Psychologiczne koncepcje człowieka

Teorie humanistyczne

Definicja psychologii humanistycznej
  • Psychologia humanistyczna to zbiorcza nazwa dla różnych kierunków psychologii, które podejmują próbę konkretizacji filozoficznych orientacji w psychologii, takich jak egzystencjalizm i fenomenologia.
  • Tadeusz Tomaszewski określa tę psychologię jako zbiorczą orientację, która stara się zrozumieć istotę człowieka.
  • Józef Kozielecki wskazuje, że psychologia humanistyczna jest protestem przeciwko psychoanalizie i behawioryzmowi oraz formą ich przezwyciężenia.
Główne postacie nurtu
  • Carl Rogers
  • Abraham Maslow
  • Paul Tillich
  • Sidney Jourard
Kluczowe cechy dla psychologii humanistycznej
  1. Nowy obraz człowieka - człowiek nie jest sterowany przez wewnętrzne siły dynamiczne ani nie jest jedynie obiektem manipulowanym przez czynniki zewnętrzne.
  2. Podmiotowość człowieka - teorie poznawcze odegrały rolę w rozwoju podejścia humanistycznego, podkreślając aktywną rolę człowieka.
Cechy człowieka według psychologii humanistycznej
  • Człowiek jest świadomy
    • Świadomość jest ciągłym, wielopłaszczyznowym elementem egzystencji ludzkiej.
    • Jest podstawowym elementem doświadczenia i ciągłości bytowania.
  • Człowiek to więcej niż suma jego części
    • W tym nurcie człowiek postrzegany jest jako „osoba”, a nie „organizm”.
  • Człowiek istnieje w ludzkim środowisku
    • Natura człowieka wyraża się w relacjach interpersonalnych.
  • Człowiek ma wybór
    • Świadomy człowiek wpływa na swój strumień świadomości, uczestniczy w swoim doświadczeniu, co pozwala mu przekraczać biologiczne ograniczenia.
  • Człowiek działa celowo
    • Działania są intencjonalne, celowe, a ich źródło znajduje się w samym człowieku.
Działanie „tu i teraz”
  • Tomaszewski i Kozielecki dodali cechę działania „tu i teraz”, wskazując, że aktualne przeżycia osoby są najważniejszymi arbitrami w jej życiu.
Hierarchia potrzeb według Maslowa
  • Maslow podkreśla istnienie hierarchii potrzeb, gdzie
    • Potrzeby wyższe ujawniają się po spełnieniu potrzeb niższych.
    • Potrzeba rozwoju prowadzi do integracji wewnętrznej oraz samoakceptacji.
    • Własna świadomość celów oraz ich realizacja stanowi drogę do samorealizacji.
Psychoterapia humanistyczna
  • Głównym wkładem psychologii humanistycznej jest rozwój psychoterapii, w tym:
    • Terapia skupiona na kliencie Carla Rogersa.
    • Terapie grupowe i terapie według modelu POP (zorientowanej na proces psychologii Arnolda Mindella).
    • Celem terapeuty jest stworzenie klimatu zaufania i akceptacji, w którym pacjent może się otworzyć i dążyć do trwałej zmiany zachowań.
Rola terapeuty
  • Terapeuta powinien:
    • Zachować autentyczność
    • Ułatwić poczucie zaufania oraz umiejętność wczuwania się w świadomość pacjenta.

Teorie poznawcze

Wprowadzenie do teorii poznawczych
  • Teorie poznawcze różnią się znacząco od innych teorii psychologicznych:
    • Nie mają wspólnego systemu twierdzeń, wyraźnych założycieli ani jednolitego kierunku teoretyczno-metodologicznego.
  • Wszystkie teorie poznawcze łączy przekonanie, że osoba jest w dużej mierze kierowana przez informacje, które wpływają na jej oczekiwania, dążenia, postawy i działania.
Terminologia w teoriach poznawczych
  • Kluczowe pojęcia:
    • Obrazy
    • Wizerunek
    • Wewnętrzna reprezentacja rzeczywistości
    • Konstrukty osobiste
    • Schematy poznawcze
Zrozumienie wiedzy i zachowania
  • Wiedza reguluje zachowanie jednostki, które przestaje być tylko reakcją na bodźce, lecz staje się procesem pośrednim - przez struktury i czynności poznawcze.
    • Przykład - redukcja dysonansu poznawczego, czyli usuwanie sprzeczności między poglądami osoby a nowymi informacjami.
Wkład teorii poznawczych
  • Teorie poznawcze składają się z:
    • Obraz - całość wiedzy o sobie i otoczeniu.
    • Plan - hierarchiczne instrukcje do kontrolowania działań.
    • Procedura TOTE (test–operation–test–exit):
    1. Faza testowa
    2. Faza operacyjna
    3. Faza wyjścia
Problematyka selekcji informacji
  • Przeciążenie informacyjne może prowadzić do stresu i problemów w identyfikowaniu ważnych informacji, co może skutkować stronniczością w selekcji danych.
Terapia przetwarzania poznawczego (CPT)
  • Rozwój CPT przez Patricię Resick w 1988 roku
  • Terapia ma na celu pomóc osobom, które borykają się z myślami o traumie.
  • Kluczowe aspekty CPT:
    • Łączy elementy terapii poznawczej i psychologii klinicznej.
    • Koncentruje się na eliminacji dotkliwych myśli związanych z traumą.
Kontrakt terapeutyczny w CPT
  • Umożliwia jasne ustalenie roli terapeuty i pacjenta.

