PSYCHO SV ALLES.docx
PYSCHOLOGIE
h1: geest, gedrag en psychologische wetenschap
1. Wat is psyschologie en wat is het niet?
Fundamenteel, is psychologie de wetenschap van gedrag en geestelijke processen
- Komt van psyche (Grieks voor “geest”) en -ologie (“een studie gebied”)
- Letterlijke betekenis “studie van de geest”
- Omvat zowel interne mentale processen als externe, observeerbare gedragingen
- Is gebaseerd op objectieve en testbare wetenschappelijke evidentie (m.a.w. verifieerbare gebeurtenissen)
Psychologie is niet:
- Zuiver speculeren over de menselijke aard
- Een samenraapsel van volkswijsheid over
- mensen waarvan “iedereen” weet dat het waar is
- Pseudowetenschap
= Elke poging om fenomenen in de fysieke wereld te verklaren zonder gebruik te maken van empirische observatie of een andere wetenschappelijke methode (Bv. astrologie, grafologie, toekomst voorspellen)
🡪 Denk kritisch na over beweringen, Hoe?:
- Wat is de bron?
- Is de bewering redelijk of extreem?
- Wat is het bewijsmateriaal?
- Kan de conclusie beïnvloed zijn door bias?
- Worden veel voorkomende denkfouten vermeden?
- Zijn voor het oplossen van het probleem verschillende invalshoeken nodig?
Psychologie is een breed domein met vele specialisaties
Het is onderverdeeld in drie grote categorieën/groepen:
- experimentele psychologie
- psychologie in het onderwijs (docenten)
- toegepaste psychologie
1.1.1 WAT DOEN PSYCHOLOGEn?
- Experimentele psychologen:
- Voeren het meeste onderzoek op het brede terrein van de psychologie uit
- Kunnen in een privé-bedrijf of voor de overheid werken
- Overlap met psychologie in het onderwijs 🡺 Geven vaak les aan een hogeschool of universiteit
- Toegepaste: Gebruiken de kennis die door experimentele psychologen is vergaard om problemen van mensen op te lossen
- arbeid
- Sport
- School
- Klinisch
- Omgevings
- Forensisch
- Gerontologie: leeftijd gerelateerde problemen voor oudere mensen
1.1.2 Psychologen zijn geen psychiaters!
Psychiatrie | Psychologie |
Medische specialisatie Eerst basisopleiding arts Specialisatie in de (medische) behandeling van mentale en gedragsproblemen Voorschrijven medicatie is mogelijk | Breed studiegebied Master in de psychologie |
1.1.3 vanuit welke perspectieven werken hedendaagse psychologen?
Het snel veranderende veld van de moderne psychologie wordt gedomineerd door zes verschillende perspectieven: de biologische, de cognitieve, de behavioristische, de gehele-persoon, de ontwikkeling, en de socio-culturele invalshoek
Wat zijn de zes belangrijkste perspectieven van de psychologie?
Waar liggen de historische wortels van psychologie?
De moderne psychologie is ontstaan uit vele, dikwijls tegenstrijdige tradities,
zoals structuralisme, functionalisme, Gestalt psychologie, behaviorisme, en psychoanalyse
Biologisch perspectief: terug tot Descartes
De 17e eeuwse Franse filosoof René Descartes stelde als eerste het idee voor dat er een scheiding is tussen de spirituele geest en het fysieke lichaam; dat het fysieke lichaam kan apart bestudeerd worden van de geest leidde tot het modern biologische perspectief.
Dit modern perspectief ziet de geest als een product van de hersenen en voegt zo lichaam en geest weer samen.(zie voorbeeld van slaaponderzoek)
- Visie op menselijke natuur: We zijn complexe systemen die zowel op erfelijke als opzowel op erfelijke als op omgevingsinvloeden reageren
- Wat bepaalt gedrag: Hersenstructuren (neuronen), biochemie en aangeboren reacties op externe signalenreacties
- Accent in het onderzoek: Het zenuwstelsel/de hersenen en endocriene systemen, evolutionaire voordelen of gedragingen
- Wortels in medische wetenschappen
- Biologische psychologie, biologie en neurologie hebben interesse voor processen in
de hersenen => “neurowetenschappen” (bv. studie hersengolven gedurende de slaap)
- Andere belangrijke variant: “evolutionaire psychologie” (gebaseerd op Darwin: natuurlijke selectie)
(omgeving heeft invloed op populatie van vinken en hun fysieke bouw. Zullen bv andere soort snavel ontwikkelen dat voordeliger in die omgeving. Als de omgeving verandert dan ook de selectie van de overheersende vinken = survival of the fittest )
COGINITIEVE PERSPECTIEF
Het modern cognitieve perspectief ontstond op basis van een aantal benaderingen:
- Het structuralisme van Wilhelm Wundt En reacties hierop:
- Het functionalisme van William James
- Gestaltpsychologie
A. STRUCTURIALISME
- Tracht de basisstructuren van de geest en de gedachten te ontrafelen
- Opzoek naar elementen van de geest of van structuren
- Ontdekten patronen in elementen v atomen 🡪 maakten periodiek systeem
- // Wilhelm Wundt voor psycho 🡪 1879: eerste laboratorium voor experimentele psychologie te Leipzig
- Introspectie: bedoeling om elementen van bewustzijn te vinden door vrijwilligers voor te stellen aan bepaalde ervaringen en die te omschrijven
B. Functionalisme
Ging er van uit dat psychische processen het beste begrepen kunnen worden in termen van hun adaptieve nut en functie
William James sluit aan bij Darwin: organismen passen zich aan aan hun omgeving
- Beide leiden tot cognitief perspectief waar gedachtegang centraal staat
C. Gestaltpsychologie
Heeft interesse in hoe we “perceptuele gehelen” opbouwen
Gestalt is het Duitse woord voor geheel of configuratie
Moderne cognitieve perspectief:
- visie op de menselijke natuur: : We zijn informatie verwerkende systemen
- Wat bepaalt gedrag: Interpretatie van ervaringen door verwerking in de hersenen
- Accent in het onderzoek: Mentale processen, waaronder sensatie, perceptie, leren, geheugen, en taal
Bv. slaaponderzoek: verandering in mentale processen als rustige slaap overgaat in dromen.
Behavioristisch perspectief
Ontstaan uit behaviorisme dat vond dat psychologie zich alleen moet bezig houden met observeerbare gebeurtenissen 🡨🡪 structionalisme
- Principes
- Obv observaties dat voor herhaling vatbaar zijn 🡪 objectiviteit !
- Verschil tussen onafhankelijke en afhankelijke variabele
- Onafhankelijke: karakteristieke van situatie dat wat je gaat veranderen om te zien of er iets verandert bij de afhankelijke
- Afhankelijke: dat wat je kan meten
- Stimulus en respons- denken
- Watson: Albert experiment
- Skinner: Skinnerbox
- Visie op de menselijke natuur: We reageren op onze omgeving volgens de principes van geconditioneerd leren
- Wat bepaalt gedrag: Stimulus signalen, verleden van beloningen en straffen
- Accent in het onderzoek: “Wetten” die onze responsen verbinden aan
stimulusomstandigheden in de omgeving
Gehele persoon perspectief
Ontstaan uit psychoanalyse, omvat nu het modern psychodynamisch en humanistisch perspectief en trek en temperamentbenaderingen
Psychoanalyse beschouwt psychische stoornissen in termen van onbewuste conflicten en onderdrukte herinneringen
A. Pschychoanalsye
- Sigmund Freud:
- Droomanalyse
- Vrije associatie
- Visie op de menselijke natuur: We zijn gedreven door onbewuste motieven
- Wat bepaalt gedrag:
- Psychodynamische invalshoek benadrukt onbewuste conflicten (-)
- Humanistische invalshoek benadrukt zelfbeeld en behoefte aan persoonlijke groei (+)
- De trekken/traits (temperament) benadering blijvende kenmerken en disposities
- Accent in het onderzoek: Counseling and psychotherapie
Ontwikkelings- en socioculturele perspectief
Tot slot van moderne benaderingen zijn er:
- Het ontwikkelingsperspectief: nadruk op veranderingen die ontstaan door nature – nurture (erfelijkheid en omgeving) interactie
- Het socio-culturele perspectief waarbij sociale invloed en het individu in context centraal staat
A. Ontwikkelingsperspectief
- visie op de menselijke natuur: Mensen veranderen gedurende hun leven volgens voorspelbare patronen.
- Wat bepaalt gedrag: De interactie tussen erfelijkheid en omgeving
- Accent in het onderzoek: Patronen van ontwikkeling gerelateerde veranderingen en mogelijke verklaringen
B. socio-cultureel perspectief
- Visie op de menselijke natuur: We zijn sociale dieren; menselijk gedrag moet in zijn sociale context geïnterpreteerd worden
- Wat bepaalt gedrag: Culturen, sociale normen en verwachtingen; sociaal leren
- Accent in het onderzoek: Sociale interactie, socialisatie, cross-culturele verschillen
1.3 Hoe vergaren psychologen nieuwe kennis?
Psychologen gebruiken, net zoals onderzoekers in alle andere wetenschappen, de wetenschappelijke methode die hun ideeën empirisch toetst
- Empirisch onderzoek : Een onderzoek benadering waarbij onderzoeksgegevens worden verzameld door middel van sensorische ervaring en observatie
- Theorie: Een toetsbare verklaring voor een set feiten/observaties
- Wetenschappelijke methode : Een vier stappen proces voor het empirisch onderzoeken van een hypothese waarbij de omstandigheden zo zijn gekozen dat vooroordelen en subjectieve oordelen worden uitgesloten
- 4 stappen:
- Een hypothese ontwikkelen:
- Objectieve data verzamelen
- De resultaten analyseren
- Publiceren, bekritiseren, en resultaten repliceren
Stappen uitgewerkt
- Hypothese = Een bewering die de uitkomst van een wetenschappelijke studie voorspelt.
- Omzetten naar een Operationele definities – (methode) 🡺 naar iets meetbaar
- Exacte omschrijving van de manier waarop een experiment moet uitgevoerd worden en resultaten gemeten
- Data : Informatie die door een onderzoeker is verzameld om de hypothese te toetsen
- Afhankelijke variabele : De gemeten uitkomst van een studie; de responsen van de proefpersonen tijdens een onderzoek
- Een statistische analyse van de resultaten bepaalt of de hypothese aanvaard of verworpen wordt.
- Vaktijdschriften als medium: bv. vervolgonderzoek met andere controleomstandigheden
Soorten psychologisch onderzoek
A. Experimenten
- Enige methode die oorzaak-gevolg relaties tussen variabelen kan nagaan
- Vooral toetsen en verklaren
- Variabele: vb. Klassen/categorieën (meisjes, studenten, leeftijd) of fysische kenmerken (# uren slaaptekort, # promille alcohol in bloed)
- Onafhankelijke variabele : De variabele die door de onderzoeker gemanipuleerd (veranderd) wordt
- Afhankelijke: variabele die wordt onderzocht
- Alles constant w gehouden (buiten onafh var)
- Randomisering : De volgorde waarin de stimulus wordt aangeboden wordt volledig door het toeval bepaald 🡪 mogen niet op een verwacht patroon kunnen reageren
- Experimentele conditie:
omstandigheden waaraan de leden van de experimentele groep tijdens de speciale behandeling worden blootgesteld
- Controle conditie:
omstandigheden waaraan de leden van de controlegroep tijdens het experiment worden blootgesteld; op elk onderdeel identiek aan de experimentele conditie, met uitzondering van de speciale behandeling
B. CORRELATIE ONDERZOEK
Correlatie onderzoek: relatie tussen variabelen wordt bestudeerd zonder manipulatie van onafhankelijke variabele (geen oorzaak-gevolg)
Correlatie coëfficient: Gaat de mate en richting van samenhang tussen twee variabelen na r kan uiteenlopen van -1 tot +1
C. Survey
Opiniepeilingen: een inventaris van de opinies bij een representatieve steekproef van de bevolking, op basis waarvan men conclusies trekt over de hele populatie
Marktonderzoek (welke verpakkingen worden liefst gebruikt?)
D. Natuurlijke observaties
Observaties die gedrag van mensen of dieren in hun eigen/natuurlijke omgeving wordt bestudeerd (vaak speciale vorm van correlatieonderzoek)
e. gevalsstudies
Onderzoek van een enkel object/persoon (of zeer gering aantal)
Vb. gevalsstudie sociale psychologie: De moord op Kitty Genovese
Bronnen van vertekening (bias)
Emotionele/Persoonlijke bias (ingebakken opvattingen, vooroordelen filter naar wat men opmerkt)
Expectancy bias (bewijs zoeken volgens de verwachtingen)
- Bias kan dus een invloed hebben op de opzet van een studie, het verzamelen van data of het interpreteren van resultaten
a. Voorbeelden bias
Experiment Rosenthal & Jacobson, 1968:
psychologie studenten werd gevraagd te meten hoe lang verschillende groepen ratten er over deden om door een doolhof te lopen
Slimme Hans:
was een paard dat rond 1900 voor de nodige deining zorgde. Zijn oefenmeester Van Osten beweerde dat Hans rekensommetjes kon oplossen. Hans was echter enkel slim en goed in het opvangen van nauwelijks merkbare signalen
B. conclusie bias
Bias kan invloed hebben op hoe een onderzoeker een studie uitwerkt, data verzamelt of resultaten interpreteert
Onderzoekers moeten dus proberen om deze vertekeningen onder controle te houden
Ethische kwestie in psychologisch onderzoek
- Geen schade toebrengen en anonimiteit
- Misleiding & Debriefing: Ethische richtlijnen vb. ‘Ethical principles of psychologists and code of conduct’ (American Psychological Association, 2010) en ethische commissie
- Dierstudies: Vergelijking menselijk en dierlijk gedrag kan belangrijke inzichten opleveren
A. Sociale media in onderzoek
Het gebruik van sociale media voor gegevensverzameling en experimenten wordt nauwkeurig onderzocht omdat de traditionele methoden waarmee ethische normen worden gewaarborgd hierbij ter discussie komen te staan.
Principe is dat toestemming voor onderzoek niet nodig is als er geen individuele gegevens worden verzameld en geen interactie nodig is.
pschychologie
H2: Biopsychologie, neurowetenschap en de menselijke natuur
Inleiding
- Volwassen menselijk brein:
- 100 miljard neuronen
- miljoen miljard verbindingen
- 3,2 miljoen kilometers bedrading
- 1.5 liter in volume
- 1.5 kilogram in gewicht
- 10 Watt energie
Wat is biopsychologie?
Biopsychologie = Specialisme in de psychologie dat de interactie tussen biologie, gedrag en de omgeving bestudeert
Neurowetenschap = Interdisciplinair domein dat onderzoek verricht naar de hersenen en hun rol in de psychologische processen en gedrag
1. Wat is het verband tussen genen en gedrag?
- Kernconcept:
Evolutie staat voor de verandering van biologische en psychologische processen in de mens, waarbij genetische variaties die gunstig zijn voor overleving en voortplanting worden doorgegeven van generatie op generatie
- Aangeboren: Natuurlijk; bij de geboorte aanwezig; deel van de biologische erfenis van een organisme
- Evolutie : Het geleidelijke proces van biologische verandering van een soort doordat die zich aanpast aan zijn omgeving
1.2 Evolutie en natuurlijke selectie
- Natuurlijke selectie = Drijvende kracht achter de evolutie, waardoor de omgeving de best aangepaste organismes “selecteert”.
1.2.1 Darwin – 1831
- Bestudeerde 5 jaar de kustlijn van Zuid-Amerika
- radicale opvattingen over relatie tussen soorten
🡪 Alle wezens, ook mensen, hebben een gemeenschappelijke oorsprong
= ‘On the origin of species’ (1859)
1.2.2 Hoe natuurlijke selectie werkt
1. Omgevingsdruk: veranderingen in de omgeving
2. Competitie om hulpbronnen
3. Selectie van het geschikte fenotype (uit verschillende fenotypes)
4. Succes bij de voortplanting : genotype van geschiktste fenotypes worden doorgegeven aan de volgende generatie)
5. Aantal individuen met dat genotype groeit in de volgende generatie)
1.3 Genen en erfelijkheid
Genotype = Genetische opmaak van een organisme
Fenotype = Waarneembare fysieke kenmerken van een organisme
1.3.1 Chromosomen omvatten DNA en genen
- DNA = Lange, complexe molecule die informatie bevat over genetische eigenschappen
- Genen = De functionele eenheden van een chromosoom
- Samengesteld uit codes voor specifieke eiwitten (nucleotiden) die de erfelijke lichamelijke en psychische eigenschappen van een organisme bepalen
Chromosomen, genen en Dna
- Chromosomen = Lange, dunne en sterk spiralende draden waarlangs de genen zijn gerangschikt als de kralen van een ketting. Chromosomen bestaan voornamelijk uit DNA en elk gen is gecodeerd in korte segmenten van DNA
- Geslachtschromosomen = X- en Y-chromosomen die onze lichamelijke geslachtskenmerken bepalen
- Autosoom = Geen geslachtschromosoom, één van de 22 paar andere chromosomen
- Menselijk genoom: de complete set van 23 paar chromosomen
1.4 Genetische verklaringen voor psychologische processen
- Genen beïnvloeden psychische & fysische kenmerken
- Voorbeelden: angsten (genetische basis),
- Syndroom van Down (veroorzaakt door een extra 21e chromosoom)
- Human Genome project: onderzoek naar bijsturen genetische eigenschappen
- bv. genen selecteren om psychische eigenschappen zoals syndroom van Down te verwijderen
1.4.1 Epigenetica
- Histoon = specifiek eiwit waar het DNA zijn spiralen omheen wikkelt
- Epigenoom = een reeks chemische codes die ‘aanvullende ervaringen’ op het DNA vormen.
- = Flexibel 🡺ook aan omgeving door genen aan of uit te zetten obv ervaringen
- Bv. huidkanker
- = Flexibel 🡺ook aan omgeving door genen aan of uit te zetten obv ervaringen
2. Hoe is de interne communicatie vh lichaam geregeld?
- Kernconcept:
twee interne communicatiesystemen van het lichaam
- het zenuwstelsel
- het endocriene stelsel
🡪 gebruiken beide chemische boodschappers om met doelen in het hele lichaam te communiceren
De twee communicatiesystemen van het lichaam
- (!) Neuronen (zenuwcellen): basiseenheid in de hersenen
- Zenuwstelsel: netwerk van neuronen doorheen het hele lichaam
- Endocriene stelsel: een groep van samenwerkende klieren die parallel aan het zenuwstelsel werken
2.1.1 Soorten neuronen
- Sensorische neuronen : brengen boodschappen van sensorische receptoren naar het centrale zenuwstelsel
- Motorische neuronen: brengen boodschappen van het centrale zenuwstelsel naar de spieren en klieren
- Interneuronen: (ook schakelcellen genoemd) geven boodschappen door van de ene zenuwcel naar de andere
2.1.2 De structuur van het neuron
2.1.3 De neurale impuls
- Neurale impuls = Korte elektrische impuls die drager is van de neurale boodschap
- Ionen = Geladen deeltjes die door het celmembraan geperst worden (‘boodschap’)
- Rustpotentiaal: elektrische lading van het axon in rust, als het neuron gereed is om te vuren
- Actiepotentiaal: Zenuwimpuls veroorzaakt door een elektrische lading op het celmembraan van het axon 🡪 neuron ‘vuurt’
- Synaps: Microscopisch kleine spleet waarlangs de communicatie tussen neuronen plaats vindt.
- Synaptische impulsoverdracht: Transport van informatie door de synaptische spleet door middel van neurotransmitters
a) Alles of niets principe actie potentiaal
2.1.2 Neurotransmitters
- Neurotransmitters = Chemische boodschappers die neurale berichten naar de andere kant van de synaptische spleet brengen
- Zeven belangrijke neurotransmitters
- Dopamine
- Serotonine
- Acetylcholine
- Glutamine
- Noradrenaline
- GABA
- Endorfinen
A) Dopamine
- Normale Functie: Produceert sensaties van genot en bevrediging 🡪 gebruikt door neuronen uit het CZS betrokken bij willekeurige bewegingen
- Problemen bij onevenwicht:
- Schizofrenie
- ziekte van Parkinson
- Stoffen met effect op de NT:
- Cocaïne
- Amfetamines
- (methylphenidaathydrochloride) Ritalin/Rilatine
- alcohol
B) serotine
- Normale Functie:
- Reguleert slaap en dromen
- Stemmingen
- Pijn
- Agressie
- eetlust
- seksueel gedrag
- Problemen bij onevenwicht:
- Depressie, angststoornissen, obsessief-compulsieve
stoornis
- Depressie, angststoornissen, obsessief-compulsieve
- Stoffen met effect op de NT: Fluoxetine (Prozac)& hallucinogenen (bv. LSD)
C) noradrenaline
- Normale Functie: Reguleert hartslag, slaap, seksuele ontvankelijkheid,
stress, alertheid en eetlust - Problemen bij onevenwicht: Hoge bloeddruk, depressie
- Stoffen met effect op de NT: Tricyclische antidepressiva, bètablokkers
d) acetylcholine
- Normale Functie: Belangrijke neurotransmitter gebruikt door neuronen die berichten van het CZS vervoeren; rol bij sommige manieren van leren en herinneren
- Problemen bij onevenwicht: Spierziekten, ziekte van Alzheimer
- Stoffen met effect op de NT: Nicotine, gif van botulismebacterie, curare, atropine
d) gaba
- Normale Functie: Meest voorkomende blokkerende neurotransmitter in neuronen van het CZS
- Problemen bij onevenwicht: Angst, epilepsie
- Stoffen met effect op de NT: Barbituraten, kalmeringsmiddelen (bv. Valium, Librium), alcohol
e) glutamine
- Normale Functie: Belangrijkste stimulerende neurotransmitter van het CZS; rol bij sommige manieren van leren en herinneren
- Problemen bij onevenwicht: Hersenletsel na een beroerte (door teveel glutamine tijdens beroerte)
- Stoffen met effect op de NT: PCP (“angel dust”)
f) endorfine
- Normale Functie: Aangename sensaties en reguleert pijn
- Problemen bij onevenwicht: Lager niveau aangename sensaties, ontregeling pijn (door verslaving aan opiaten)
- Stoffen met effect op de NT: Opiaten: opium, heroïne,morfine, methadon
Gliacellen
- Zorgen voor stevigheid : structurele ondersteuning van neuronen
- Helpen bij ontwikkelen nieuwe synapsen: samenbrengen juiste zenuwcellen
- Vormen de myelineschede: isolerende laag voor axonen van sommige neuronen
2.2 plasticiteit
Plasticiteit = Vermogen van het zenuwstelsel om zich aan te passen of te veranderen door ervaring; in sommige gevallen kunnen zo fysieke beschadigingen gecompenseerd
worden
2.2.1 De organisatie van het zenuwstelsel
2.2.2 contralaterale connecties/communicatie

