Tarixiy Konspekt

Paleolit – Mezolit – Neolit – Eneolit – Bronza – Temir

Ilk paleolit ( $m.a.1\, mln-100\, ming$ )
- Dastlabki tosh qurollar, ibtidoiy olovdan foydalanish boshi.
O‘rta paleolit ( $m.a.100-40\, ming$ )
- Neandertal odam, mustyer madaniyati.
So‘nggi paleolit ( $m.a.40-12\, ming$ )
- Kromanyon tashqi qiyofa, aqliy salohiyat ortishi.
- Kesuvchi–arralovchi qurollar; turar-joy qurilishi; hayvon terisidan kiyim; sun’iy olov; munchoq–tumor–uzuk; urug‘ jamoasi.
Mezolit ( $m.a.12-7\, ming$ )
- “O‘rta tosh”; Buyuk muzlik nihoyasi, iqlim iliqlashuvi.
- Mikrolitlar; o‘q-yoy; it xonakilashtirilishi; tirik zahira (qo‘zi, uloq); $>100$ manzilgoh (Obishir, Qo‘shilish, Machay, Zarautsoy).
Neolit ( $m.a.6-4\, ming$ )
- “Yangi tosh”; silliqlash-parmalash texnikasi; mikrolit rivoji.
- Ishlab chiqaruvchi xo‘jalik – dehqonchilik va chorvachilik; kulolchilik, to‘quvchilik; sopol idish.
- Doimiy paxsa uylar.
Eneolit ( $m.a.4-3\, ming$ o‘rtasi)
- Misning paydo bo‘lishi; xom g‘ishtdan ko‘p xonali uylar.
Bronza ( $m.a.3\, ming$ o‘rtasi – $2\, ming$ )
- Kulolchilik charxi, g‘ildirak, dastlabki aravalar.
Temir ( $m.a.1\, ming$ )
- Zeb-ziynat, omoch va bolta, harbiy demokratiya.

Avesto tizimi va ijtimoiy tabaqalanish

nmana – katta patriarxal oila.
vis – urug‘ jamoasi.
varzana – hududiy qo‘shnichilik.
zantu – qabila.
daxyu – qabilalar ittifoqi.

Uy-joy evolyutsiyasi

So‘nggi paleolit – ilk turar-joylar.
Neolit – doimiy paxsa uy.
Eneolit – xom g‘isht, ko‘p xonali.

Keng tarqalgan kashfiyotlar

Munchoq, tumor, uzuk; o‘q-yoy; mikrolit; sopol idish; kulolchilik-to‘quvchilik; g‘ildirak; arava; temir omoch.

Buyuk Ipak yo‘li

$m.a.II$ asrda imperator U Di va Chjan Syan.
Uzunligi ≈ $12\,000\, km$ ; Sariq dengiz – O‘rta yer dengizi.
Shaharlar: Sian, Dunxuan, Yarkent, Samarqand, Buxoro, Termiz, Marv.
Asosiy almashinuv: So‘g‘d – jun, gilam; Badaxshon – la‘l; Farg‘ona – “Samoviy otlar”; Xitoy – ipak, guruch.

Qadimgi shaharlar (arxeologik)

Afrosiyob (Samarqand), Ko‘ktepa, Yerqo‘rg‘on, Uzunqir, Qiziltepa, Ko‘zaliqir.

VII – VIII sinflar: davlatlar va chegaralar

Sug‘diyona – Zarafshon, Qashqadaryo; Xorazm – Amudaryo quyi; Baqtriya – Surxon, Jan. Tojikiston; Massaget, Sak turkumlari.
Toxariston tog‘li chegara: N – Hisor, J – Hindikush, G – Murg‘ob, Sh – Pomir.
Qarluqlar poytaxti – Siyob; O‘g‘uzlar – Yangikent; Xorazm chegaralari Kaspiy – Orol, Yettisuv.

Sulolalar va davomiylik

Afrig‘iy ( $305-995$ ), Ma’muriy, Anushteginiy ( $1097-1231$ ), Xioniy, Eftal, Tohiriy ( $821-873$ ), Safforiy ( $873-900$ ), Somoniy ( $865-999$ ), G‘aznaviy ( $962-1186$ ).
Shayboniy ( $1500$ ), Ashtarxoniy ( $1601$ ), Qo‘ng‘irot (Xiva $1770-1920$ ), Ming (Qo‘qon $1709-1876$ ), Mang‘it (Buxoro $1756-1920$ ).