Teoria samoaktualizacji

Kluczowe założenia
  • Psychologia humanistyczna koncentruje się na wewnętrznych czynnikach rozwoju jednostki, akcentując pozytywne aspekty człowieka.
  • Samorealizacja jest procesem realizacji własnego „ja”, gdzie każda jednostka odkrywa cele wynikające z własnych preferencji.
Piramida Maslowa
  • Istnieje pięć podstawowych potrzeb:
    1. Fizjologiczne - potrzeby biologiczne (ciepło, schronienie, jedzenie)
    2. Bezpieczeństwa - potrzeba poczucia bezpieczeństwa
    3. Społeczne - potrzeba przynależności do grupy
    4. Uznania - szacunek i uznanie od innych
    5. Samorealizacji - osiąganie celów oraz świadomość własnych możliwości.

Teoria fenomenologiczna

W teorii fenomenologicznej według Carla Rogersa
  • Osobowość nie jest głównym przedmiotem badań, ale człowiek jest postrzegany jako całość oddziałującą z otoczeniem.
  • Istotne elementy:
    • Obraz „ja” - składa się z realnego i idealnego obrazu.
    • Zgodność między „ja” a doświadczeniem jest kluczowa dla samorealizacji.
Tendencja do samorealizacji
  • Niezgodność między „ja” a doświadczeniem może prowadzić do nieprzystosowania oraz niezadowolenia.
  • Tendencja do samorealizacji odzwierciedla pragnienie rozwoju oraz dążenie do spełnienia wewnętrznych potrzeb.

Teoria konstruktów osobistych

Konstrukty osobiste według George'a Kelly'ego
  • Indyuwaalne doświadczenia kształtują konstrukty osobiste, które są narzędziami do kategoryzacji informacji o świecie.
  • Konstrukty służą jako model, umożliwiający nadawanie sensu relacji z otoczeniem.
Współczesne znaczenie teorii
  • Teoria konstruktywistyczna prowadzi do różnych podejść dotyczących nauki oraz interpretacji rzeczywistości.
Powiązania z innymi teoriami
  • Epistemologiczny i hermeneutyczny konstruktywizm - różnice w spojrzeniu na rzeczywistość i podmioty poznające.
Wnioski końcowe
  • Rokowania dotyczące konstruktywizmu mogą wpływać na przyszłe badania w psychologii społecznej i humanistycznej.

Literatura uzupełniająca

  1. Chmielewska-Banaszak D., Teorie i idee konstruktywistyczne w psychologii, [w:] „Principia”, t. 56, 2012.
  2. Harwas-Napierała B., Trempała J., Psychologia rozwoju człowieka Cz. 2., Warszawa, 2001.
  3. Hempolińska-Nowik E., Integracja struktury „ja” a przystosowanie, [w:] „Studia Sociologica”, nr 19, 2009.
  4. Jančina M., Kubicka D., Kierowanie własnym rozwojem. Kontekst teoretyczny zjawiska, [w:] „Psychologia Rozwojowa”, t. 19, nr 4 2014.
  5. Kozielecki J., Koncepcje psychologiczne człowieka, Wydawnictwo Akademickie Żak, 2000.
  6. Mazur M., Motywowanie pracowników jako istotny element zarządzania organizacją, [w:] „Nauki społeczne”, t. 2(8), 2013.
  7. Miedzińska B., Podstawy psychologii, Jelenia Góra, 2010.
  8. Ogińska-Bulik N., Rola zaangażowania poznawczego w rozwoju po traumie u osób zmagających się z przewlekłymi chorobami somatycznymi, Kraków, 2016.
  9. Resick P.A., Monson C.M., Chard K.M., Terapia przetwarzania poznawczego w zespole stresu pourazowego (PTSD). Podręcznik dla klinicystów, Kraków, 2019.
  10. Tomaszewski T., Psychologia, Warszawa, 1978.
  11. Zawadzka A.M., Psychologia zarządzania w organizacji, Warszawa, 2022.