2.3 Zenuwstelsel
- Centrale zenuwstelsel: hersenen en het ruggemerg
- Perifere zenuwstelsel: alle delen van het zenuwstelsel die zich buiten het centrale zenuwstelsel bevinden. Bestaat uit het autonome en het somatische zenuwstelsel.
2.3.1 Perifere zenuwstelsel
- Somatische zenuwstelsel:
Deel van het perifere zenuwstelsel dat sensorische informatie naar het centrale zenuwstelsel brengt en boodschappen naar de skeletspieren van het lichaam stuurt
- Autonome zenuwstelsel:
Deel van het perifere zenuwstelsel dat boodschappen vanuit het centrale zenuwstelsel naar interne organen en klieren stuurt. Bestaat uit het sympathische en parasympathische zenuwstelsel.
a) autonome perifere zenuwstelsel
- Sympathische zenuwstelsel:
Deel van het autonome zenuwstelsel dat boodschappen naar inwendige organen en klieren stuurt waardoor we reageren op stressvolle situaties en noodgevallen
- Parasympathische zenuwstelsel:
Deel van het autonome zenuwstelsel dat de dagelijkse routine van de inwendige organen in de gaten houdt en het lichaam kalmeert na opwinding ten gevolge van de werking van het sympathische zenuwstelsel

