znaczenie mają te, które do-

starczają największych korzyści (nagród) i wymagają największego

przygotowania i zdolności. System społeczny winien przy tym wy-

kształcić mechanizmy nie pozwalające na to, aby pozycje mniej istot-

ne nie konkurowały skutecznie z bardziej doniosłymi. Funkcjonalna

ważność pozycji jest warunkiem koniecznym do przypisania jej wyso-

kiej rangi. Musi jednak tej funkcjonalnej ważności towarzyszyć spec-

jalne przygotowanie i zdolnośei. Ustalenie funkcjonalnej ważności

pozycji społecznej może nastąpić zdaniem Keitha Davisa i Wilberta

Moore'a poprzez zbadanie, w jakim stopniu określona pozycja jest

funkcjonalnie niezastąpiona, oraz stwierdzenie, w jakim stopniu pozos-

tałe pozycje zależą od pozycji badanej. Pozycje trudne do zastąpienia

wymagają specyficznego przygotowania (wykształcenia) lub zdolności

(talentu). O funkcjonalnej ważności pozycji społecznej decyduje także

władza, ważne są bowiem te pozycje, od których zależą inne. Tak więc

na rangę pozycji i na istnienie nierówności społecznej wpływają: waż-

ność pozycji dla społeczeństwa oraz rozmiar wymagań w zakresie

doświadczenia, kwalifikacji i uzdolnień niezbędnych do wykonywa-

nia obowiązków przypisanych do określonej pozycji. Kolejność rang

pozycji obejmuje cztery najważniejsze i wymagające szczególnych

3. Klasy i warstwy społeczne. Stratyfikacja społeczna 23

kwalifikacji dziedziny życia społeczeństwa: religię, rządzenie, ekono-

mię i technikę, którym odpowiadają właściwe im pozycje.

Zdaniem twórców teorii uwarstwienia społeczeństwa zachodnie

charakteryzują zróżnicowanie społeczne o „klasach otwartych". Nie

oznacza to braku nierówności społecznych. Takowe nierówności ist-

nieją, ale istnieją też, przynajmniej w założeniu, równe szanse, gdyż

wpływa na nie każdorazowo status rodziny, w której dziecko przy-

chodzi na świat i się wychowuje. Mimo to przepływ z klasy do klasy

jest łatwy i zależy w dużej mierze od jednostki.

Zauważyć należy, iż teorie funkcjonalne w nikłym stopniu wyjaśnia-

ją zjawisko klas społecznych jako zbiorowości, analizując w pierwszym

rzędzie problematykę zróżnicowania społecznego.

Stratyfikacja (uwarstwienie społeczne) opiera się według koncepcji

twórców tej teorii na obiektywnych wskazaniach pozycji społecznej

poszczególnych warstw oraz na subiektywnie uznawanym w danym

społeczeństwie systemie wartości i ocen, według których warstwom

przypisywane jest określone miejsce w skali prestiżu. WL. Warner

według kryteriów: dochodu, wykształcenia, zawodu i prestiżu wyróżnił

sześć warstw: wyższą-wyższą, wyższą-niższą, średnią-wyższą, śred-

nią-niższą, niższą-wyższą oraz niższą-niższą. Jan Szczepański wyróż-

nił sześć rodzajów stratyfikacji społeczeństwa, wskazując na:

1) zróżnicowania wewnątrz poszczególnych zawodów z uwagi

na poziom kwalifikacji;

2) zróżnicowania tytułów zawodowych i hierarchię ważności

zawodów, wyrażającą się różnicami w płacach i prestiżu;

3) hierarchię stanowisk służbowych;

4) hierarchię instytucji;

5) hierarchię ważności różnych działów twórczości;

6) hierarchie wyróżniane na podstawie kilku kryteriów (np.

wysokiego stanowiska połączonego z dużym dochodem).

