AP Mga Sistemang Pang-ekonomiya at Production Possibilities Frontier

Katuturan ng Sistemang Pang-ekonomiya

• Ang sistemang pang-ekonomiya ay tumutukoy sa pagpapatupad ng iba't ibang pamamaraan sa produksiyon, pamamahagi, at paggamit ng mga produkto at serbisyo.

• Saklaw ng sistemang ito ang mga institusyon, estruktura, at mekanismo na nagsisilbing batayan sa pagtugon sa mga pangunahing suliranin o katanungang pang-ekonomiya.

Pag-uuri Batay sa Ideolohiya

• Ang mga sistemang pang-ekonomiya ay maaaring iuri base sa ideya o simulaing pinaniniwalaan ng mga namumuno sa isang bansa. Ang mga ideolohiyang ito ang nagsilbing unang mga katawagan sa pag-uuri ng mga sistema sa kasaysayan.

Piyudalismo

• Ito ay isang sistema ng pamamalakad ng lupain kung saan ang mga panginoong may lupa ay pinasasaka ang kanilang lupain sa mga nasasakupang tauhan na may katungkulang maglingkod at maging tapat sa kanila.

• Umiral ang sistemang ito noong Kalagitnaang Panahon ($Middle\,Ages$) sa Europa.

• Itinuturing itong isang kontrata sa pagitan ng panginoong may lupa na tinatawag na maharlika at ng basalyo o alipin.

• Fief: Ang tawag sa lupang ipinagkakaloob ng may-ari sa basalyo.

• Homage o Investiture: Ang tawag sa ritwal na isinasagawa para sa aktuwal na pagbibigay ng lupa.

• Sa sistemang ito, ang yaman ng isang tao ay nakabatay sa pagmamay-ari ng malalawak na lupain, na siyang pinanggagalingan ng lahat ng pangunahing pangangailangan.

Physiocracy at ang Kaisipan ni Francois Quesnay

• Francois Quesnay: Isang ekonomistang Pranses mula sa $Physiocratic\,School$.

• Ang salitang $Physiocrats$ ay nagmula sa mga salitang Griyego na $physis$ (kalikasan o $nature$) at $kratos$ (kapangyarihan o $power$).

• Tableau Economique: Isang diagram na ipinakilala ni Quesnay na nagpapakita ng detalyadong pamamaraan kung paano mararating ang pag-unlad.

• Naniniwala si Quesnay na tanging ang agrikultura lamang ang maghahatid ng positibong pag-unlad sa isang bansa.

• Tatlong Uri ng Tao ayon kay Quesnay:

  1. Ang mga panginoong may lupa.

  2. Ang mga magsasaka.

  3. Ang $sterile\,classes$: Sila ang mga taong ginagamit ang lahat ng kanilang naprodyus at walang itinitira para sa pangangailangan sa hinaharap.

• Law of Nature: Ayon sa kaisipang ito, ang balanseng paggamit ng mga likas na yaman ay maghahantog sa $economic\,equilibrium$, na siyang magdadala ng pag-unlad hanggang sa susunod na henerasyon.

Merkantilismo

• Nakilala ang sistemang ito noong ika-$16$ na siglo sa kanlurang Europa.

• Ang kapangyarihan ng isang pinuno ay nakabatay sa dami ng taglay na ginto at pilak.

• Dahil sa hangaring makapag-imbak ng maraming ginto at pilak, maraming bansa sa Europa ang nanakop ng ibang mga lupain.

• Isinasaad ng sistemang ito na ang kaunlaran ay matatamo sa pamamagitan ng pagpigil sa pag-angkat ($import$) ng kalakal at pagsuporta sa pagluluwas ($export$) ng mga produkto.

Kapitalismo

• Ito ay itinuturing na isang ideyal na ekonomiya na mahirap sundin dahil sa mahihigpit na katangian nito, kaya naman ginagamit lamang ito bilang $benchmark$ o pamantayan sa pagsusuri ng bisa ng mga patakarang pang-ekonomiya.

• Mga Pangunahing Katangian ng Kapitalismo:

  • Ang layunin ng produksiyon ay para makapagbenta at hindi lamang para makabili.