2.4 Endocriene stelsel
Het endocriene stelsel = Chemische boodschapsysteem van het lichaam
2.4.1 Hormonale functies klieren
- Schildklier
- Bijschildklier
- Alvleesklier
- Bijnieren
- Ovaria
- Testikels
(functies niet kennen)
2.4.2 hoe wordt het hormoonstelsel gereguleerd?
- Hypofyse = Hoofdklier die hormonen produceert die de afscheiding van alle andere endocriene klieren beïnvloeden;
- Produceert hormoon dat de groei beïnvloedt
- ligt in de hersenen tegen de hypothalamus 🡺 communicatie tussen stelsels mogelijk
- hersenen communiceren met endocriene stelsel via hypothalamus
3. Hoe produceren de hersenen gedrag en mentale processen?
De hersenen bestaan uit vele gespecialiseerde en onderling verbonden modules die samenwerken in het creëren van geest en gedrag
- vb. Phineas Gage: spoorwerker 🡪 ongeluk 🡪 leefde verder MAAR na ongeluk volledige verandering van persoonlijkheid 🡺 frontale schade
- Gaan bekijken: Instrumenten die gebruikt worden om te zien hoe onze hersenen werken Belangrijke structuren in de hersenen
3.1 Vensters op de hersenen
- EEG (electro-encefalogram) = Instrument om hersengolven te registreren met behulp van op de schedel aangebrachte electroden
- Hersengolven = Patronen van elektrische activiteit van de hersenen.
- Epilepsie = Stoornis in de hersenen die dikwijls gepaard gaat met aanvallen en
bewustzijnsverlies; veroorzaakt door ongecontroleerde elektrische activiteit in
de hersenen - Onderzoek Penfield (1959): Bracht het kronkelige oppervlak van
de hersenen in kaart met een elektrische sonde - Hersenscans = Opnames van de elektrische of biochemische activiteit in specifieke delen van de hersenen
- CT-scan (computerized tomography, gecomputeriseerde tomografie)
- PET-scan (positron emission tomography, positronemissietomografie)
- MRI-scan (magnetic resonance imaging, magnetische resonantiescan)
- fMRI (functional magnetic resonance imaging, functionele magnetische resonantiescan)
Hersenscans
- CT-scan: computergestuurde methode die berust op röntgenstralen die vanuit verschillende hoeken door de hersenen worden gezonden
🡪CT-scan voegt deze informatie samen.
- PET-scan: registreert de ‘activiteit’ van de hersencellen door de beweging van radioactieve elementen in de actieve gebieden van de hersenen te volgen.
- Voorbeeld PET-scan Bij de ziekte van Parkinson wordt
minder dopamine aangemaakt. Om het niveau van dopamine bij deze
patiënten te verhogen wordt vaak L-dopa toegediend.
- Voorbeeld PET-scan Bij de ziekte van Parkinson wordt
- MRI-scan: berust op het feit dat verschillende soorten weefsels verschillend reageren op krachtige impulsen van magnetische energie
- (Functional magnetic resonance imaging) Bij fMRI wordt de kernspinresonantie
gemeten van de rode bloedcellen. Deze blijkt immers te verschillen tussen bloedcellen met en zonder zuurstof. Op die manier kan men bepalen in welke delen van de hersenen veel zuurstof afgezet wordt (actieve delen), zonder dat men een radioactieve stof moet inspuiten.
3.2 De drie lagen in de hersenen
- Hersenstam en cerebellum
- Sturen vitale functies, zoals hartslag, ademen, spijsvertering
- Limbische systeem
- Betrokken bij emoties, complexe motieven, geheugencapaciteit
- Cerebrum
- Regelt grootste deel van ons denken en verwerking van informatie uit de omgeving (redeneren, plannen, probleem oplossen)
3.2.1 De hersenstam en het cerebellum: functies
- Hersenstam
- Thalamus: koppelstation
- Pons: hersenactiviteit
- Medulla oblongata: ademhaling en hartslag
- Reticulaire formatie: slapen en waken
- Cerebellum: gecoördineerde bewegingen (evenwicht)
- Controleren samen de meest elementaire functies van het leven
- Werken automatisch en reflexmatig
- Alle gewervelde dieren (bv. vissen) hebben een hersenstam en cerebellum
3.2.2 Het limbische systeem
- Alleen zoogdieren en reptielen hebben een limbisch systeem.
- Functie:
Structuren van het limbisch systeem spelen een rol in het ontstaan van motivatie en emotie en in bepaalde geheugenprocessen.
- Het limbisch systeem omvat onder meer…
- Hypothalamus : Doet dienst als bloedtestlaboratorium
- Het bloed wordt continu in het oog gehouden om de toestand van het lichaam te bepalen
- Hypothalamus : Doet dienst als bloedtestlaboratorium
- Amygdala: Rol bij geheugen en emoties, vooral angst en agressie
- Hippocampus : Rol bij langdurige herinneringen
- Gevalsstudie (1953): patiënt H.M. met epilepsie
- Operatie om epilepsie te verminderen 🡪 moesten amgydala splitsen 🡪 maar kon geen nieuwe herinneringen opslaan na operatie
- Eén van de plaatsen in de hersenen waar na de geboorte nog nieuwe neuronen aangemaakt worden
3.2.3 Het cerebrum
- Cerebrum = Bovenste laag van de hersenen; (‘grote hersenen’)
- bolvormige kap die het limbische systeem bedekt
- Cerebrale cortex (hersenschors) = Dunne grijze massa die het cerebrum bedekt;
- Verantwoordelijk voor denken en waarnemen
- Cerebrale hemisferen = De twee walnootvormige helften van het cerebrum, verbonden door het corpus callosum
3.3 De vier kwabben (of lobben) van de cerebrale cortex
- Frontale kwabben: beweging en denken
- Pariëtale kwabben: tastzin en ruimtelijke relaties
- Occipitale kwabben: bevatten de visuele cortex
- Temporale kwabben: verwerken geluid, inclusief taal
3.3.1 Frontale kwabben
- Organiseren motorische bewegingen en cognitieve activiteiten zoals organiseren,
beslissen en nastreven van doelen. - De biologische basis voor persoonlijkheid en temperament bevindt zich ook in dit
gebied (cf. Phineas Gage’s persoonlijkheidsverandering door frontale schade) - Aan de achterkant ligt de motorische cortex
- Motorische cortex aan achterkant frontaalkwabben
- Spiegelneuronen in bv. de frontale kwab
- Neuronen die vuren in reactie op de observatie van een andere persoon zijn
acties of emoties - Deze neuronen vuren op dezelfde manier dan wanneer je de handeling zelf zou
uitgevoerd hebben
- Neuronen die vuren in reactie op de observatie van een andere persoon zijn
3.3.2 Pariëtale kwabben
- Verwerken inkomende sensorische informatie van tastzintuigen.
- Ze bevatten de somatosensorische cortex die informatie over temperatuur, tastzin, lichaamshouding en pijn verwerkt.
- Motorische en somatosensorische cortex
3.3.3. Occipitale kwabben
- Hier komt alle inkomende visuele informatie terecht.
- Bevat de visuele cortex, die visuele prikkels die via de ogen binnenkomen
verwerkt.
3.3.4 Temporale kwabben
- Hier bevindt zich de auditieve cortex die geluiden verwerkt.
Functies/cortex per kwab
3.3.5 Corticale samenwerking
- Corticale associatiegebieden (associatiecortex) = Gebieden op de cortex die informatie uit verschillende delen van de hersenen met elkaar combineren
- Geen enkele hersenkwab functioneert in zijn eentje. Elk mentaal en gedragsmatig
proces houdt een coördinatie en samenwerking tussen de netwerken van
de hersenen in
3.4 Cerebrale dominantie
- Cerebrale dominantie = Neiging van elke hemisfeer om controle uit te
oefenen over specifieke functies- Patiënten met beschadiging in de linkerhemisfeer hebben meestal problemen met spraak en verbale taken (afasie)
- Patiënten met beschadiging in de rechterhemisfeer hebben meestal problemen met perceptie en aandacht en soms ernstige problemen met ruimtelijke oriëntatie
- Afasie , cf. patiënt Tan: Verlies van spraak door hersenschade in de linkerhemisfeer
- Ruimtelijke oriëntatie : Proces waarbij men zijn lichaam of andere objecten in de
Lateralisatie: Specialisatie van de hemisferen
3.4.1 Complimentaire verwerkingsstijl
- De twee hemisferen staan niet met elkaar in competitie
- Ze dragen aan de hand van hun specialisatie bij aan dezelfde taak
- Linker hemisfeer: Analytisch en sequentiëel
- Rechter hemisfeer: Holistisch, emotioneel en ruimtelijk
3.4.2 Gespleten hersenen
- Split-brain patiënten : Mensen bij wie het corpus callosum operatief is doorgesneden, meestal in kader behandeling ernstige epilepsie
- Dualiteit van bewustzijn : Split-brain patiënten hebben een afzonderlijk bewustzijn in elke hemisfeer
- Bij een scheiding van de hersenen wordt alleen het corpus callosum doorgesneden
🡪 gevolgen:
geblinddoekte patiënt kan alleen voorwerp benoemen als die zich in de rechter hand vastheeft, MAAR kan niet benoemen als die het in de linkerhand vast heeft
pschychologie
h3: Verschil tussen gewaarwording (sensatie) & waarneming (perceptie)
inleiding
Eerste stap:
- Sensatie = Een vroeg stadium van perceptie waarin de neuronen van een receptor een stimulus omzetten in een intern patroon van zenuwimpulsen (die doorgegeven
worden aan de hersenen) (// gewaarwording)
Sensatie = de opname van stimulatie uit de omgeving en het vertalen van die stimulatie in elektrochemische neurale signalen
🡪 de hersenen worden gestuurd
🡪In de hersenen: worden deze signalen omgezet in beelden, klanken, geuren, smaken etc.
Tweede stap:
🡪 Perceptie = Proces waarbij aan het patroon van sensorische zenuwimpulsen een
gedetailleerde betekenis wordt toegekend
- . De perceptie is het organiseren, interpreteren en begrijpen van sensatie
🡪 betekenis
1. hoe verandert stimulatie in sensatie ?
- Kernidee: De hersenen nemen de wereld indirect waar omdat de zintuigen alle stimulatie omzetten in de taal van het zenuwstelsel: neurale impulsen
- Neurale impulsen enige wat in hersenen toekomt
1.1 transductie
- Transductie = Proces waarbij de ene vorm van energie wordt omgezet in een andere vorm
- Specifiek: de omzetting van stimulusinformatie (fysische energie) in
een zenuwimpuls (neuraal bericht)
- Specifiek: de omzetting van stimulusinformatie (fysische energie) in
- Receptoren = Gespecialiseerde neuronen die worden geactiveerd door stimulatie en zorgen voor transductie (omzetting) in een zenuwimpuls (elektrochemisch signaal)
1.1.1 Stimulatie wordt perceptie
Fysische stimulus wordt doot hersenen verwerkt 🡪 omzetting naar neuraal signaal via transductie 🡪 sensorische cortex 🡪 dan betekenis
- (Sensorische) zenuwbaan = Bundels neuronen die informatie van de
zintuigen vervoeren naar de hersenen
1.2 Sensorische adaptatie
- Sensorische adaptatie = Proces waardoor receptorcellen minder gevoelig worden als de stimulus een bepaalde tijd op hetzelfde niveau blijft.
🡪 wat we niet meer nodig hebben gaat naar achtergrond van bewustzijn (met enige uitzondering bij intense stimulatie)
bv het temperatuur verschil als je net in een zwembad springt maar daarna gaat het over en wordt je het gewoon
1.3 Psychofysica: drempels (thresholds)
- Psychofysica: bestudeert gevoeligheid van zintuigen
- Absolute drempel : Hoeveelheid stimulatie die nodig is voordat de stimulus wordt opgemerkt
- Een van de methoden om de absolute drempel te meten, is om stimuli van verschillende intensiteit aan te bieden en na te gaan wat de zwakste waarde is dat een persoon kan detecteren
- Voorbeelden absolute
- Zien: op een afstand van 50 km wordt tijdens een donkere, heldere nacht een kaarslicht gezien
- Gehoor: op een afstand van 6m wordt het getik van een uurwerk gehoord
- Verschil of differentiële drempel: Kleinst mogelijke verandering (of fysiek verschil) in een stimulus waarbij het verschil kan worden opgemerkt
- Synoniem: juist waarneembaar verschil – JWV; just noticeable difference – JND
- Absolute drempel : Hoeveelheid stimulatie die nodig is voordat de stimulus wordt opgemerkt
verschil tussen stimulussen kan worden opgemerkt doordat het verschil proportioneel samenhangt met de intensiteit
bv. Twee plastieken zakken. In de ene zak doet men 500 gram zout en in de andere zak doet men 550 gram zout. Kan iemand die beide zakken vastheeft in elk hand het verschil in gewicht opmerken? Ja, omdat er maar 10 gram moet toegevoegd worden aan de zak met 500 gram om een verschil te voelen. Moest er 50 gram in elke zak zitten, is er slechts 1 gram nodig om het verschil te voelen. Dit komt omdat de grootte van het juist waarneembaar verschil proportioneel samenhangt met de intensiteit van de stimulus.
1.3.1 Drempels
- Wet van Weber: Het JWV staat in proportionele verhouding tot de intensiteit van de stimulus.
- Het JWV
- = groot 🡪 als de intensiteit van de stimulus groot is
- = klein 🡪 als de intensiteit van de stimulus klein is
- Het JWV
⇒ bv. Als de muziek zeer luid staat, moet men het volume behoorlijk zachter zetten om een verschil te merken. Maar wanneer de muziek al zacht stond, zal een kleine volumeverandering ervoor zorgen dat men de muziek niet meer hoort.
⇒ bv. Weberfracties: voor gewicht is 1/50 en voor licht 1/60. Als er in een donkere kamer 60 theelichtjes staan, merkt men geen verschil als men 1 theelichtje toevoegt. Als er 1 theelichtje in de kamer stond en men zet er 1 bij, dan merkt men wel het verschil. Vanaf wanneer gaat men bij 600 theelichtjes een verschil merken? 600/60=10 (Weberfractie voor licht is 1/60). Er moeten 10 theelichtjes toegevoegd worden om een verschil te merken.
1.4 Signaal detectie theorie
Signaal detectie theorie: De beoordeling tijdens het proces van perceptie is
een combinatie van de sensatie (dus kenmerken van de stimulus), de achtergrondstimuli en de detector ( besluitvormingsprocessen)
Bv. als er zodanig veel lawaai is hoor je geen nieuw lawaai dat er bij komt
Bv. je verwacht dat het s ’nachts stil is dus wanneer je beneden lawaai hoort denk je dat er een inbreker is
2. Waarin lijken de zintuigen op elkaar? Waarin zijn ze verschillend?
- Kernconcept: In grote lijnen werken de zintuigen allemaal op dezelfde manier, maar
elk zintuig pikt zijn eigen soort informatie op en stuurt die naar zijn eigen gespecialiseerd verwerkingsgebied in de hersenen
Kenmerken van de zintuigen
2.1 De bouw vh menselijke oog

