Ekonomiks: Mahahalagang Konsepto (Aralin 1)

Kabanata 1: Ekonomiks: Tugon sa mga Pang-araw-araw na Hamon

Aralin 1: Mahahalagang Konsepto sa Ekonomiks

• Tema: Tao, Lipunan, at Kapaligiran; Karapatan, Pananagutan, at Pagkamamamayan
• Mahalagang Tanong
  • Bakit nahaharap sa trade-off ang isang indibidwal tuwing siya ay nagpapasiya?
  • Bilang isang mamamayang Pilipino, paano makatutulong ang iyong kaalaman sa ekonomiks sa iyong lipunan?
• Halimbawa ng sitwasyon na tinitingnan sa aralin: paggasta ng baon, paggugol ng oras sa pag-aaral, at pagpili ng kurso sa kolehiyo; lahat ay may kinalaman sa mga pangangailangan at kagustuhan ng isang mag-aaral habang limitado ang yaman.
• Layunin: magpasiya nang matalino upang maayos na magamit ang limitadong pinagkukunang-yaman.
• Pagsusuri sa pagpapasiya ay bahagi ng paglinang ng kaalaman sa ekonomiks.

Mga Prinsipyo sa Pagbuo ng Pagpapasiya

• Paano pinamamahalaan ng isang indibidwal ang kaniyang limitadong yaman upang matugunan ang kaniyang mga pangangailangan at kagustuhan?
• Trade-off, Opportunity Cost, Marginal Thinking, Incentives

Ayon kay N. Gregory Mankiw (Principles of Microeconomics)

• Apat na prinsipyo sa pagpapasya ng isang indibidwal:
  • Trade-off
  • Opportunity Cost
  • Marginal Thinking
  • Incentives

Trade-off

• Kahulugan: pagsasakripisyo ng isang bagay kapalit ng iba pang bagay na ninanais.
• Halimbawa: ang pera ay maaaring ipambili ng paboritong pagkain, gamit pampaaralan, o bagong damit. Dahil limitado ang pera, kailangang pumili kung alin ang bibilhin.
• Halimbawa sa daily na buhay: Kung may baon na ₱150.00 at nais itong gamitin para sa mas maraming pagkain, mababawasan ang kakayahang makabili ng bagong damit o gamit pang-eskuwela.
• Halimbawa sa tahanan: ang kita ng mga magulang ay maaaring hatiin para sa koryente, matrikula, o renta kapalit ng pagkain sa restoran, panonood ng sine, o pagbili ng bagong sasakyan.
• Mahalaga: timbangin ang halaga (cost) at benepisyo ng bawat pagpapasiya bago bumuo ng desisyon.

Opportunity Cost

• Kahulugan: ang halaga ng isinakripisyo sa bawat pagpapasiya; ang pinakamagandang alternatibong hindi pinili.
• Halimbawa: pagbili ng bagong damit na nagsasakripisyo ng pagkakataon na makapag-aral o makakuha ng sapat na nutrisyon para sa katawan; o kung ilalaan ang kita sa matrikula, maaaring hindi na makabili ng bagong sasakyan o iba pang bagay.
• Kapag ang mga magulang ay ilalaan ang kanilang kita sa pagbayad ng matrikula: ang opportunity cost nito ay maaaring hindi na sila makabili ng bagong sasakyan o ibang bagay.

Marginal Thinking

• Kahulugan: pag-aaral ng pinakamaliit na pagbabago (marginal changes) na maaaring maidulot ng pagpapasya.
• Halimbawa: pagbili ng bagong damit na maaaring magdulot ng mas mataas na kasiyahan kaysa sa paboritong pagkain; o kung ang pagbili ng bagong sasakyan ng mga magulang ay makatitipid ng oras sa pagbiyahe o paghatid sa paaralan, maaaring masulit pa rin ito dahil sa unti-unting benepisyo.
• Maaari rin itong magdulot ng karagdagang kita kung gagamitin ang sasakyan sa negosyo (hal. transport network) habang personal itong pinapakinabangan.

Incentives

• Kahulugan: anumang bagay na maaaring magtulak sa isang tao na piliin ang isang desisyon.
• Halimbawa: maliliit o malalaking incentibo na nagtutulak sa tao na magdesisyon batay sa inaasahang benepisyo.

