Unit 3 – Perancangan Bahasa

Pengenalan Perancangan Bahasa

• Perkataan “perancangan” berasal daripada kata akar “rancang” = diatur lebih awal.

• Istilah Inggeris: language planning; diperkenalkan oleh Einar Haugen melalui kertas kerja Planning for a Standard Language – Modern Norway (kemudian diterbit sebagai Language Planning in Modern Norway).

• Definisi umum: usaha terancang oleh negara atau badan bagi memastikan sistem komunikasi verbal berjalan lancar dalam pendidikan, pentadbiran, ekonomi dan penyatuan negara.

• Prinsip: menyokong satu bahasa / satu bentuk bahasa mengatasi yang lain (pemilihan bahasa rasmi, pembinaan bahasa baku, promosi istilah natif).

• Hasil Pembelajaran Unit:

  • Menjelas konsep perancangan bahasa.

  • Menghuraikan jenis-jenis perancangan bahasa.

  • Menjelas penentuan & pembinaan bahasa di Brunei Darussalam dan Indonesia.

  • Menghuraikan dasar bahasa & sosiopolitik.

  • Menjelas perancangan BM sebagai bahasa perpaduan, bahasa baku & bahasa pengantar.

  • Menjelas PPSMI & MBMMBI.

Konsep Perancangan Bahasa (Pandangan Tokoh)

• Haugen: usaha pembinaan, pengubahsuaian & pembakuan bahasa oleh pertubuhan / jawatankuasa tertentu.

• Jernudd & Das Gupta: pencarian penyelesaian kepada masalah bahasa pada peringkat kebangsaan.

• Weinstein: usaha kerajaan jangka panjang meminda fungsi bahasa; melibatkan penaksiran daya sumber & pembahagian fungsi kepada pelbagai variasi bahasa.

• Crystal: usaha terancang & bersistem untuk menyelesaikan masalah komunikasi dengan mengkaji pelbagai bahasa / dialek serta membina dasar bahasa rasmi.

• Matthews: segala usaha kerajaan / badan menyokong satu bahasa atau satu bentuk melebihi yang lain.

• Noss (dalam Abdullah Hassan): proses pihak berkuasa membentuk, menyelaras dasar penggunaan & promosi neka-bahasa, menilai, serta merevisi.

• Awang: usaha / tindakan merancang bahasa secara sedar agar mampu memenuhi fungsi tertentu.

Jenis-Jenis Perancangan Bahasa

• Asas: perubahan bahasa yang disengajakan.

• Dua jenis klasik (Crystal, Kloss):

  • Perancangan korpus (bahan dalaman bahasa).

  • Perancangan status (taraf / kegunaan bahasa).

• Tambahan:

  • Cooper: Perancangan pemerolehan bahasa (language acquisition planning).

  • F. X. Karan: Perencanaan perancangan (logistik).

• Ringkasan bidang (Amat Juhari):

  1. Perancangan korpus bahasa

  2. Perancangan status bahasa

  3. Perancangan pengajaran / pemerolehan bahasa

  4. Perancangan memartabatkan bahasa

  5. Perencanaan perancangan bahasa (logistik)

i. Perancangan Korpus Bahasa

• Bermula sejak Maktab Perguruan Bahasa & Dewan Bahasa dan Pustaka (DBP).

• Aktiviti utama:

  • Pengayaan kosa kata & istilah baharu (contoh: pantau, bajet, mampan, canggih).

  • Pembentukan / penyusunan kamus pelbagai jenis.

  • Penyempurnaan ejaan Rumi & Jawi; pelancaran sebutan baku.

  • Penstrukturan tatabahasa (daripada Pelita Bahasa Melayu → Tatabahasa Dewan).

  • Pendokumentasian korpus & karya kesusasteraan.

• Unsur terperinci:

  • Pemilihan aksara & reformasi huruf (Pallava → Jawi → Rumi).