Het oog is een soort camera waarmee de hersenen een film kunnen maken van de buitenwereld.
Net als een camera verzamelen de ogen lichtgolven.
De ogen gaan deze lichtgolven bundelen en omzetten naar neurale impulsen.
De neurale signalen worden naar de hersenen gestuurd voor een verdere verwerking tot een visueel beeld.
2.1.1 De anatomie van visuele sensatie
- Retina (netvlies) :
- = De lichtgevoelige laag aan de achterzijde van de oogbal
- Omzetting v info in lichtgolven
Fotoreceptoren: Lichtgevoelige cellen in de retina die lichtenergie omzetten in neurale impulsen- a) Staafjes: Gevoelig voor zwak licht maar niet voor kleuren
- b) Kegeltjes : Gevoelig voor kleuren, maar niet voor zwak licht
🡪zorgen tot eindelijk voor kleurwaarneming
- Fovea (gele vlek): Gedeelte van de retina waarmee je het scherpste ziet
2.2 Transductie van licht in de retina
De fotoreceptoren reageren op licht. Zij gaan impulsen uitzenden. De impulsen, die die groepen receptoren uitzenden, worden opgevangen door naburige bipolaire cellen. De bipolaire cellen geven door aan de ganglioncellen. Alle ganglioncellen samen bij elkaar vormen de oogzenuw.
2.2.1 De anatomie van visuele sensatie
Oogzenuw (optische zenuw): De bundel neuronen waarlangs de visuele informatie van de retina naar de hersenen wordt gevoerd- Blinde vlek = punt waar de oogzenuw het oog verlaat, daar is er een klein deel vd retina die X fotoreceptoren bevat
2.3 De anatomie van visuele sensatie
- Visuele cortex : Deel van de hersenen – in de occipitale kwab – waar visuele sensaties worden verwerkt occipitale kwab
- Voorbeelden van visuele sensaties zijn kleur, omtrek, beweging etc.
2.3.1 Neurale banen in het menselijk visueel systeem