4. Elity

W ramach grup występuje zróżnicowanie pozycji ich członków - do-

chodzi do tworzenia się elit o różnym charakterze (np. w państwie - elity:

władzy, ekonomiczne, wykształcenia, prestiżu społecznego). Skład tych

elit w określonej grupie może, ale nie musi się pokrywać. Pojęcie elity

bywa rozmaicie definiowane. W sensie potocznym jest to zespół jed-

nostek wyróżniających się spośród otoczenia pod ważnym dla danej

zbiorowości względem (np. pochodzenia społecznego, posiadania,

wykształcenia, umiejętności). Z punktu widzenia aksjologicznego jest

to zespół jednostek najbardziej wartościowych i najwyżej cenionych,

przodujących w danej grupie pod określonym względem. Najczęściej

pod pojęciem elity rozumie się mniejszość kontrolującą działania okreś-

lonej wspólnoty. W myśl innych definicji elita to zbiór jednostek, które

dzięki swojej strategicznej pozycji są w stanie kształtować procesy de-

cyzyjne regularnie i substancjalnie w tym sensie, że bez ich poparcia

lub sprzeciwu przebieg tych procesów byłby inny.

Elita wyodrębnia się w pierwszym rzędzie na podstawie kryterium

zasług oraz władzy, czyli usytuowania na szczycie pionowej struktury

społeczeństwa, grupy społecznej bądź organizacji. Według sformu-

łowanej przez Vilfredo ED. Pareto koncepcji krążenia elit, jeżeli zasługi

i władza skupiają się w elicie jednocześnie, można mówić o stanie równo-

wagi. Rozdzielenie ich prowadzi do nierównowagi społecznej, wywołu-

jąc zjawisko krążenia elit Zdaniem Pareto w kształtowaniu elity obok

władzy i zasług mają znaczenie takie czynniki, jak bogactwo, rodzina

i koneksje. Odmienny pogląd prezentował Gaetano Mosca, stwierdzając,

że w procesie tworzenia elity duże znaczenie mają organizacje i instytu-

cje. Według Marka Simlata elita powinna być nieliczna, a jej członkowie

winni zajmować wysoką pozycję w strukturach instytucjonalnych oraz

mieć możliwość skutecznego działania.

W literaturze (Janusz Sztumski) podkreśla się, iż elity składają się bądź

z ludzi, którzy w opinii społecznej cieszą się wyjątkowym osobistym

4. Elity 25

autorytetem względnie prestiżem, bądź z osób, które legitymują się

instytucjonalnym autorytetem z tej racji, że zajmują eksponowane sta-

nowiska w publicznych lub prywatnych organizacjach. Zauważa się

przy tym, że elity składające się z osób cieszących się osobistym autory-

tetem nie są najczęściej sformalizowane. Sformalizowany charakter

mają natomiast elity, w skład których wchodzą ludzie zajmujący po-

czesne miejsce w strukturze organizacyjnej społeczeństwa.

Oczywiście możliwe jest objęcie transparentnych stanowisk przez

osoby posiadające osobisty prestiż. Oprócz elity skupiającej osoby

cieszące się osobistym autorytetem oraz elity będącej zbiorem ludzi

zajmujących kluczowe pozycje w strukturach władzy wyróżnia się

niekiedy elity lokalne bądź środowiskowe, w skład których wchodzą

osoby zajmujące eksponowane stanowiska w określonej społeczności

lokalnej. Według Ralfa Dahrendorfa elity to „grupy ludzi zajmu-

jących czołowe pozycje w zinstytucjonalizowanych strukturach poli-

tycznych, gospodarczych, oświatowych, prawa, wojska, religii itp.,

istniejących w określonej społeczności".