  • Reformasi ejaan: “Ejaan Sekolah” Wilkinson-Za’ba → Sistem Ejaan Rumi Baru.

  • Pemantapan tatabahasa normatif (fonologi, morfologi, sintaksis, semantik).

  • Pembakuan sebutan (masalah “e taling” ≠ “e pepet”).

  • Penggubalan istilah – Pedoman Umum Pembentukan Istilah (disemak berkala).

  • Peluasan kosa kata & perkamusan (daripada senarai Melayu–Cina $1904$ hingga Kamus Dewan kini).

  • Peluasan laras bahasa (bidang ilmu / teknologi).

  • Peluasan wacana bahasa.

  • Pembakuan ungkapan, simpulan bahasa, peribahasa.

  • Pendokumentasian karya sastera (puisi, drama, sajak, novel).

ii. Perancangan Status Bahasa

• Menentukan taraf bahasa di dalam negara (rasmi, kebangsaan, minoriti, dsb.).

• Malaysia:

  • BM diangkat sebagai bahasa kebangsaan & rasmi melalui Perkara $152$ Perlembagaan.

  • BI sebagai bahasa kedua.

  • BC & BT bahasa pengantar di SJKC / SJKT.

  • Kadazan-Dusun & Iban bahasa peribumi.

  • BI & Arab bahasa pengantar di UIAM.

• Implikasi: politik & identiti.

iii. Perancangan Pengajaran (Pemerolehan) Bahasa

• Melibatkan kaedah pengajaran:

  • Bahasa pertama: pengayaan keupayaan penutur asal.

  • Bahasa kedua: kemahiran membaca / menulis untuk kewarganegaraan, kerjaya, ilmu.

iv. Perancangan Memartabatkan Bahasa

• Mengangkat martabat bahasa agar dihormati & digunakan di semua sektor (awam, swasta, iklan, papan tanda, majlis rasmi).

v. Perencanaan Perancangan / Logistik

• Keperluan sokongan sumber:

  • Tenaga pakar (ahli bahasa, IT, pakar bidang, pegawai sokongan).

  • Institusi (DBP, Jawatankuasa Tetap BM, IPT, KPM, dll.).

  • Aktivis, budayawan, politikus, penggubal undang-undang.

  • Sumber kewangan: kerajaan, derma, penerbitan.

Penentuan & Pembinaan Bahasa di Brunei Darussalam

• Latar belakang Kesultanan; BM kekal utuh (tiada vokal tengah /ə/).

• Pengaruh guru agama Johor → persamaan dialek BM Brunei & Malaysia.

• Perlembagaan $1959$: BM bahasa rasmi (selain BI).

• DBP Brunei ditubuhkan $1969$ – penerbitan & pengembangan BM.

• Hubungan Malaysia–Brunei terhenti $1984$, pulih semula.

• $1985$: Brunei diserap ke MBIM → MABBIM.

• Prasarana:

  • BM bahasa pertuturan, kebangsaan, rasmi & pengantar di semua peringkat pendidikan.

  • Universiti Brunei Darussalam fokus penyelidikan BM.

  • DBP Brunei menyebar karya BM serantau.

Penentuan & Pembinaan Bahasa di Indonesia

• Sebelum $1928$: terma “Bahasa Melayu”.

• Sumpah Pemuda $1928$: perakuan rasmi “Bahasa Indonesia”.

• Cabaran: penindasan BI vs Belanda.

• Balai Pustaka (Jakarta) – tujuan:

  • Mengawal buku cabul murah terbitan Cina.

  • Terbit buku “membangun” harga murah.

  • Bentuk perpustakaan rakyat.

  • Alat penyebaran fahaman penjajah melalui terjemahan heroik.

• Siri kongres:

  • Kongres Pemuda $1928$ (BM perantaraan).

  • Kongres Bahasa Indonesia I $1938$ (Jawa Tengah).