2.4 Hoe het visuele systeem kleuren creëert
- Elektromagnetisch spectrum : De hele breedte van elektromagnetische
energie, inclusief radiogolven, röngtenstralen, microgolven en zichtbaar licht - Kleur : Psychologische sensatie die is afgeleid uit de golflengte van zichtbaar licht – op zichzelf is kleur geen eigenschap van de externe wereld 🡺 In visuele wereld is er eigenlijk X kleur, alleen lichtstralen
- Golflengte bepaalt tint van onze kleur ervaring
- visuele (zichtbaar) spectrum: Het kleine gedeelte van het elektromagnetische spectrum waarvoor onze ogen gevoelig zijn
2.4.1 Twee manieren om kleur waar te nemen
- Trichromatische theorie (Thomas Young):
gaat er van uit dat de sensatie van kleur ontstaat door drie verschillende soorten van kegeltjes, gevoelig aan de ‘rode’, ‘blauwe’ en ‘groene’ lichtgolven verklaart de initiële stadia van kleurenzicht
- Kleurtinten generen door een verschillende intensiteit
⬄ Opponente proces theorie: Gaat er van uit dat (bipolaire) cellen in het visueel systeem werken in complementaire paren (bv. rood en groen of geel en blauw)
- Nodig om versch soorten kleurenblind en nabeelde te verklaren
2.4.2 Nabeelden
- Nabeelden: Sensaties die blijven hangen nadat de stimulus is verwijderd
- Helderheid : Sensatie die wordt veroorzaakt door de intensiteit van een lichtgolf
- Kleurenblindheid (daltonisme): Stoornis in het zicht waardoor iemand
niet in staat is om bepaalde kleuren van elkaar te onderscheiden
2.5 Visuele stimulatie verandert in sensatie
auditieve stimulatie
2.6.1 Gehoor
Er komt een object in ‘trilling’
🡪 Het trillende object brengt moleculen in de lucht in beweging
🡪 Daardoor ontstaan wisselingen in druk die zich bewegen in de vormen van geluidsgolven Er is een medium nodig, meestal lucht, om geluidsgolven te kunnen creëren.
Een geluidsgolf heeft twee fysische eigenschappen, m.n. frequentie en amplitude
Frequentie : Het aantal cycli dat een geluidsgolf in een bepaalde tijdsperiode voltooid- geluidsgolf: door trilling van stemvork
als een geluid niet wordt opgevangen 🡪 X sensatie
- Amplitude : De fysische sterkte van een geluidsgolf
2.7 De bouw van het menselijk oor

Om de psychologische sensatie van een geluidsgolf te kunnen ervaren, moeten geluidsgolven worden omgezet in neurale impulsen die naar de hersenen gaan. Dit gebeurt in vier stappen.
Stap 1: Geluidsgolven uit de omgeving worden doorgegeven aan het binnenoor.
Stap 2: Het slakkenhuis geeft de trillingen in gebundelde vorm door aan het basilair membraan.
Stap 3: Het basilair membraan zet de trillingen om in neurale impulsen.
Stap 4: De neurale impulsen worden naar de auditieve cortex getransporteerd
2.7.1 stap 1 GELUIDSGOLVEN UIT DE OMGEVING WORDEN DOORGEGEVEN AAN HET BINNENOOR.
Luchtmoleculen komen terecht in de oren en brengen daar het trommelvlies, genaamd het tympanisch membraan, in beweging. Het trommelvlies brengt de trillingen over op de hamer, het aambeeld en de stijgbeugel.

2.7.2 stap 2: het slakkenhuis geeft de trillingen in gebundelde vorm dor aan het baislair membraam
Het slakkenhuis bevindt zich in het binnenoor en is gevuld met vloeistof. Van zodra de stijgbeugel tegen het ovale venster aan de voet van het slakkenhuis trilt, ontstaat er een golfbeweging in de vloeistof van het slakkenhuis. Die golfbeweging brengt het basilair membraan (= een dun vliesje in het slakkenhuis) in beweging


2.7.3 stap 3: het basilair membraam zet de trillingen om in
Doordat minuscule haarcellen op het trillend basilair membraan in beweging komen, worden de uitlopers van receptorcellen gestimuleerd, waardoor de omzet van mechanische trilling van het basilair membraan in neurale activiteit plaatsvindt
2.7.4 STAP 4: NEURALE IMPULSEN WORDEN NAAR DE AUDITIEVE CORTEX GETRANSPOTEERD


De auditieve cortex is het gedeelte van de temporale kwab dat geluiden verwerkt.
🡪 Slakkenhuis: waar geluidsgolven worden omgevormd
🡪Basilair membraan = Dun vlies in cochlea dat gevoelig is voor trillingen
🡪Gehoorzenuw = Zenuwbaan die het,oor met de hersenen verbindt
🡪Auditieve cortex = Gedeelte van de temporale kwab dat geluiden verwerkt temporale kwab (verwerkt geluiden, zoals spraak)
2.8 De psychologie van toonhoogte,volume en timbre
2.8.1 TOONHOOGTE
Toonhoogte (‘pitch’) = Sensorisch kenmerk van geluid dat wordt geproduceerd door de frequentie van de geluidsgolf. Hoge frequenties produceren hoge tonen en lage frequenties produceren lage tonen.
- Gewaarwording van toonhoogte
- Plaatstheorie (tonen ≥1000Hz): de plaats op het basilair membraan waar de maximale beweging plaatsvindt, of die
- m.a.w. het meest geprikkeld wordt, verschilt naargelang de frequentie.
- Frequentietheorie (tonen ≤5000Hz): onze hersenen kunnen de toonhoogte bepalen door na te gaan hoe snel de haarcellen vuren
- Plaatstheorie (tonen ≥1000Hz): de plaats op het basilair membraan waar de maximale beweging plaatsvindt, of die
Onderzoek heeft aangetoond dat het belang van beide principes verschillend is voor hoge en lage tonen. Bij tonen aan de onderkant van het frequentiespectrum wordt vooral het frequentieprincipe gebruikt, terwijl bij tonen aan de bovenkant van het frequentiespectrum vooral het plaatsprincipe van toepassing is. Voor tussenliggende frequenties gebruikt het oor beide principes, dus zowel de plaats- als de frequentietheorie.
2.8.2 VOLUME
Volume = Sensorisch kenmerk van geluid dat wordt geproduceerd door de amplitude (intensiteit) van de geluidsgolf
2.8.3 TIMBRE
Timbre = Kwaliteit van een geluidsgolf die wordt bepaald door de complexiteit van de golf