W literaturze podejmowano rozliczne próby przedstawienia klasyfi-

kacji bądź typologii elit. Claude H. Saint-Simon wyróżniał elity kierujące

nauką, gospodarką oraz sferą kulturalno-rełigijną. Karl Mannheim, zaj-

mując się społeczeństwem liberalnym, wyróżniał w jego ramach elity:

polityczne, organizatorskie, intelektualne, artystyczne, moralne i reli-

gijne. Harold D. Lasswell i Abraham Kapłan wyliczyli elity: sprawujące

oficjalną władzę, funkcjonujące na podstawie systemu biurokratycz-

nego, hierarchicznie zorganizowanego, szlacheckie, „sprawiedliwych,

populistów, mężnych, bogatych, specjalistów i ideologów". Elity szla-

checkie nawiązują do koncepcji rządów „najlepszych", ceniących honor

i sławę. Elita sprawiedliwych skupia ludzi obdarzonych szczególnie

wysokim autorytetem moralnym, postulujących rządy „etokracji",

ludzi etycznych, często wręcz teokracji. Elity populistyczne, których

podstawową wartością jest - według Lasswella i Kapłana - afektacja

charakterystyczna dla „przywódców mas", „ojców narodów", „oblu-

bieńców ludu", a formą rządzenia pod dojśdu do władzy ochlokracja

czyli władza tłumów manipulowanych przez populistyczną elitę.

Elita mężnych skupia ludzi energicznych, żywotnych i przebojo-

wych. Wyróżnikiem elity bogatych jest zamożność. Dąży ona do

wprowadzenia plutokracji czyli rządów opartych na sile pieniądza.

Elitę specjalistów (ekspertów) stanowią osoby legitymujące się szcze-

gólnymi umiejętnościami w zakresie zarządzania w sferze polityki,

26 ROZDZIAŁ I Społeczeństwo

wojska oraz w płaszczyźnie kultury i nauki. Elita ideologów wydaje się

- w ujęciu Lasswella i Kapłana - z jednej strony bliska elicie „sprawie-

dliwych" i elicie specjalistów, z drugiej elitom populistycznym. Skupia

ona ideologów, ludzi natchnionych, „nawiedzonych", głoszących

konieczność oświecenia narodów.

Z inną koncepcją typologii elit wystąpił Charles Wright Mills, wyli-

czając: lokalne elity towarzyskie, elitę towarzyską o znaczeniu ogólnokra-

jowym, elitę sławy, elitę wielkich bogaczy, elitę menadżerów (fachowców

zarządzających wielkimi przedsiębiorstwami) - zwaną w jego dziele

„elitą głównych dyrektorów", elitę „bogaczy świata korporacji", którzy

zabezpieczyli swój majątek w koncernach i wywierają istotny wpływ

na życie społeczno-gospodarcze i polityczne, elitę potentatów wojsko-

wych tj. generałów i admirałów, kierujących machiną sił zbrojnych

oraz ich politycznym i gospodarczym zapleczem, elitą polityczną zło-

żoną z czołowych polityków partyjnych oraz polityków robiących ka-

rierę w administracji rządowej. Zdaniem Millsa - opierającego swoje

ustalenia na doświadczeniach amerykańskich - elity nie są od siebie

izolowane, przedstawiciele elit przenikają bowiem z jednej do drugiej.

Przedstawiając elity uszeregował on je od najniższej do najwyższej.

Na ich szczycie umieścił jednak elitę władzy, w skład której wchodzą:

elita „bogaczy świata korporacji", elita potentatów wojskowych i elita

polityczna. Koncepcja elity władzy opiera się na podobieństwie roz-

woju organizacji gospodarczych, politycznych i wojskowych oraz na

zbieżności ich interesów. Zasadza się ona także na podobieństwie po-

chodzenia i poglądów oraz na powiązaniach socjalnych i osobistych

między najwyższymi kręgami każdej z tych dominujących hierarchii.

Elita władzy w tym ujęciu bazuje na podobieństwie społecznym, edu-

kacyjnym, socjalnym i kulturalnym oraz psychologicznym jej człon-

ków, w szczególności zaś na tym, że utrzymują oni między sobą

stosunki osobiste i oficjalne. Elita władzy nie jest jednak arystokracją,

gdyż nie jest polityczną grupą rządzącą, której podstawą byłoby dzie-

dziczne szlachectwo. Elita władzy jest przy tym - zdaniem Millsa -

zhierarchizowana na kręgi wyższe i niższe, „trzon" i zewnętrzne koła.