Ikaapat na Prinsipyo: Incentives

• Ang mga incentives ay tumutukoy sa bagay na maaaring magtulak sa isang tao upang piliin ang isang desisyon.
• Ang pagkakaroon ng incentives ay nakaaapekto sa paggawi at pagpapasya ng tao, maliit man o malaki ang epekto.

Ang Mga Benepisyo ng Pag-aaral ng Ekonomiks

• Artikuladong dahilan batay sa artikulong "The Importance of Studying Economics in Today's World" (Financial Express, 2018):
  1) Pag-unawa sa paraan ng pagpapasiya ng indibidwal para sa pagbuo ng mga polisiya o patakaran para sa napapanatiling pag-unlad ng isang bansa.
  2) Nililinang nito ang kakayahang maging bahagi ng solusyon sa mga suliranin at maging kritikal sa pagsusuri ng mga pangyayari sa lipunan.
  3) Nagtuturo ng mga pamamaraan kung paano bumuo ng pagpapasiya mula sa maraming pagpipilian.
  4) Nagiging daan upang maunawaan ang mga elemento na nakaaapekto tulad ng presyo sa pamilihan.
• Layunin ng ekonomiks: tulungan ang tao na maging produktibo at makabuluhang mamamayan sa pamamagitan ng wastong pagpapasiya gaya ng paggasta ng kita, pagtuon sa pangangailangan at kagustuhan, at tamang paghawak ng limitadong pinagkukunang-yaman.

Nahaharap sa Trade-off sa Araw-araw

• Trade-off ay resulta ng limitadong pinagkukunang-yaman at walang katapusang pangangailangan at kagustuhan.
• Petsa at eksplanasyon: nahaharap sa trade-off sa tuwing gumagawa ng desisyon dahil limitado ang mapagkukunan habang walang katapusang pangangailangan.
• Halimbawa ng kaganapan o sitwasyon na nag-iincite ng desisyon dahil sa incentives (hal. sale o mas mababang presyo ng damit; pagrent ng bahay kaysa sa probinsya para sa mas magagandang oportunidad).

Unlapi at Sanga ng Ekonomiks

• Dalubwika: unlaping micro- at macro- para tukuyin ang saklaw ng mga gawaing pang-ekonomiko.
• Mikroeconomiks: maliit na saklaw; indibidwal o kompanya ang pokus.
  • Halimbawa ng gawain:
  • Pagbabadyet ng baong pera sa paaralan
  • Pagtukoy kung paano gagastahin ang kita
  • Pagsusuri ng produkto o serbisyo na ibebenta ng isang negosyante
  • Desisyon kung magpapatuloy ang mag-aaral sa kolehiyo o magtatayo ng sariling negosyo
  • Pagtuklas ng mga alternatibong pagkakakitaan
• Makroekonomiks: malaki o pambansa ang saklaw; ugnayan ng bansa sa ibang bansa; pag-aangkat/pagluluwas; sistema ng pagbubuwis; gastusin ng pamahalaan.
• Sanggunian (hal. patnubay ng TRAIN law at iba pang publikasyon): pinapakita na ang pagpapasya ng indibidwal at mga kompanya ay nakaaapekto rin sa pambansang ekonomiya.

Daloy ng Epekto: Mikro at Makro

• Mapapansin na ang mikroekonomiks ay nakatuon sa pagpapasiya ng mga indibidwal at mga kompanya (pamilya o negosyo).
• Ang makroekonomiks naman ay nakapokus sa paraan ng pagpapasiya ng pamahalaan o ng isang bansa na nakaaapekto sa pangkalahatang ekonomiya.
• Pagkakaugnay: ang pagpapasiya ng indibidwal o kompanya ay may epekto sa pambansang kita at kabuuang ekonomiya; samantala, ang pangkalahatang kalagayan ng ekonomiya ay nakaaapekto rin sa paggawi ng mga tao at negosyo.