2.9 GEHOORVERLIES
Naarmate men ouder wordt, treedt vaak gehoorverlies op. Dit is meestal verlies van gehoorscherpte; problemen met geluiden met hoge frequenties. Gehoorverlies kan ook ontstaan door bepaalde ziekten of door langdurige blootstelling aan harde geluiden.
2.9 Overeenkomsten gezichtsvermogen, gehoor en de overige zintuigen
Gezichtsvermogen, gehoor, lichaamspositie en beweging, reukvermogen, smaakzin,
tastzin en pijn
🡪 gelijke principes, maar pikken verschillende info op en hebben elk gespecialiseerde gebieden in de hersenen om die info te verwerken
2.8.1 Positie en beweging
- Vestibulair orgaan en gevoel (evenwichtsgevoel) : Gevoel van lichaamshouding ten opzichte van de zwaartekracht Het geeft informatie over de stand van het lichaam en het hoofd. Het vestibulair orgaan geeft aan of men beweegt en wanneer de beweging verandert.
- receptoren in semicirculaire kanalen
De receptoren voor die informatie zijn minuscule haartjes in de halfcirkelvormige (= semicirculaire) kanalen van het binnenoor. Deze kanalen zijn gevuld met een vloeistof en de beweging van die vloeistof signaleert de beweging van het lichaam.
Proprioceptie : Gevoel van lichaamspositie en beweging van de lichaamsdelen ten opzichte van elkaar Het geeft informatie over het bewegen van de ledematen via receptoren in spieren, pezen en gewrichten.
De receptoren van het vestibulair zintuig en proprioceptie staan in verbinding met verwerkingsgebieden in de pariëtale kwabben.
- receptoren in gewrichten, spieren en pezen
2.7.2 Reuk
- Olfactie : Reukvermogen bestaat uit een opeenvolging van biologische processen. Geuren komen tot stand wanneer moleculen die in de lucht zweven de neus binnenkomen. In de neus zijn er verschillende receptoren voor verschillende moleculen, in de vorm van gespecialiseerde gaatjes in de neus, die naburige zenuwcellen gaan stimuleren.
wanneer receptoren worden geactiveerd 🡪 sturen boodschap rechtstreeks naar 🡪 Bulbus olfactorius: Hersengebieden waar signalen van geurgevoelige receptoren worden verwerkt
. Deze laatste is gelegen aan de voorkant van het hoofd, vlak onder de frontale lobben en vandaar gaan de signalen naar hogere, corticale centra, waar die signalen dan als geuren worden geïnterpreteerd.
Kunnen ruiken is een belangrijke factor, want het gaat een persoon bv. verwittigen wanneer voedsel bedorven is. Mensen gebruiken geur en smaak in de context van eten, maar dit wordt ook gebruikt in het kader van feromonen

- Feromonen : Chemische signalen die door bepaalde diersoorten worden gebruikt om met elkaar te communiceren
2.7.3 Smaak
Het smaakvermogen is minder gevoelig dan het reukvermogen. Er worden vier hoofdsmaken onderscheiden, nl. zoet, zuur, bitter en zout.
De smaakreceptoren liggen in de smaakknoppen, die voornamelijk aan de bovenzijde van de tong voorkomen. De gevoeligheid voor smaaksensaties hangt meer af van persoon tot persoon. Deze gevoeligheid is afhankelijk van de dichtheid van de smaakpapillen op de tong. De smaakknoppen zijn geconcentreerd in de smaakpapillen
- Smaakvermogen = smaakzin
- Smaakknopjes = Smaakreceptoren (voornamelijk aan de bovenzijde van de tong)
- Smaakvermogen = smaakzin
- Umami = vijfde smaakkwaliteit
- Prof. Ikeda (1909) isoleerde: MSG monosodium glutamaat (Aziatische keuken) Erkend als ‘smaak’ omdat er specifieke receptoren voor bestaan (Chaudhari et al., 2000)
2.7.4 huidzintuigen
- De huid beschermt ons tegen uitwendige verwondingen, houdt het lichaamsvocht binnen en regelt de lichaamstemperatuur Ze bevat zenuwuiteinden die na prikkeling verantwoordelijk zijn voor sensaties van aanraking, warmte of kou. Deze sensaties worden allemaal geproduceerd in de somatosensorische cortex van de pariëtale kwab.
- Huidzintuigen
- Tast
- Warmte
- Koude
2.7.5 Pijn
- Ontstaat uit intense stimulatie
Receptoren die ervoor zorgen = Nociceptoren (zenuwcellen) ontvangen pijnlijke stimuli 🡪 doorgeven aan centraal zenuwstelsel
- zijn onder de invloed van stemming en verwachting
In de pariëtale kwab wordt de intensiteit en scherpheid van de pijn gecontroleerd. De frontale kwab staat in voor hoe onaangenaam de ervaring was. Wanneer sprake is van frontaal-limbische schade kan men niet aangeven hoe onaangenaam een stimulus is.
- Poortcontrole theorie
- Verklaart controle van pijn
- Speciale interneuronen openen of sluiten het pad waar langs pijn via het ruggemerg naar de hersenen gaat
bv. Een persoon slaat met een hamer op zijn eigen vingers. De trage vezels gaan geleidelijk de pijn doorgeven. De persoon schudt met zijn vingers, de snelle vezels geven de informatie door, blokkeren de trage vezels en minderen ook de pijnervaring.
- Pijnvermindering ook verklaard door Endorfines
= stoffen die het lichaam in bepaalde omstandigheden produceert die de pijn verzachten
- Endorfines produceert men vooral in levensbedreigende situaties
🡺 een reductie van pijn de kansen vergroot om het er goed van af te brengen.
🡪 verklaard ook effect van placebo
- Placebo’s : Substanties die op medicijnen lijken maar het niet zijn (geen actief bestanddeel) 🡺 De verwachting van pijnvermindering resulteert in de productie van endorfines.
- Placebo effect: Respons op een placebo veroorzaakt door de overtuiging van de persoon dat hij een echt medicijn neemt
Zowel bij toediening van pijnstillende middelen (zoals aspirine, ibuprofen, morfine) als placebo’s (waarbij men enkel de verwachting van pijnvermindering heeft) gaan dezelfde hersengebieden oplichten bij een hersenscan.
a) Pijntolerantie
- Thalamus en ‘anterior cingulate’ cortex
- Pijndrempel
3. Wat is de relatie tussen perceptie en sensatie?
Kernconcept: Perceptie geeft betekenis aan sensatie. Door perceptie,ontstaat een interpretatie van de externe wereld, geen perfecte representatie (of geen letterlijke kopie)
Percept is het betekenisvolle product van perceptie. Het is dikwijls een beeld dat geassocieerd wordt met concepten, herinneringen van gebeurtenissen, emoties en motieven. Men herkent bv. meteen mensen op foto’s dankzij het perceptuele proces dat visuele stimuli koppelt aan beelden uit de eigen omgeving.
3.1 PADEN IN DE HERSENEN
De visuele cortex splitst informatie op in twee, onderling verbonden routes.
- De “wat” route ⇾ temporale kwab. De temporale kwab houdt informatie op over kleur en vorm van het voorwerp.
⇒ bv. iets identificeren als een stoel
- De “waar” route ⇾ pariëtale kwab. Hier gaat het over de locatie van het voorwerp; waar het voorwerp zich bevindt.
Blindzicht is een toestand die zich voordoet bij mensen met schade aan “wat” route, maar niet aan “waar” route.
3.2. HET SYSTEEM VAN PERCEPTUELE VERWERKING
Kenmerk detectoren = cellen in de cortex die gespecialiseerd zijn in het opmerken van bepaalde kenmerken in een stimulus
‘ binding problem’ = een nog onopgelost mysterie in de cognitieve psychologie, betreffende de fysische processen in de hersenen die verantwoordelijk zijn voor de bundeling van de vele aspecten van sensaties tot een enkel percept (= betekenisvol product)
3.2.1 BOTTOM-UP EN TOP-DOWN VERWERKING
- Bottom-up verwerking is de analyse die de nadruk legt op de kenmerken van de stimulus, en niet op interne concepten.
- Top-down verwerking benadrukt de verwachtingen, concepten, herinneringen en andere cognitieve factoren van de waarnemer
3.2.2 PERCEPTUELE CONSTANTIES
Perceptuele constantie is het vermogen om hetzelfde voorwerp in verschillende omstandigheden, zoals veranderingen in verlichting, afstand of omgeving, te herkennen.
⇒ bv. constantie van kleur, grootte, vorm
3.2.3 PERCEPTUELE AMBIGUÏTEIT EN VERVORMING
Illusies is een aantoonbaar foute ervaring van een stimulus patroon die wordt gedeeld door personen in dezelfde perceptuele omgeving. (⇒ bv. Hermann raster)
Ambigue figuren zijn beelden die op meer dan een manier kunnen geïnterpreteerd worden. (⇒ bv. Necker kubus)
3.3 THEORETISCHE VERKLARINGEN VAN PERCEPTIE
- Klassieke benaderingen van perceptie (top-down)
- Gestalttheorie van perceptie (aangeboren)
- Leer-gebaseerde inferentie
3.3.1 DE GESTALT BENADERING
Gestalt psychologie is de visie die benadrukt dat perceptie wordt gevormd door aangeboren en in de hersenen verankerde factoren. Mensen organiseren sensorische informatie op basis van betekenisvolle patronen. Het percept dat de hersenen op die manier vormen, is meer dan de som der delen.
De figuur is dat deel van een patroon dat de aandacht trekt. De grond is dat deel van een patroon dat geen aandacht trekt; de achtergrond.
Sluiting (closure) is de neiging om lege plekken in figuren op te vullen zodat ze als geheel worden waargenomen. Ook subjectieve contouren zorgen voor het waarnemen van volledige percepten. Hiermee wordt bedoeld: omtrekken (grenzen) die wel worden waargenomen, maar niet in het stimulus patroon voorkomen
3.3.2 DE GESTALTWETTEN VAN PERCEPTUELE ORDENING (WERTHEIMER)
Volgens de wet van gelijkenis (of similariteit) gaat men dingen samenvoegen die een gelijk uiterlijk hebben.
De wet van dichtheid (of nabijheid) stelt dat men dingen bij elkaar voegt, wanneer ze zich dicht bij elkaar bevinden.
De wet van continuering stelt dat men ononderbroken en netjes afgewerkte figuren verkiezen boven onsamenhangende figuren. Continuering speelt ook een rol in hoe men personen waarneemt.
De wet van gemeenschappelijk lot/bestemming hangt samen met beweging. Visuele elementen die zich samen voortbewegen, neemt men waar als een gestalt.
De wet van Prägnanz (of het minimumprincipe van perceptie) stelt dat men bij voorkeur kiest voor datgene wat het minste, cognitieve inspanning kost.
3.4 THEORETISCHE VERKLARINGEN VAN PERCEPTIE (HELMHOLTZ)
Leer-gebaseerde inferentie is het uitgangspunt dat onze perceptie voornamelijk vorm krijgt door leren en niet zozeer door aangeboren factoren. Volgens deze verklaring maken mensen gebruik van wat ze eerder leerden om nieuwe sensorische informatie te interpreteren. Gebaseerd op leren maken mensen inferenties of hypotheses; men voorspelt wat sensaties betekenen.
Bij de leer-gebaseerde inferentie zijn belangrijke factoren: context en verwachtingen, en de perceptuele set. De perceptuele set is de gereedheid om een specifieke stimulus op te merken in een gegeven context.
3.4.1 ERFELIJKHEID OF AANGELEERD?
Al onze perceptuele processen zijn zowel erfelijk (gestalt) als aangeleerd (Helmholtz). Tegelijkertijd kunnen de theorieën bepaalde illusies niet verklare
Psychologie
h4: Leren & omgeving
INleiding: leren Vs. instinct
Leren is een blijvende verandering in gedrag of mentale processen als gevolg van een bepaalde ervaring.
Instincten zijn gemotiveerde gedragingen met een sterke aangeboren basis (genetisch programma).
Bij mensen is het gedrag veel meer geleid door leren, dan door instincten.
EENVOUDIGE VORMEN VAN LEREN
Habituatie is het leren om niet te reageren op herhaalde aanbieding van een stimulus.
⇒ bv. mensen die naast een spoorweg leven, leren het geluid van een voorbijrijdende trein te negeren
‘Mere exposure’ effect = aangeleerde voorkeur voor stimuli waaraan we al eerder zijn blootgesteld. Dit effect kan verklaren waarom veel adverteren positief kan werken voor een product.
COMPLEXERE VORMEN VAN LEREN
Behavioristisch of stimulus-respons leren = vormen van leren die kunnen beschreven worden in termen van stimuli en responsen (klassieke en operante conditionering)
Cognitief leren: hierbij staan vooral veranderingen in mentale processen centraal. Hieronder valt vooral het leren oplossen van problemen1. Hoe verklaart klassieke conditionering leren ?
1. hoe verklaart klassieke conditionering leren ?
1.1 kernpunten van klassieke conditionering
Core concept: Klassieke conditionering is een elementaire vorm van leren waarbij een stimulus die een aangeboren reflex oproept, wordt geassocieerd met een oorspronkelijke neutrale stimulus, die daardoor het vermogen verwerft om dezelfde respons op te roepen.
1.1.1 KLASSIEKE CONDITIONERING: EXPERIMENT PAVLOV
Klassieke conditionering vindt zowel plaats bij mensen als bij dieren. Pavlov deed onderzoek naar het spijsverteringssysteem. Dit onderzoek deed hij met honden. Pavlov en collega’s ontdekten speekselsecretie voordat het voedsel de mond had bereikt. De hond begon al te kwijlen wanneer de verzorger de hond naderde.
Reflexen zijn eenvoudige, automatische responsen, bv. speekselsecretie, knipperreflex etc.
Pavlov ontdekte dat een stimuli niet per se een biologische waarde hoefde te hebben. Wanneer de hond doorheeft dat het geluid gelinkt wordt aan voedsel, gaat de hond speeksel afscheiden.
1.1.2. DE KERNPUNTEN VAN KLASSIEKE CONDITIONERING
Een neutrale stimulus is elke stimulus die voorafgaand aan de leerfase geen geconditioneerde respons oproept.
De verwerving (acquisition) is het eerste leerstadium in klassieke conditionering waarbij de geconditioneerde stimulus steeds vaker de geconditioneerde respons oproept.
1.1.3. DE BASISKENMERKEN VAN KLASSIEKE CONDITIONERING
Ongeconditioneerde stimulus (OCS) = de stimulus die een ongeconditioneerde respons oproept bv. voedsel
Ongeconditioneerde respons (OCR) = de respons die voorafgaand aan de
leerfase wordt opgeroepen door een ongeconditioneerde stimulus
bv. speekselproductie
Geconditioneerde stimulus (CS) = een oorspronkelijk neutrale stimulus die uiteindelijk (na een leerproces) de geconditioneerde respons oproept
(bv. geluid)
Geconditioneerde respons (CR)
= een respons die wordt opgeroepen door een oorspronkelijk neutrale stimulus die uiteindelijk geassocieerd wordt met de ongeconditioneerde stimulus
1.1.4. KLASSIEK CONDITIONEREN
Vòòr het leerproces geeft enkel voedsel speekselafscheiding. Nadien volgt een leerproces waar het principe van de contiguïteit toegepast wordt. Het voedsel wordt tegelijkertijd aangeboden met het geluid (= contiguiteit).