  • Kongres II $1954$, III $1978$, IV $1983$.

Dasar Bahasa & Sosiopolitik

• Penalosa: politik bahasa = perjuangan untuk mempengaruhi dasar pemakaian bahasa & kelompok berkepentingan.

• Asmah: dasar bahasa = undang-undang mengenai peranan bahasa kebangsaan / rasmi.

• Tipologi Fishman:

  • Jenis A (amodal): Tiada Tradisi Agung; gunakan bahasa perhubungan luas (contoh: Ghana, Zambia).

  • Jenis B (unimodal / ekatolok): Satu Tradisi Agung → pilih bahasa bumiputera (Thailand, Malaysia, Indonesia, Jepun).

  • Jenis C (multimodal): >$1$ Tradisi Agung → bahasa perhubungan luas sebagai bahasa kerja (India, Singapura, Pakistan, Sri Lanka).

Bahasa Melayu sebagai Bahasa Perpaduan

• BM lambang penyatuan masyarakat pelbagai kaum; identiti nasional.

• Disalurkan melalui Dasar Pelajaran Kebangsaan.

• Syarat bahasa kebangsaan: asas kebudayaan kebangsaan & menyatu rakyat.

Bahasa Melayu sebagai Bahasa Baku

• Bahasa baku = ragam rasmi / formal yang telah dikodifikasi.

• Skop pembakuan: sistem ejaan, peristilahan / kosa kata, tatabahasa, sebutan.

• Sejarah sebutan baku: bermula Kongres Bahasa $1956$ – sebutan fonemik berasaskan ejaan.

• BM baku = lambang kebanggaan & jati diri negara.

Bahasa Melayu sebagai Bahasa Pengantar di Sekolah: Kronologi Utama

• Era British: BM terhad hingga Darjah $4$ & beberapa maktab.

• Penyata Razak $1956$ → Dasar Pelajaran Kebangsaan; peralihan BI → BM:

  • $1959$ – BM pengantar di sekolah menengah Melayu.

  • $1962$ – BM pengantar semua mata pelajaran (kecuali BI & bahasa ibunda).

  • $1970$ – Universiti Kebangsaan Malaysia ditubuh; BM pengantar tunggal.

  • $1970$ – Aliran sastera & kursus maktab.

  • $1973$ – SRJK Inggeris → penuh BM.

  • $1975$ – Semua sekolah menengah (Ting $1–4$) gunakan BM.

  • $1980$ – IPT tempatan laksana BM sepenuhnya.

PPSMI & MBMMBI

• PPSMI (Pengajaran Sains & Matematik dalam BI) bermula $2003$ (Tahun $1$, Ting $1$, Ting $6$ Rendah).

• Sasaran: $80\%$ ujian dalam BI pada $2008$.

• Tujuan: tingkatkan penguasaan ilmu Sains/Math & BI.

• Kritikan: kajian DBP-UKM $2005$ – tiada peningkatan ketara BI / Sains / Math; BM terjejas.

• $8/7/2009$: Jemaah Menteri umum pemansuhan; pelaksanaan berperingkat $2012–2014$.

• MBMMBI dilancar:

  • Gelombang $1$ ($2013–2015$): kukuh sistem sedia ada (standard kurikulum BM sama; LINUS).

  • Gelombang $2$ ($2016–2020$): perubahan struktur; tingkat kemahiran bahasa.

  • Gelombang $3$ ($2021–2025$): peluasan perubahan; dialog nasional; model berjaya dilaksana menyeluruh.

Rujukan Utama (Ringkas)

• Abdul Chaer & Leonie Agustina $2004$.

• Abdullah Hassan $1987, 2005$.

• Ainuddin et al. $2007, 2009$.

• Amat Juhari $1985, 2000$.

• Asmah Haji Omar $1994$.

• Awang Sariyan $1997$.

• Crystal $1985, 2000$.

• Matthews $1997$.

• Dan lain-lain.