Noon at Ngayon

• Noong nakaraan, ang personal income tax ay halimbawa: 5% para sa kumikita ng ₱10,000 kada taon.
• Ngayon, sa ilalim ng Republic Act No. 10963 (TRAIN Law), ang mga indibidwal na kumikita ng ₱250,000 kada taon o ₱21,000 kada buwang kita ay hindi na kinokaltasan ng Personal Income Tax.
• Impact ng TRAIN:
  • Mas mataas ang natatanggap na kita ng manggagawa, kaya mas may kakayahang bumili ng mga produkto at serbisyo, na maaaring magpapatuloy ng kita para sa mga kompanya.
  • May pagtaas ng excise tax sa ilang produkto (hal. petrolyo), na nagdudulot ng pagtaas ng pamasahe at presyo ng iba pang produkto na apektado ng presyo ng petrolyo.
• Buod: ang mga pagbabago sa batas ng buwis ay naglalarawan ng ugnayan ng pagpapasiya ng indibidwal/pamilya at ng pambansang ekonomiya.

Mga Sangay ng Ekonomiks: Mikro vs Makro (Talahanayan 1.1)

• Maykroekonomiks
  • Pagbabadyet ng baong pera sa paaralan
  • Pagtukoy kung paano gagastahin ang kanilang kita
  • Pagsusuri ng isang negosyante sa uri ng milyong produkto o serbisyo na ibebenta
  • Pagdedesisyon kung magpapatuloy ang mag-aaral sa kolehiyo o magtatayo ng sariling negosyo
  • Pagtuklas ng mga alternatibong pagkakakitaan
• Makroekonomiks
  • Pagtutuos ng pambansang kita
  • Ugnayang panlabas ng Pilipinas sa mga karatig-bansa
  • Pag-aangkat o pagluluwas ng iba't ibang produkto
  • Sistema ng pagbubuwis
  • Gastusin ng pamahalaan
• Pagkakaiba: Mikroekonomiks ay nakatuon sa maliliit na yunit (mga indibidwal, tahanan, kumpanya); Makroekonomiks ay nakatuon sa buong ekonomiya ng bansa at mga patakaran ng pamahalaan.

Buod: Kung paano magagamit ang mga prinsipyo

• Ang mga pangunahing prinsipyo ng pagpapasiya ay ginagamit upang gabayan ang mga mamimili at negosyante sa responsableng pagtugon sa kanilang mga pangangailangan at kagustuhan sa limitadong pinagkukunang-yaman.
• Ang pananaw na ito ay nagbibigay-daan para sa mas maayos na pagdedesisyon sa araw-araw at pag-unawa kung paano ang mga partikular na kilos ay nagdudulot ng mas malawak na epekto sa ekonomiya.
• Ang relasyon ng mikro at macro ay nagpapakita na ang indibidwal na pagpapasya at pambansang patakaran ay magkakaugnay at magkakaroon ng rice-tie na epekto sa isa't isa.

Pinaikling Konsepto (Key Formulas at Notasyon)

• Trade-off (pangunahing konsepto):
  $ext{Trade-off: } x + y = R \ x, y \,\ge 0$
  (kung saan ang R ay ang limitadong pinagkukunang-yaman, at ang x at y ay ang mga pinagkukunang-yaman na inilaan para sa alternatibong layunin)
• Opportunity Cost:
  $OC = V_{ ext{best alternative not chosen}}$
• Marginal Thinking:
  $\Delta U = U(x+\Delta x) - U(x)$
  (pag-aaral ng maliit na pagbabago sa desisyon at ang karagdagang benepisyo o gastos nito)
• Incentives: hindi isang matematikal na formula, ngunit maaaring isalarawan bilang factor na nagtutulak sa desisyon, halimbawa: incentives \rightarrow higher probability of choosing a particular option; maliit man o malaki ang epekto, laging isasaalang-alang ng mamimili ang mga ito sa pagpapasya.

Paalala sa Paghahanda para sa Eksamen:

• Tiyaking naiintindihan ang kahulugan at halimbawa ng bawat prinsipyo (trade-off, opportunity cost, marginal thinking, incentives).
• Kilalanin ang ugnayan ng mikroekonomiks at makroekonomiks at kung paano ang bawat isa ay nakaaapekto sa pambansang ekonomiya at sa indibidwal na pagpapasya.
• Isama ang konkreto at kontekstong halimbawa sa bawat konsepto, lalung-lalo na ang mga ibinigay na halimbawa sa transcript (baon, kita ng pamilya, tax reforms, TRAIN law).
• I-review ang mga halimbawa ng datos (tuloy-tuloy na pagtukoy kung kailan mayroong pag-angat o pagbaba ng kita, buwis, at presyo) para masanay sa pagsasabing may cause-and-effect.