a) klassiek conditionering bij mensen

Verwerving grafiek deel (1)
Hoe meer de CS + OCS samen voorkomen, hoe krachtiger de respons. Timing is essentieel bij conditionering. De ideale tijdsperiode varieert van stimulus tot stimulus.
⇒ bv. Hoe meer voedsel (CS) en geluid (OCS) samen aangeboden worden, hoe krachtiger de respons zal zijn.
Verwerking grafiek deel (2) en deel (3)
- Uitdoving (Extinction) = De afname van een geconditioneerde associatie als gevolg van de afwezigheid van een ongeconditioneerde stimulus of bekrachtiger
- Spontaan herstel = Het terugkeren van een uitgedoofde geconditioneerde respons na een rustperiode
b) generealisatie en discriminatie
- Stimulus generalisatie: De uitbreiding van een aangeleerde respons naar stimuli die lijken op de geconditioneerde stimulus
- ⇒ bv. Wanneer men door een hond gebeten wordt, gaat men niet alleen bang zijn voor de hond die gebeten heeft, maar voor alle honden.
- Stimulus discriminatie (of selectief leren): Het leren van een nieuwe respons op een stimulus, maar niet op stimuli die er op lijken
c) conditionering van hoger orde
- Een CS = basis voor een associatie met een nieuwe NS 🡪 CR verschijnt als gevolg van een tweede nieuwe stimulus
Wanneer de blikopener in een bepaalde kast bewaard wordt met een piepend scharnier, zal het piepend scharnier aangeven aan de kat dat de blikopener misschien kan bovengehaald worden en wanneer de blikopener bovengehaald wordt, komt er voedsel.
Als de kat komt aanlopen, niet alleen bij het geluid van de blikopener, maar ook zodra ze het scharnier van de kast hoort, dan spreekt men van conditionering van hogere orde 🡺 domnio-effect van stimuli
1.2. TOEPASSINGEN VAN KLASSIEKE CONDITIONERING
J. Watson was één van de eerste onderzoekers die de principes van klassieke conditionering ging toepassen bij mensen.

1.2.1 Albert-experiment van J.Watson
Watson en Rayner leerden ‘kleine Albert’ angstig te reageren op een witte rat en generaliseerden dit naar andere harige voorwerpen. Men wilde aantonen dat angst aangeleerd kan worden, want voordien had Albert geen angst voor ratten. Telkens als de rat getoond werd, werd de luide klank (waar hij wel schrik voor had) gemaakt.
1.2.2 geconditioneerde voedselaversies
Aangeleerde smaakaversie is de biologische neiging waardoor een organisme na een enkele ervaring leert voedsel met een bepaalde smaak te vermijden als het eten ervan gevolgd werd door ziekte.
1.2.3 EEN UITDAGING AAN PAVLOV
a) Studie Garcia & Koeling (1966)
Zij ontdekten de selectieve associaties dat er biologische neigingen zijn om bepaalde dingen sneller aan te leren.
⇒ bv. Zij stelden vast dat ratten in kamers waar ze bestraling hadden gekregen, geen water meer dronken.
Garcia en Koeling gingen dit gedetailleerder onderzoeken in een experiment. Zij ontdekten dat ratten makkelijk leerden een verband te leggen tussen de smaak van water en ziek zijn. Maar ze konden niet geconditioneerd worden tussen het leggen van een verband tussen water en een elektrische schok. Dit is te verklaren met evolutie. Ziekte kan inderdaad ontstaan door het eten van giftig voedsel, maar het volgt zelden na een scherpe pijn in de voet. Een scherpe pijn in de voet is bv. het effect van een elektrische schok.
De ratten konden bv. wel aanleren dat een elektrische schok volgt na geluid en scherp licht, zoals de bliksem.
Waarom worden sommige stimuli gemakkelijk geassocieerd aan bepaalde gevolgen, terwijl andere associaties veel moeilijker worden aangeleerd? Wat een organisme in een bepaalde setting al dan niet kan leren, hangt voor een deel samen met zijn evolutionaire geschiedenis.
4.2.10. KLASSIEKE CONDITIONERING IN RECLAME
Evaluerende conditionering is een speciaal type klassieke conditionering dat veel van onze voorkeuren beïnvloedt, dat waar we leren van te houden of juist niet.
Men gaat positieve associaties (bv. schattige baby koppelen aan een bouwmarkt) of positieve gevoelens (bv. door beroemdheden of humor) creëren.
2. Hoe leren we nieuw gedrag door operante conditonering ?
Core concept: In operante conditionering, beïnvloeden de gevolgen/consequenties van het gedrag, zoals beloningen en straffen, de kans dat het gedrag opnieuw zal gesteld/herhaald worden
- Bij operante conditionering is sprake van leren waarbij dus de kans op een bepaalde respons veranderd wordt door de consequenties van de respons, of m.a.w. stimuli die na de respons komen.
- Theorie Thorndike: “trial-and-error leren” (leren met vallen en opstaan) Dieren die hongerig waren, konden een probleem oplossen door aan een voedselbeloning te komen. Ze voeren verschillende gedragingen uit en de gedraging die de beloning oplevert, gaan ze onthouden.
Dit wordt de ‘wet van het effect’ genoemd- Werking:
- Kat wil uit de puzzeldoos ontsnappen om bij voedsel te kunnen, moet hiervoor mechanisme bedienen dat deurtje doet opengaan
- Kat toonde vaker erna het gedrag dat hem hielp ontsnappen
🡺gedragsverandering obv de gevolgen van het eerder geprobeerde gedrag = Wet van het effect
2.1 SKINNER’S RADICALE BEHAVIORISME
Ook B.F. Skinner was van mening dat consequenties uit de omgeving gedrag zeer sterk beïnvloeden. Centraal staan dus gevolgen op een respons (operant gedrag), de macht van ‘bekrachtiging’.
Maar hij wees alles af wat in de ‘geest’ gebeurt (gevoelens, intenties, doelen) als subjectief en onwetenschappelijk, omdat dit niet kan nagegaan worden door observatie.
2.2 Principes van operantie conditionering: bekrachtiging
Bekrachtiging (volgens Skinner) = elke omstandigheid die op een respons volgt en versterkt
- Positieve bekrachtiging (beloning) is het aanbieden van een aangename stimulus na een respons, waardoor de kans dat de respons zich herhaalt, toeneemt.
- ⇒ bv. loketbediende die een compliment krijgt van de baas, omdat hij iets goed gedaan heeft/vriendelijk is geweest bij een klant.
- Negatieve bekrachtiging is het weghalen van een onaangename stimulus, die geassocieerd is met een bepaald gedrag, waardoor de kans dat de respons/gedrag zich herhaalt toeneemt. Het is ook een vorm van beloning, maar door iets onaangenaam weg te nemen.
- ⇒ bv. paraplu bij regen
2.2.1 bekrachtigingstechnologie: Skinner-box
Om de effecten van bekrachtiging te onderzoeken, ontwierp Skinner een ruimte die hij de ‘Skinner-box’ of ‘operante ruimte’ noemde. Een toestel hield alle gedragingen bij die het dier stelde en hij ging dieren een bepaalde gedraging aanleren door ze nadien steeds een beloning te geven. Hij ging vaststellen hoelang het duurde voor een dier om een bepaalde gedraging te stellen.