  • Ang pribadong pagmamay-ari ay ginagarantiyahan ng mga legal na institusyon.

  • Ang pag-iipon ng kapital ay ginagawa upang higit na mapalago ang negosyo at mapalaki ang tubo ($profit$) ng mga mamumuhunan.

Komunismo

• Nagmula ang salitang ito sa Latin na $communis$ na nangangahulugang "para sa lahat" o "pangkalahatan".

• Kasaysayan ng Pagpapatupad:

  • Ipinatupad sa Russia noong taong $1927$ sa ilalim ni Vladimir Ilich Lenin.

  • Ipinalaganap sa China noong taong $1949$ sa ilalim ni Mao Zedong.

• Mga Prinsipyo:

  • Naninindigan sa panlahatang pagmamay-ari.

  • Naniniwala sa prinsipyo na: "Mula sa bawat isa batay sa kaniyang kakayahan, para sa bawat isa batay sa kaniyang mga pangangailangan."

  • Mahigpit na ipinagbabawal ang pribadong pagmamay-ari ng mga industriya.

• Karl Marx:

  • Isinulat ang aklat na $Das\,Kapital$, na itinuturing na bibliya ng komunismo at ang unang aklat na tumalakay sa ekonomiyang nakabase sa plano ng estado.

  • Binigyang-diin ang kahalagahan ng uring manggagawa o $proletariat$.

  • Isinusulong ang pagtatatag ng isang $classless\,society$ o lipunang walang uring mayaman o mahirap.

  • Kilala bilang bagong ekonomista sa panahong $Klasikal$ at ang Ama ng Komunismo.

Pasismo

• Sinimulan ni Benito Mussolini sa Italy noong taong $1922$.

• Ipinakilala naman ni Adolf Hitler sa Germany sa katawagang Nazismo.

• Ito ay isang sistemang pampolitikal na pinamumunuan ng isang diktador na may absolutong kapangyarihan.

• Mahigpit na ipinagbabawal ang pag-aangkat ng mga produkto mula sa ibang bansa.

• Sa ilalim ng sistemang ito, ang mga mamamayan ay walang karapatang sumuway o magreklamo sa mga batas na itinakda ng pamahalaan.

Pag-uuri Batay sa Kasalukuyang Katawagan

• Sa modernong panahon, ang mga sistemang pang-ekonomiya ay nauuri sa apat na pangunahing kategorya: $Subsistence/Traditional$, $Market$, $Command$, at $Mixed\,Economy$.

Subsistence o Tradisyonal na Ekonomiya (Traditional Economy)

• Ito ang pinakauna at pinakasimpleng anyo ng sistemang pang-ekonomiya.

• Batayan ng Pagpapasya: Ginagabayan ng kinagisnang tradisyon, paniniwala, at kultura.

• Sentro ng Kabuhayan: Ang pamilya ang sentro ng lahat ng gawaing pangkabuhayan.

• Layunin: Tugunan ang mga simpleng pangangailangan tulad ng pagkain, damit, at tirahan.

• Alokasyon: Walang pormal na organisasyon ngunit naisasakatuparan sa paraang itinuturing nilang patas at mainam. Ang pinakamatandang kasapi ang karaniwang may kapangyarihang politikal.

• Mga Katangian:

  • Umiiral sa lipunang nomadiko kung saan ang mga tao ay palipat-lipat ng lugar upang kumuha ng pangangailangan.

  • Gumagamit ng sistemang $barter$ o pagpapalitan ng mga produkto at serbisyo.

  • Nakasalalay sa mga lokal na produkto.

  • Agrikultura, pagsasaka, at pangingisda ang pangunahing kabuhayan.

  • Minimal ang nararanasang relatibong kakapusan at walang alitan sa pagitan ng mga pangkat.

Ekonomiyang Pampamilihan (Market Economy)

• Kalayaan: May kalayaan ang lahat ng kalahok (mamimili at nagbebenta) na gumalaw ayon sa sariling interes at kapakinabangan basta't naaayon sa batas.

