Psychologia humanistyczna to zbiorcza nazwa dla różnych kierunków psychologii, które podejmują próbę konkretizacji filozoficznych orientacji w psychologii, takich jak egzystencjalizm i fenomenologia.
Tadeusz Tomaszewski określa tę psychologię jako zbiorczą orientację, która stara się zrozumieć istotę człowieka.
Józef Kozielecki wskazuje, że psychologia humanistyczna jest protestem przeciwko psychoanalizie i behawioryzmowi oraz formą ich przezwyciężenia.
Główne postacie nurtu
Carl Rogers
Abraham Maslow
Paul Tillich
Sidney Jourard
Kluczowe cechy dla psychologii humanistycznej
Nowy obraz człowieka - człowiek nie jest sterowany przez wewnętrzne siły dynamiczne ani nie jest jedynie obiektem manipulowanym przez czynniki zewnętrzne.
Podmiotowość człowieka - teorie poznawcze odegrały rolę w rozwoju podejścia humanistycznego, podkreślając aktywną rolę człowieka.
Cechy człowieka według psychologii humanistycznej
Człowiek jest świadomy
Świadomość jest ciągłym, wielopłaszczyznowym elementem egzystencji ludzkiej.
Jest podstawowym elementem doświadczenia i ciągłości bytowania.
Człowiek to więcej niż suma jego części
W tym nurcie człowiek postrzegany jest jako „osoba”, a nie „organizm”.
Człowiek istnieje w ludzkim środowisku
Natura człowieka wyraża się w relacjach interpersonalnych.
Człowiek ma wybór
Świadomy człowiek wpływa na swój strumień świadomości, uczestniczy w swoim doświadczeniu, co pozwala mu przekraczać biologiczne ograniczenia.
Człowiek działa celowo
Działania są intencjonalne, celowe, a ich źródło znajduje się w samym człowieku.
Działanie „tu i teraz”
Tomaszewski i Kozielecki dodali cechę działania „tu i teraz”, wskazując, że aktualne przeżycia osoby są najważniejszymi arbitrami w jej życiu.
Hierarchia potrzeb według Maslowa
Maslow podkreśla istnienie hierarchii potrzeb, gdzie
Potrzeby wyższe ujawniają się po spełnieniu potrzeb niższych.
Potrzeba rozwoju prowadzi do integracji wewnętrznej oraz samoakceptacji.
Własna świadomość celów oraz ich realizacja stanowi drogę do samorealizacji.
Psychoterapia humanistyczna
Głównym wkładem psychologii humanistycznej jest rozwój psychoterapii, w tym:
Terapia skupiona na kliencie Carla Rogersa.
Terapie grupowe i terapie według modelu POP (zorientowanej na proces psychologii Arnolda Mindella).
Celem terapeuty jest stworzenie klimatu zaufania i akceptacji, w którym pacjent może się otworzyć i dążyć do trwałej zmiany zachowań.
Rola terapeuty
Terapeuta powinien:
Zachować autentyczność
Ułatwić poczucie zaufania oraz umiejętność wczuwania się w świadomość pacjenta.
Teorie poznawcze
Wprowadzenie do teorii poznawczych
Teorie poznawcze różnią się znacząco od innych teorii psychologicznych:
Nie mają wspólnego systemu twierdzeń, wyraźnych założycieli ani jednolitego kierunku teoretyczno-metodologicznego.
Wszystkie teorie poznawcze łączy przekonanie, że osoba jest w dużej mierze kierowana przez informacje, które wpływają na jej oczekiwania, dążenia, postawy i działania.
Terminologia w teoriach poznawczych
Kluczowe pojęcia:
Obrazy
Wizerunek
Wewnętrzna reprezentacja rzeczywistości
Konstrukty osobiste
Schematy poznawcze
Zrozumienie wiedzy i zachowania
Wiedza reguluje zachowanie jednostki, które przestaje być tylko reakcją na bodźce, lecz staje się procesem pośrednim - przez struktury i czynności poznawcze.
Przykład - redukcja dysonansu poznawczego, czyli usuwanie sprzeczności między poglądami osoby a nowymi informacjami.