Mashhur unvon va laqablar

"Muallim us-soniy" – Farobiy; "Sharq Arastusi" – Farobiy; "Hujjat ul-Islom" – Marg‘inoniy; "Shayx ur-rais" – Ibn Sino; "Xorazm faxri" – Zamaxshariy; "Sohibqiron" – Amir Temur; "Kotiblar qiblasi" – S. Mashhadiy.

Qo‘zg‘olonlar (tanlab)

Abruy (Buxoro, $585-586$ ) – Turk xoqonligiga qarshi.
Muqanna (Mavo‘, $769-783$ ) – Arab xalifaligi.
Mahmud Tarobiy (Buxoro $1238$ ) – Mo‘g‘ullarga.
1210 O‘tror, 1212 Samarqand – Xorazmshoh Muhammadga qarshi.

Yubiley va ordenlar

1994 – Mirzo Ulug‘bek $600$ yil, 1996 – Amir Temur $660$ yil.
Ordenlar: 1996 – Amir Temur, 1997 – K. Behzod, 2000 – Jaloliddin Manguberdi.

Atamalar (tanlab)

dehqon – qishloq hokimi, yirik yer egasi; chokar – qurolli posbon; yabg‘u – xoqon urug‘idan; ark – qo‘rg‘on qismi; rabot – tashqi shahar.

Viloyat hokimi titullari

Farg‘ona, Sug‘d – ixshid; Ustrushona – afshin; Choch – tudun.

8-Sinflar: Amir Temur (1336-1405)

Tug‘ilgan – Kesh (Shahrisabz); Barlos urug‘i; piri – Sayyid Baraka.
Taxtga $1370$ ; $27$ mamlakatni zabt etdi (3-, 5-, 7-yillik urush bosqichlari).
So‘nggi yurish – Xitoy $1404$ ; vafot – O‘tror $1405$ ; Go‘ri Amir maqbarasi.
O‘g‘illari – Jahongir, Umarshayx, Mironshoh, Shohrux; merosxo‘ri – Pirmuhammad.

Xiva xonlari (Qo‘ng‘irot)

Muhammad Amin ( $1770-1790$ ), Avaz ( $1790-1804$ ), Eltuzar ( $1804-1806$ ).
Muhammad Rahim I (1806-1825) – $2000$ navkar; oltin tanga zarbi ( $1809$ ); Oliy va Kichik Kengash.
Olloquli (1825-1842) – Toshhovli, Dishanqal’a, kanallar.

Qo‘qon xonligi (Ming)

Shohruхbiy ( $1709-1721$ ) – otaliq unvoni; poytaxtni Tepaqo‘rg‘ondan Qo‘qonga.
Norbo‘tabiy ( $1763-1798$ ) – birinchi pul zarbi ( $1776$ ).
Olimxon ( $1798-1810$ ) – “Davlat – Qo‘qon”; muntazam navkariy ( $10\,000$ ).
Xudoyorxon — zamonaviy artilleriya, vintovka.

Buxoro amirligi (Mang‘it)

Muhammad Rahim ( $1756-1758$ ) – markazlashuv.
Doniyolbiy ( $1758-1785$ ) – mang‘it mulklari; mahalliy mustaqillik zo‘rayishi.
Shohmurod ( $1785-1800$ ) – "Amiri ma’sum"; tarxon yorlig‘i; jul soliģi; pul islohoti.
Haydar ( $1800-1826$ ) – viloyatlarni bo‘ysundirish; O‘ratepa uchun Qo‘qon bilan jang; Xiva ustidan g‘alaba ( $1806$ ).

Shayboniylar harbiy tuzilma

barong‘or – o‘ng qanot; javong‘or – chap; hirovul – orqa; qalb – markaz; ilg‘or – razvedka; manglay – mudofaa.
Tug‘chi – bayroq; zabongiri – asir olib keluvchi; xabargiri – razvedka.

Toshkent tarixi (XI–XVIII asr)

Qadimgi nomlar: Choch, Shosh, Binkat.
$1503$ – M. Shayboniyxonning egallashi.
$1723-1758$ – jung‘orlar bosqini; XVIII asr 2 yarmi – to‘rt hokimlik; $1784$ – Beklik.
$1810$ – Qo‘qon tarkibiga qo‘shildi; $2009$ – $2200$ yilligi.

Xiva mansablari

Xon, mehtar (bosh vazir), qo‘shbegi (moliya-harbiy), yasovulboshi (bosh qo‘mondon), shig‘ovul (diplomatiya), mahram (maxfiy maslahatchi), qozi tizimi (qozi kalon, qozi o‘rda, qozi xoss, qozi askar), naqib, rais.