W każdym kręgu elity obserwuje się przy tym troskę o rekrutację

i przeszkolenie następców.

W literaturze pod wpływem koncepcji Karla Mannheima prezen-

towany jest pogląd (Janusz Sztumski), iż w społeczeństwach rozwi-

niętych istnieje elita strategiczna warunkująca całościowy rozwój

społeczeństwa. W skład jej wchodzą: elity polityczne, sprawujące

4. Elity 27

władzę; elity gospodarcze, wojskowe i naukowe; elity sprawujące

władzę moralną; wreszcie elity zaspokajające uczuciowe bądź este-

tyczne potrzeby społeczeństwa.

Podkreśla się przy tym, że elity nie niweczą struktury klasowo-war-

stwowej społeczeństwa. Specyfika elit istniejących w bardziej rozwinię-

tych społeczeństwach zależy - jak wskazuje Sztumski - od ich genezy,

spełnianych funkcji społecznych, posiadanego autorytetu i prestiżu

oraz stabilności. Charakterystycznym zjawiskiem jest także społeczna

hierarchia elit odzwierciedlająca przypisywaną im rzeczywistą lub do-

mniemaną rolę. Stabilność elit zależy od bardziej lub mniej trwałej po-

zycji w hierarchii elit oraz od ich spoistości wewnętrznej.

Elity mogą mieć różną strukturę, oznacza rozmaity stopień integra-

cji i dostępności oraz odmienne formy powiązań z pozostałą częścią

grupy. Różnić się także mogą zakresem porozumienia co do sfery warto-

ści oraz podstawowych reguł gry politycznej. Na podstawie kryterium

struktury i zakresu porozumienia dotyczącego wartości politycznych

wyróżnia się zazwyczaj bzy podstawowe typy elit (M. Burton, J. Higley):

sfragmentaryzowaną, zintegrowaną normatywnie (zunifikowaną) oraz

zintegrowaną ideologicznie.

Elita sfragmentaryzowana cechuje się minimalnym stopniem struk-

turalnej integracji i małym zakresem porozumienia. Charakterystyczny

jest brak zgody dotyczącej reguł gry politycznej i wartość instytucji już

istniejących. Wiąże się to z gwałtowną walką w ramach elity. Konsek-

wencją, w odniesieniu do elit politycznych, jest niestabilność systemu

politycznego.

Elita zintegrowana normatywnie (zunifikowana) charakteryzuje

się relatywnie wysokim stopniem strukturalnej integracji i normatyw-

nego consensusu. Sieć powiązań komunikacyjnych obejmuje wszyst-

kie lub prawie wszystkie frakcje. Elita zintegrowana normatywnie

postrzega politykę jako proces przetargu, akceptując reguły gry poli-

tycznej i wartości istniejących instytucji. Konsekwencją jest stabilność

systemu politycznego.

Elita zintegrowana ideologicznie charakteryzuje się wyjątkowo wy-

sokim poziomem strukturalnej integracji i porozumienia dotyczącego

sfery wartości. Powiązania komunikacyjne wiążą wszystkie podgrupy

elity i mają charakter scentralizowany. Kontrolowane są przez domi-

nującą frakcję, partię lub ruch. Normatywny consensus jest sztywny i ak-

centuje jedność elity. Konsekwencją jest stabilność systemu politycznego

oscylującego wokół koncepcji totalitarnych.

28 ROZDZIAŁ I Społeczeństwo

Dla państwa i społeczeństwa nader istotne znaczenie ma elita

władzy. Bywa ona określona jako zespół osób sprawujących władzę

i podejmujących istotne decyzje polityczne (Charles W. Mills). Elity

tej nie należy utożsamiać z elitą polityczną, która ma szerszy charak-

ter, obejmując osoby, które z racji sprawowania urzędów czy też zaj-

mowania stanowisk w partiach i organizacjach politycznych dążą do

zapewnienia sobie regularnego i znaczącego wpływu na politykę.