Wkład teorii poznawczych
Teorie poznawcze składają się z:
Obraz - całość wiedzy o sobie i otoczeniu.
Plan - hierarchiczne instrukcje do kontrolowania działań.
Procedura TOTE (test–operation–test–exit):
Faza testowa
Faza operacyjna
Faza wyjścia
Problematyka selekcji informacji
Przeciążenie informacyjne może prowadzić do stresu i problemów w identyfikowaniu ważnych informacji, co może skutkować stronniczością w selekcji danych.
Terapia przetwarzania poznawczego (CPT)
Rozwój CPT przez Patricię Resick w 1988 roku
Terapia ma na celu pomóc osobom, które borykają się z myślami o traumie.
Kluczowe aspekty CPT:
Łączy elementy terapii poznawczej i psychologii klinicznej.
Koncentruje się na eliminacji dotkliwych myśli związanych z traumą.
Kontrakt terapeutyczny w CPT
Umożliwia jasne ustalenie roli terapeuty i pacjenta.
Teoria samoaktualizacji
Kluczowe założenia
Psychologia humanistyczna koncentruje się na wewnętrznych czynnikach rozwoju jednostki, akcentując pozytywne aspekty człowieka.
Samorealizacja jest procesem realizacji własnego „ja”, gdzie każda jednostka odkrywa cele wynikające z własnych preferencji.
Piramida Maslowa
Istnieje pięć podstawowych potrzeb:
Fizjologiczne - potrzeby biologiczne (ciepło, schronienie, jedzenie)
Bezpieczeństwa - potrzeba poczucia bezpieczeństwa
Społeczne - potrzeba przynależności do grupy
Uznania - szacunek i uznanie od innych
Samorealizacji - osiąganie celów oraz świadomość własnych możliwości.
Teoria fenomenologiczna
W teorii fenomenologicznej według Carla Rogersa
Osobowość nie jest głównym przedmiotem badań, ale człowiek jest postrzegany jako całość oddziałującą z otoczeniem.
Istotne elementy:
Obraz „ja” - składa się z realnego i idealnego obrazu.
Zgodność między „ja” a doświadczeniem jest kluczowa dla samorealizacji.
Tendencja do samorealizacji
Niezgodność między „ja” a doświadczeniem może prowadzić do nieprzystosowania oraz niezadowolenia.
Tendencja do samorealizacji odzwierciedla pragnienie rozwoju oraz dążenie do spełnienia wewnętrznych potrzeb.
Teoria konstruktów osobistych
Konstrukty osobiste według George'a Kelly'ego
Indyuwaalne doświadczenia kształtują konstrukty osobiste, które są narzędziami do kategoryzacji informacji o świecie.
Konstrukty służą jako model, umożliwiający nadawanie sensu relacji z otoczeniem.
Współczesne znaczenie teorii
Teoria konstruktywistyczna prowadzi do różnych podejść dotyczących nauki oraz interpretacji rzeczywistości.
Powiązania z innymi teoriami
Epistemologiczny i hermeneutyczny konstruktywizm - różnice w spojrzeniu na rzeczywistość i podmioty poznające.
Wnioski końcowe
Rokowania dotyczące konstruktywizmu mogą wpływać na przyszłe badania w psychologii społecznej i humanistycznej.
Literatura uzupełniająca
Chmielewska-Banaszak D., Teorie i idee konstruktywistyczne w psychologii, [w:] „Principia”, t. 56, 2012.
Harwas-Napierała B., Trempała J., Psychologia rozwoju człowieka Cz. 2., Warszawa, 2001.
Hempolińska-Nowik E., Integracja struktury „ja” a przystosowanie, [w:] „Studia Sociologica”, nr 19, 2009.
Jančina M., Kubicka D., Kierowanie własnym rozwojem. Kontekst teoretyczny zjawiska, [w:] „Psychologia Rozwojowa”, t. 19, nr 4 2014.
Kozielecki J., Koncepcje psychologiczne człowieka, Wydawnictwo Akademickie Żak, 2000.
Mazur M., Motywowanie pracowników jako istotny element zarządzania organizacją, [w:] „Nauki społeczne”, t. 2(8), 2013.