Rossiyaning bosib olishi (XIX asr)

$1865$ – Toshkent, Turkiston viloyati.
$1867$ – general-gubernatorlik; Kaufman ( $1867-1881$ ).
$1868$ – Buxoro vassal; $1873$ – Xiva; $1876$ – Qo‘qon tugatildi.
Qo‘zg‘olonlar: $1878$ Yetimxon (Mingtepa), $1885$ Darvishxon (Andijon), $1898$ Dukchi Eshon.
Turkman bosib olinishi ( $1880-1885$ ); Kaspiyorti viloyati ( $1881$ ).

Jadidchilik va maorif

Asoschi – Ismoil G‘aspirali ("Tong yulduzi", $1884$ 1-jadid maktab).
Turkistonda $1911$ – $63$ yangi usul maktab, $4106$ o‘quvchi; Toshkentda $24$ maktab.
"O‘rta Osiyo jadidlarining otasi" – Mahmudxo‘ja Behbudiy.
Kitoblar: "Islom tarixi" (Behbudiy 1909, Avloniy 1910, Fitrat 1915).

XX asr boshidagi tashkilotlar

Sho‘roi Islomiyа ( $14\, mart\, 1917$ ) – A. Abduraufqori, U. Asadullaxo‘jayev.
Sho‘roi Ulamo (iyun 1917).
Turkiston ASSR (aprel 1918).
Farg‘ona muvaqqat muxtoriyati (Madaminbek 1919).
BXSR (aprel 1920) – Polvonniyoz Yusupov; Xiva "Yosh xivaliklar" ( $1914$ ).

O‘zbekiston mustaqillik davri (muxtasar)

$1990.20.VI$ – Mustaqillik deklaratsiyasi.
$1991.31.VIII$ – Mustaqillik asoslari qonuni.
$1991.29.XII$ – birinchi Prezident saylovi.
$1992.02.VII$ – "Taʼlim to‘g‘risida"; $2000$ – "Sudlar to‘g‘risida"; $2002$ – Senat va Qonunchilik palatasi.
$2008$ – o‘lim jazosi bekor.
Bayramlar: $14.I$ – Vatan himoyachilari; $1.X$ – O‘qituvchi-murabbiylar.

YUNESKO nomoddiy meros (O‘zbekiston)

Shoshmaqom ( $2008$ ), Boysun madaniy muhiti ( $2008$ ), Navro‘z ( $2009$ ), Katta ashula ( $2009$ ), Askiya ( $2014$ ).
$2018$ – Shahrisabzda maqom festivali (har 2 yil).

Haykallar (tanlab)

Amir Temur – Samarqand, Shahrisabz, Toshkent.
Islom Karimov – Toshkent, Qarshi, Samarqand.
Erkin Vohidov (Farg‘ona), Abdulla Oripov (Qashqadaryo).

Xalqaro universitet filiallari

Vestminster ( $2002$ ), Lomonosov MSU ( $2006$ ), Gubkin ( $2007$ ), Singapur IDM ( $2008$ ), Turin ( $2009$ ), INHA ( $2014$ ).

1940-1980-yillar (sanoat va infratuzilma)

$1941$ – Toshkent aviatsiya zavodi; $1944$ – Bekobod metallurgiya; $1961$ – Muruntov oltin; $1977$ – Toshkent metrosi (9 bekat); $1969$ – traktor zavodi.
$1966$ – Toshkent zilzilasi; $1982$ – Navoiy viloyati.

Ikkinchi jahon urushi – o‘zbeklar

Zebo G‘aniyeva – $28$ fashistni otib, "Qizil Bayroq"; Qo‘chqor Turdiyev – ilk Sovet Ittifoqi Qahramoni; Shomahmudovlar – $15$ bola.

Yillik nomlar (2000 – 2016)

"Sog‘lom avlod" ( $2000$ ), "Onalar va bolalar" ( $2001$ ), "Yoshlar" ( $2008$ ), "Barkamol avlod" ( $2010$ ), "Sog‘lom bola" ( $2014$ ), "Sog‘lom ona va bola" ( $2016$ ).

Shaharlar yubileylari (YUNESKO)

Buxoro & Xiva $2500$ (1997), Shahrisabz $2700$ (2002), Samarqand $2750$ (2007), Toshkent $2200$ (2009).

Ushbu konspekt barcha asosiy va ikkinchi darajali faktlar, sanalar, atamalar hamda shaxs‐sulola bog‘liqlarini bir joyga jamlab, turli sinf darsliklaridagi materialni tizimli ravishda eslab qolish uchun mo‘ljallandi.