• Pagpapasya: Ang mga desisyon sa produksiyon at alokasyon ay nasa kamay ng mga pribadong bahay-kalakal o negosyante.

• Salik ng Produksiyon: Ang mga salik tulad ng lupa, paggawa, at kapital ay maaaring pag-aari ng mga pribadong indibidwal. Ang mga manggagawa ay malayang pumili ng trabaho.

• Presyo: Ang presyo ang nagsisilbing pangunahing gabay ng pamilihan.

• Kompetisyon: Hinihikayat ang kompetisyon upang mabawasan ang manipulasyon sa presyo, dami, at kalidad ng mga produkto.

• Estado: Ang pamahalaan ay may $minimal$ na pakikialam. Tungkulin lamang nito ang pagtiyak na legal ang lahat ng transaksiyon at hindi nakasasama sa nakararami.

Ekonomiyang Minamanduhan (Command Economy)

• Ito ang kabaligtaran ng $Market\,Economy$. Sa sistemang ito, ang estado ay may ganap na kapangyarihan sa lahat ng aspekto ng produksiyon at alokasyon.

• Kontrol ng Pamahalaan: Ang buong ekonomiya at kaayusang politikal ay nasa ilalim ng regulasyon ng pamahalaan.

• Pagmamay-ari: Hindi pinapayagan ang pribadong pagmamay-ari. Ang pamahalaan ang nagtatakda kung ano, paano, at gaano karami ang gagawin at ipamamahagi.

• Sentralisadong Pagpapasya: Iisa lamang ang tagapagdesisyon — ang pamahalaan.

• Presyo: Karaniwang $stable$ o hindi nagbabago ang presyo hangga't maayos ang pagpapatakbo ng pamahalaan.

• Plano: May estriktong sinusunod na planong pang-ekonomiya para sa epektibong pamamalakad.

Sistemang Pinaghalo (Mixed Economy)

• Pinagsasama nito ang mga katangian ng $Market\,Economy$ at $Command\,Economy$.

• Dalawang Uri ng Pagpapasya:

  1. Estado: Ang mga pangunahing industriya ay nasa ilalim ng pagpapasya at kontrol ng pamahalaan.

  2. Pribado: Ang ibang mga negosyo at produksiyon ay nasa kamay ng mga pribadong sektor.

• Bagaman malaya ang pribadong sektor, ang pamahalaan ay may karapatang manghimasok upang matiyak na legal ang produksiyon at makontrol ang antas ng presyo at dami ng produkto sa pamilihan.

Production Possibilities Frontier (PPF) o Transformation Curve

• Ito ay isang modelo na nagpapakita ng lahat ng posibleng kombinasyon ng mga produkto o serbisyo na maaaring malikha ng isang ekonomiya gamit ang limitadong sangkap ng produksiyon.

• Allocative Efficiency: Ito ay ang episyenteng alokasyon kung saan lubos na ginagamit ang mga pinagkukunang yaman nang walang labis o kulang.

• Trade-off at Opportunity Cost: Dahil sa limitadong pondo o yaman, ang pagpili na dagdagan ang produksiyon ng isang produkto ay nangangahulugan ng pagbabawas sa isa pa.

• Mga Puntos sa PPF:

  • Points on the Curve: Nagpapakita ng episyenteng paggamit ng mga sangkap ng produksiyon.

  • Inside the PPF (Inefficient points): Nagpapakita ng $inefficient\,production$ dahil hindi lubos na nagamit ang lahat ng limitadong sangkap.

  • Outside the PPF (Impossible points): Nagpapakita ng $kakapusan$ o $unattainability$; ang mga puntos na ito ay hindi kayang abutin dahil sa kakulangan sa limitadong sangkap.

• Paggalaw ng PPF:

  • Production Growth: Kapag lumaki ang produksiyon ng sabay para sa lahat ng produkto, ang kurba ng $PPF$ ay pumipihit pakanan.

  • Production Shrink: Kapag humina ang produksiyon, ang kurba ng $PPF$ ay pumipihit pakaliwa bilang hudyat ng pag-urong ng ekonomiya.