Elity władzy w grupie, szczególnie państwowej, muszą wykazywać

jakąś legitymację. Najczęściej, za M. Weberem, wyróżnia się trzy rodzaje

legitymowania przywództwa: przywództwo charyzmatyczne oparte na

przekonaniu o niezwykłych cechach jednostki lub grupy przywódczej,

przywództwo tradycjonalistyczne, u podstaw którego leży wynikające

z nawyku dawania posłuchu określonym osobom; przywództwo legal-

ne, zracjonalizowane - oparte przynajmniej formalnie na zinstytucjonali-

zowanych procedurach wyborów (por także na temat władzy s. 50 i n.).

5. Naród

Pomiędzy organizacją społeczną, jaką jest państwo, a organizacją

społeczną zwaną narodem istnieją rozliczne związki. Pojęcie narodu

jest dyskusyjne. W dużej mierze zaważył na tym fakt, że naród jest

zarówno jedną z kategorii politycznych i instytucja prawną, jak

i przedmiotem potocznych refleksji oraz naukowych koncepcji i teorii.

Jest ono obiektem badań nie tylko prawników, politologów i socjolo-

gów, lecz także historyków, kulturoznawców i etnologów.

Według koncepcji naturalistycznej naród jest traktowany jako

grupa genetyczna, uwarunkowana właściwościami środowiska geo-

graficznego, w jakim zamieszkiwała. W koncepcji politologicznej

naród jest wspólnotą polityczną tożsamą z państwem. Każde pań-

stwo zabiega o ukształtowanie w swoich ramach narodu. Zgodnie

z koncepcją kulturową naród jest ukształtowaną w toku rozwoju hi-

storycznego społecznością, której członkowie uczestniczą we wspól-

nej kulturze narodowej obejmującej język, obyczaje, sztukę i naukę,

5. Naród 29

działalność gospodarczą, tradycje i inne formy aktywności. W tym

ujęciu naród jest wspólnotą kultury. Wspólnota ta ma formę nie tylko

faktyczną, lecz także ideologiczną, gdyż w tworzeniu kultury człon-

kowie narodu kierują się pewnymi ideałami narodowymi, wizją, ide-

ologią, aspiracjami w zakresie różnych dziedzin kultury (Stanisław

Ossowski). Tak więc w tym ujęciu świadomość narodowa jest istot-

nym elementem konstytuującym naród w obrębie zbiorowości ludzi

zamieszkujących określone terytorium.

Uznając zjawisko narodu za fakt ukształtowany w obszarze kultury,

dość powszechnie podkreśla się, że naród w przeciwieństwie do pań-

stwa jest zbiorowością społeczną o charakterze kulturowej wspólnoty.

Zauważa się przy tym, że naród - w tym ujęciu - nie jest synonimem

społeczeństwa, w tym także społeczeństwa obywatelskiego we wszyst-

kich jego znaczeniach. W nauce polskiej dość mocno ugruntowany jest

pogląd o niezależności narodu od państwa, które nie jest niezbędnym

czynnikiem jedności narodowej, Zauważa się przy tym, że wspólnota

kultury narodowej jest czynnikiem więzi społecznej, trwalszym i skutecz-

niejszym niż wspólny rząd (Florian Znaniecki). W narodzie widzi się gru-

pę wspólnotową, opartą na jednakowym odniesieniu jej członków do

pewnych wartości związanych z tradycją wspólnych losów, wspólnymi

elementami kultury oraz dążeniami do zachowania ich odrębności.

Niektóre ze współczesnych teorii narodu podkreślają jego politycz-

ne funkcje, widząc w narodzie wynik działania idei nacjonalizmu.

