Rozdział 3 - przekładalność vs nieprzekładalność

Definicja przekładu (Wojtasiewicz)

PRZEKŁAD - operacja tłumaczenia tekstu a sformułowanego w języka A na język B polega na sformułowaniu tekstu b w języku B, który to tekst b wywołałby u jego odbiorców skojarzenia takie same lub bardzo zbliżone do tych, które u odbiorców wywoływał tekst a

Nieprzekładalność - podział

  • z punktu widzenia językoznawczego

NIEPRZEKŁADALNOŚĆ JĘZYKOWA - cechy strukturalne języków mają, przynajmniej w niektórych przypadkach, wpływ na treść informacji zawartej w danym tekście (np. środki słowotwórcze, foniczne,  gramatyczne, stylistyczne, interpunkcja, duże litery, aluzje językowe)


NIEPRZEKŁADALNOŚĆ KULTUROWA - niemożność oddania w języku przekładu pewnych pojęć wyrażalnych w języku oryginału = niemożność wywołania u odbiorcy takich samych skojarzeń, jakie powstają u odbiorcy oryginału (terminy, obyczaje, wierzenia, aluzje kulturowe, erudycyjne,  gry językowe oparte na polisemii lub homonimii)


  • z punktu widzenia dyskursywnego (interpretacja, kreatywność)

Czy można tłumaczyć? - za vs przeciw

Przeciw

  • duch narodu (Wilhelm von Humboldt)

    Słowa nie są jedynie znakami istniejącej rzeczywistości, język jest środkiem służącym człowiekowi do zrozumienia świata i samego siebie. Każdy konkretny język niesie określony „obraz świata”. Zróżnicowanie języków nie polega tylko na odmienności znaków, a wyrazy i ich zestawienia jednocześnie tworzą i określają pojęcia. Różne języki stanowią w istocie rozmaite sposoby widzenia świata, organy swoistego sposobu myślenia i odczuwania poszczególnych narodów[11]. Różnorodność języków to „nie różnorodność dźwięków i znaków, lecz różnorodność samych światopoglądów”. Badania nad językiem nie powinny ograniczać się do zewnętrznej formy, ale powinny dotyczyć treści językowych i zawartego w języku poglądu na świat, a więc „wewnętrznej formy językowej”[12].

  • hipoteza Sapira-Whorfa – relatywizm kulturowo-lingwistyczny

  • Leo Weisgerber - teza o obrazie świata widzianego przez pryzmat języka ojczystego, segmentacja pól pojęciowych (np. kolory, stopnie pokrewieństwa, stopnie wojskowe); języki są z natury rzeczy nieprzekładalne

  • Nieprzekładalność językowa i nieprzekładalność kulturowa - Wojtasiewicz

  • Brak zapotrzebowania na przekład

Za

  • praktyka tłumaczeniowa

  • uniwersalia kosmogeniczne, biologiczne, psychologiczne, kulturowe i językowe

  • związek między językiem i myśleniem

  • metakomunikacyjne możliwości języka

  • operacje kognitywne, strategie

G. Mounin: aspekt komunikacyjny i kulturowy w przekładzie – podobny sposób doświadczania świata + uniwersalny sposób myślenia

nawet język hopi potrafi zdać sprawę ze wszystkich zauważalnych zjawisk i poprawnie – w sensie pragmatycznym – je nazwać


Nieprzekładalność z punktu widzenia dyskursu

dyskurs NIE JEST TŁUMACZONY na poziomie znaków językowych, lecz po dokonaniu interpretacji całości

przydział na syrenkę, lustracja, wina Tuska

→ interpretacja, kreatywność tłumacza, proces kolejnych przybliżeń

Przekładalność jest stopniowalna!

KIELAR: kolejne przybliżenia, korygowanie hipotez co do znaczenia tekstu w języku w j. wyjściowym 


W. KOLLER: jeżeli w każdym języku można wyrazić wszystko, co się ma na myśli, to w zasadzie musi być również możliwe przetłumaczenie na każdy inny język tego, co zostało wyrażone w jakimś innym języku

Granice przekładalności

  1. nieprzekładalność językowa - wyczerpano wszelkie środki dostępne w języku przekładu, a mimo to nie osiągnięto ekwiwalencji między tekstem w j.w. i tekstem w j.d

  2. różnice kulturowe -  brak w j2 zleksykalizowanego i powszechnie przyjętego, konwencjonalnego odpowiednika danego terminu w j1 wynika albo z innego ukształtowania obiektywnej rzeczywistości, w której żyje każde społeczeństwo, albo z innego odbicia w świadomości i innego nazwania w j2 pewnego przedmiotu lub stanu rzeczy, podobnego pod względem formy lub funkcji do rzeczy nazwanej w j1.

Rozwiązania nieprzekładalności

BARBARA KIELAR:

  • transliteracja, transkrypcja

  • przekład uogólniający, przybliżony

  • ekwiwalent funkcjonalny

  • opis (definicja)

  • parafraza


JOHN CATFORD: A linguistic Theory of Translation (1965):

  • rozwinięcie definicyjne

  • definicja

  • przypis

  • konwersja wewnątrz- lub międzyjęzykowa

  • zastąpienie referencji kulturowej

  • referencja wypowiedzeniowa

  • adaptacja

  • opuszczenie

  • kompensacja

  • kalka

  • zapożyczenie


KRZYSZTOF HEJWOWSKI: Kognitywno - komunikacyjna teoria przekładu (2006): 

  • reprodukcja bez objaśnień (np. transliteracja)

  • reprodukcja z objaśnieniem

  • tłumaczenie syntagmatyczne (tak bliskie dosłowności jak to możliwe bez naruszania poprawnego brzmienia w języku docelowym) 

    Tłumaczenie dosłowne, syntagmatyczne (3) 

    Transpozycja – zmiana kategorii gramatycznych (np. Scala di seta – powinno się tłumaczyć “drabina z jedwabiu”, a tłumaczy się “jedwabna drabinka”) 

    Modulacja – zmiana perspektywy, punktu widzenia 

    • Strona czynna-bierna 

    • Niekiedy zaliczane: abstrakt-konkret 

    • W najszerszym rozumieniu -> “przekształcanie sposobu wyrażania myśli” 

  • uznany ekwiwalent

  • ekwiwalent funkcjonalny

  • hiperonim

  • ekwiwalent opisowy

  • opuszczenie (w ostateczności)