Stwierdzają one, że naród można zdefiniować tylko przez nacjona-

lizm, postulując pokrywanie się granic etnicznych z państwowymi

(Ernest Gellner). O istocie narodu nie decydują więc ani wola przyna-

leżności do wspólnoty narodowej, ani posiadanie wspólnej kultury

i historii, lecz pojawienie się ideologii nacjonalistycznej. Według tych

koncepcji, ludzie tworzący jeden naród, o wspólnej kulturze, powinni

stanowić odrębną jednostkę polityczną (jedno państwo).

Wielu autorów posługuje się pojemną koncepcją narodu pań-

stwowego na określenie wczesnej formy zbiorowości zróżnicowanej

jeszcze etnicznie, ale podporządkowanej jednemu państwu, którego

administracyjna polityka prowadzi do stopniowego ujednolicania

kultury tej zbiorowości. Pojęcie narodu państwowego oraz zbliżone

do niego narodu kierowanego przez państwo nie jest równoznaczne

z narodem obywatelskim i nie implikuje demokratycznego charak-

teru samorządnego społeczeństwa. Pojęcie narodu obywatelskiego

wiąże się z koncepcją społeczeństwa obywatelskiego sformułowaną

30 ROZDZIAŁ I Społeczeństwo

przez Thomasa Hobbesa, a rozwiniętą przez Georga W. Hegla. Według

tego ostatniego społeczeństwem obywatelskim jest takie społeczeń-

stwo, które udziela szerokich instytucjonalnych gwarancji systemo-

wi stosunków międzyludzkich, powstającemu w procesie produkcji

i dystrybucji.

Podkreśla się - za Ferdinandem Tónniesem - że naród jest wspólnotą,

a nie społeczeństwem, gdyż dominują w jego łonie więzy pokrewień-

stwa, braterstwa i sąsiedztwa, przy czym głównym instrumentem

kontroli społecznej jest zwyczaj i tradycja, a podstawą identyfikacji

świadomość zbiorowa. W przeciwieństwie do Tónniesa, Max Weber -

widzący także w narodzie wspólnotę - uważał, że jest to wspólnota

wartości, z którą nierozłącznie wiąże się potrzeba odniesienia jednostki

do postaw ustanawiających te wartości. W koncepcji Webera naród

występuje w kontekście wielkich struktur społecznych: państwa i spo-

łeczeństwa, ale nie jest z nimi utożsamiany.

Według innych koncepcji wyróżnić należy definicje rasowo-antro-

pologiczne, psychologiczno-kulturowe, etatystyczne i wreszcie histo-

ryczne. Definicje rasowo-antropologiczne widzą w narodzie wspólnotę

„pochodzenia" bądź „krwi"; psychologiczno-kulturowe kładą nacisk

na konieczność wytworzenia przez naród własnej kultury duchowej

i materialnej oraz pojawienie się świadomości więzi narodowej i po-

czucia odrębności. W ujęciach etatystycznych akcentuje się związki

między narodem a państwem, utożsamiając naród z obywatelami

państwa i wskazując, że każdy naród dąży do stworzenia własnego

państwa, aczkolwiek nie każdemu udaje się ten cel osiągnąć. Definicje

historyczne pojmują naród jako złożony wytwór procesów histo-

rycznych.

W Polsce wielu badaczy, w ślad za Jerzym Szackim, podkreśla, że

w rozważaniach nad narodem pojawiają się dwa sposoby myślenia.

Pierwszy z nich akcentuje fakt, że naród jest zbiorowością zamiesz-

kującą wspólne terytorium i podlegającą tym samym prawom. Drugi

podkreśla, iż narodem jest przede wszystkim historycznie ukształto-

wana wspólnota kulturowa.

W klasycznej literaturze prawniczej, socjologicznej i politologicznej

formułowane są definicje genetyczne i strukturalne narodu. W definic-

jach genetycznych określa się naród poprzez wskazanie czynników,

które dożyły się na jego powstanie. W definicjach strukturalnych wska-

zuje się cechy, które „na ogół" charakteryzują grupę społeczną zwaną

narodem. W zależności od tego, jakie cechy brane są pod uwagę przez

5. Naród 31

definiującego, mówi się o definiowaniu narodu w kategoriach mate-

rialnych, politycznych, kulturowych oraz świadomościowych.

Bardzo często definicje narodu mają charakter instrumentalny,

służąc doraźnym celom politycznym bądź dając podstawę do odmowy

określonym grupom etnicznym prawa do uważania siebie za naród,

albo też przeciwnie - przyznając pewnym społecznościom status naro-

dów. Niejednokrotnie przy definicji „narodu" posługiwano się swoistą

metaforyką, uciekając się do intelektualnej prowokacji bądź wręcz

formułując w treści definicji apele czy programy polityczne.

W naszej literaturze przedmiotu mówi się obecnie raczej o podejś-

ciach teoretycznych, stylach badań i koncepcjach. Podejście prymor-

dialistyczne zakłada bytową pierwotność narodu i grup etnicznych,

z których powstały narody. Występuje ono w wariancie psychologicz-

nym i socjobiologicznym. W podejściu „obiektywistycznym" usiłuje się

scharakteryzować naród przez wyliczenie jego atrybutów i cech. Pode-

jście „subiektywistyczne" akcentuje problematykę samoświadomości

oraz tożsamości narodowej. Koncepcja „komunikacyjna" widzi w na-

rodzie efekt procesów komunikacyjnych określonej społeczności. Kon-

cepcja instrumentalistyczna zasadza się na przekonaniu, że naród to

wytwór nacjonalizmu. Podejście instytucjonalistyczne zaś wychodzi

z założenia, iż naród jest instytucją polityczną, pozostającą w określo-

nych relacjach do państwa. Wreszcie konstruktywiści widzą w naro-

dzie element hierarchii tożsamości zbiorowej.

Szczególnie ciekawe poznawczo wydają się te rozwiązania, które

podejmują próby sformułowania definicji narodu poprzez wylicze-

nie elementów składających się na to pojęcie. Według G. Kellasa na

naród składają się czynniki o charakterze obiektywnym: terytorium,

język, religia, wspólne pochodzenie - aczkolwiek nie wszystkie wystę-

pują w odniesieniu do każdego narodu, oraz czynniki subiektywne:

świadomość odrębności narodowej i demonstrowane przez ludzi przy-

wiązanie do niej. M. Ryan stwierdza, że naród cechuje świadomość „na-

rodowa", język doświadczenie historyczne, geografia, religia i ogólne

czynniki kulturowe. Zdaniem Jaroslava Krejciego i Viteslava Velim-

sky'ego naród określają czynniki obiektywne: terytorium, państwo,

kultura, historia i świadomość narodowa, mająca charakter subiek-

tywny.

Od definicji narodu chce odejść Marek Waldenberg, proponując

zastąpienie jej modelem bądź typem idealnym narodu. Jego zdaniem

na model składają się:

32 ROZDZIAŁ I Społeczeństwo

— wspólny język;

— terytorium, na którym mieszka dana zbiorowość lub jej

znacząca część i które uważa ona za swoją ziemię ojczystą;

— dziedzictwo kulturowe, z którym znaczna część zbiorowości

identyfikuje się jako z własnym;

— partycypowanie w kulturze narodowej;

— wspólna, dość bogata, symbolika, a więc wspólny zasób

uczuć i myśli;

— przeświadczenie o wspólnym pochodzeniu etnicznym więk-

szości przedstawicieli zbiorowości;

— znaczne poczucie wspólnoty istniejące miedzy ludźmi róż-

nych klas i warstw społecznych;

— istnienie w przeszłości lub obecnie państwa traktowanego

jako swoje, a w przypadku braku państwowości całkowicie

odrębnej bądź połączonej więzami federacyjnymi lub konfe-

deracyjnymi z innym organizmem państwowym, istnienie

woli stworzenia państwa lub uzyskania autonomii.

Jako dyskusyjny uznaje przy tym Waldenberg wprowadzenie do

modelu kategorii „charakter narodowy", rozumianej jako stosunkowo

trwale występujący wśród znacznej części danej zbiorowości, zespół

cech psychicznych, odróżniający tę zbiorowość od innych społeczności

narodowych.

W literaturze, a zwłaszcza w publicystyce naukowej dość często po-

jawia się obok „narodu" pojęcie „narodowość" - najczęściej jako okreś-

lenie zbiorowości, która nie stała jeszcze narodem, a dopiero aspiruje

do jego miana. Dokumenty polityczne i akty prawne posiłkują się czę-

stokroć określeniami „mniejszości narodowe", „mniejszości etniczne,

językowe i religijne". Mniejszość narodowa zazwyczaj rozumiana jest

jako część ludności państwa należąca jednak do innego narodu niż na-

ród tworzący państwo (naród państwowy). Część badaczy utożsamia

„mniejszość etniczną" bądź grupę etniczną, podobnie jak większość

polityków, za zbiorowość, która nie jest jeszcze narodem, ale posiada

własną kulturę, przeświadczenie o wspólnym pochodzeniu, a często-

kroć własne terytorium, nie mające jednak statusu państwa.

W licznych definicjach narodu uwypukla się różne strony tego feno-

menu społecznego i politycznego, zwracając uwagę bądź na czynniki ge-

netyczne, wskazujące, że jest on produktem rozwoju historycznego, bądź

cechy strukturalne. Biorąc pod uwagę cechy strukturalne, określa się na-

ród jako zjawisko:

5. Naród 33

a) o pewnych cechach materialnych (wspólnota ludzi mająca

własne terytorium, odrębne życie gospodarcze, samoistną

kulturę i język),

b) łączące cechy materialne i świadomościowe (organizacja lu-

dzi posiadających wspólną ziemię, język i kulturę, którzy są

świadomi tej wspólnoty),

c) polityczne (wspólnota oparta na solidarności, dążąca do

stworzenia samodzielnego państwa; por. M. Weber: „Lud za-

mieszkujący terytorium zjednoczone pod tym samym

rządem"),

d) kulturowe (duchowy związek ludzi powstały w wyniku

szczególnych wpływów kultury),

e) ze sfery uczuć (wspólnota duchowa, o której istnieniu decy-

duje codzienny plebiscyt).

Naród bywa także określany jako abstrakcyjna wspólnota poli-

tyczna, której dobru mają być podporządkowane działania elit poli-

tycznych, piastujących suwerenną władzę w państwie.

W dużym uproszczeniu można przyjąć, że naród jest to wielka

grupa wspólnotowa, niesformalizowana, powstała w toku rozwoju

historycznego, oparta na zbliżonym stosunku jej członków do wspól-

nych elementów kultury, tradycji wspólnych losów oraz na dążeniu

do zachowania odrębności. Naród najczęściej - chociaż nie zawsze -

jest grupą o wspólnym pochodzeniu i wspólnym języku. Naród po-

wstaje na określonym terytorium, w przestrzennej styczności jego

członków, ale po ukształtowaniu może ulec rozproszeniu, zacho-

wując poczucie odrębności narodowej (np. naród żydowski).

Współczesne narody dążą do uzyskania odrębnej organizacji pań-

stwowej, ale poczucie odrębności narodowej może się utrzymać

mimo braku wspólnego państwa. Naród nie jest grupą sformalizo-

waną, a członkostwo danego narodu związane jest z żywionym

przez daną osobę poczuciem wspólnoty kulturowej. Wspólne dzie-

dzictwo kulturowe łączy naród. Obywatelstwo państwa nie zawsze

się musi pokrywać z narodowością. W granicach jednego państwa

może żyć wiele narodów (państwo wielonarodowe).