2.2.2 gradaties VAN BEKRACHTIGING
- Contingenties (gradaties) van bekrachtiging = De vele mogelijke relaties tussen responsen en bekrachtigers worden
🡪 operante conditionering: timing en frequentie cruciaal.
- Continue bekrachtiging (bij nieuw gedrag): bekrachtigingsschema waarbij alle correcte responsen bekrachtigd worden
- Shaping: nieuw gedrag stapsgewijs aanleren via positieve bekrachtiging van gedrag dat het vooropgestelde doelgedrag steeds dichter benadert
⇒ bv. Een kind stapsgewijs belonen bij het leren van veters knopen. In het begin is het continu bekrachtigen hierbij belangrijk.
⇒ bv. Bij elke poging dat een hond leert om een pootje te geven, gaat er bekrachtiging zijn. Uiteindelijk gaat er enkel bekrachtiging zijn bij het juiste pootje te geven.
- Partiële bekrachtiging (bij behoud gedrag): bekrachtigingsschema waarbij enkele, maar niet alle correcte responsen bekrachtigd worden. Op deze manier is er meer kans dat het gewenste gedrag langer aangehouden wordt. (= intermitterende bekrachtiging)
- Uitdoving (extinctie): bij operante conditionering is dit een proces waarbij een aangeleerde respons afzwakt (verdwijnt) door de afwezigheid of het wegnemen van de bekrachtiger
2.2.3 BEKRACHTIGINGSCHEMA’S
- Ratioschema’s: bekrachtiging/beloning na een bepaald aantal goede responsen
- Intervalschema’s: beloning nadat een bepaald tijdsinterval is verlopen
Deze schema’s kunnen vast of variabel zijn.
Vast | Variabel | |
Ratio | Vast ratio Bekrachtiging wordt aangeboden na een vast aantal responsen ⇒ bv. arbeiders in een autofabriek krijgen een premie uitbetaald per 10 volledig afgewerkte auto’s | Variabel ratio Het aantal responsen dat nodig is voor bekrachtiging is bij elke poging anders ⇒ bv. verkoop via telefoon: men weet niet hoevaak men moet bellen vooraleer iets verkocht kan worden |
Interval | Vast interval Een beloning wordt aangeboden na een vast tijdsduur, ongeacht het aantal responsen ⇒ bv. wekelijks of maandelijks salaris | Variabel interval De beloning komt na een bepaalde tijd, maar de tijd tussen de bekrachtigingen varieert van poging tot poging. ⇒ bv. bij het vissen is niet geweten op voorhand na hoeveel tijd men beet gaat hebben |
a) ANTWOORDPATRONEN BIJ BEKRACHTIGINGSCHEMA’S

2.2.4 DE INVLOED VAN BEKRACHTIGING
- De primaire bekrachtigers zijn bekrachtigers, zoals voedsel en seks, die een aangeboren basis hebben door hun biologische waarde voor het organisme.
- De secundaire bekrachtigers zijn stimuli, zoals geld of symbolische beloning, die hun bekrachtigende waarde krijgen door een aangeleerde associatie met primaire bekrachtigers (= geconditioneerde bekrachtigers).
- Een token economy is een operante behandeltechniek voor groepen die gebruik maakt van secundaire bekrachtigers en zowel onmiddellijke beloningen geven als beloningen op lange termijn.
2.2.5 BEKRACHTIGING VAN MEER GEWENSTE ACTIVITEITEN
Premack principe: een geliefkoosde activiteit kan gebruikt worden als bekrachtiger voor een minder geliefde activiteit
⇒ bv. kinderen leren de afwas doen met de belofte dat ze nadien altijd mogen spelen
2.2.6 BEKRACHTIGING EN CULTUUR
Bekrachtiging werkt overal, maar cultuur bepaalt voorkeuren bij bekrachtiging en bekrachtiging vormt ook de cultuur. Bekrachtiging en cultuur werken wederzijds.
2.3 Het probleem van straf
- Straf is vaak een aversieve stimulus die, als hij na een respons wordt toegediend, de kracht van die respons doet afnemen.
- ≠ negatieve bekrachtiging. (!)
- Zorgt ervoor dat het voorafgaande verdrag wordt verzwakt
2.3.1 STRAF VS. NEGATIEVE BEKRACHTIGING

Schema
- Straf en negatieve bekrachtiging: hebben tegenovergestelde effect
- Straf: bepaald gedrag neemt af
- Negatieve bekrachtiging: leidt tot een toename van de kans dat een respons zicht herhaalt
- Negatief = verwijderen
- Positief = toenemen
a) SOORTEN STRAF
Een positieve straf is het toedienen van een aversieve stimulus na een respons. Een negatieve straf is het weghalen van een aantrekkelijke stimulus na een respons.
b) vier soorten consequenties
Positief (stimulus geven) | Negatief (stimulus wegnemen) | |
Bekrachtiging (kans dat gedrag toe neemt) | POSITIEVE BERKACHTIGING: Werknemer krijgt bonus voor goed werk en blijft hard werken | NEGATIEVE BEKRACHTIGING: Je hoofdpijn verdwijnt nadat je een aspirine hebt genomen dus doe je de volgende keer als je hoofdpijn hebt dat opnieuw |
Straf (kans dat het gedrag af neemt) | POSITIEVE STRAF: Een hardrijder krijgt een boete en rijdt langzamer weg | NEGATIEVE STRAF: Een kind dat niet op tijd thuis komt krijgt geen eten en komt de volgende keer eerder thuis |
c) samenleving en straffen
Straf wordt gebruikt om te controleren, bv. gevangenisstraf wanneer strafbaar feit pleegt. Maar straffen helpt niet altijd. Beloningen kunnen overwinnen op of sterker doorwegen dan de straf (verlokking van beloning weegt dan door).
2.3.2 GEBRUIK & misbruik VAN STRAF
Straf kan resulteren in onmiddellijke gedragsverandering, wat het een gemakkelijke oplossing maakt; maar om effectief te zijn, moet het een logisch gevolg zijn.
⇒ bv. als het kind een speelgoed laat rondslingeren, is een logische straf dat het speelgoed een tijd wordt opgeborgen. Het kind vernederen of slaan als straf zal veel minder effectief zijn.
Vermogen ongewenst gedrag te onderdrukken verdwijnt meestal als de dreiging van straf is verdwenen (en verlokking van beloning kan doorwegen)
⇒ bv. mensen gaan vaak te snel rijden als de politie niet controleert of er geen flitspalen staan
Straf roept dikwijls vluchtgedrag of agressie op. Het leert het legitiem gebruik van agressie aan als manier om anderen te beïnvloeden. De straf kan het leren van nieuwe en betere responsen blokkeren (maakt onrustig tot aangeleerde hulpeloosheid). Ook wordt de straf dikwijls oneerlijk/ongelijk toegepast
a) JURIDISCH (GEVANGENIS)STRAFFEN: 4 FUNCTIES
- Verder misdrijf onmogelijk maken
- Afschrikwekkende werking
- Moreel opvoedend: duidelijk maken dat een bepaald gedrag afgekeurd wordt
- Vergelding (niet effectief, enkel op verleden gericht)
Straf kan positief gebruikt worden, maar ook misbruikt worden.
c) waarom is een effectieve straf zo moeilijk?
- Het vermogen van straf om ongewenst gedrag te onderdrukken, verdwijnt meestal als de dreiging van de straf is verdwenen
- Kan de verlokking van beloning ertoe leidde dat de mogelijkheid van straf op de koop toe wordt genomen
- Straf toept dikwijls vluchtgedrag of agressie op
- Mensen in een straffende omgeving gaan denken dat straf en agressie legitieme manieren zijn om ander te beïnvloeden
- Het toedienen van straf het ‘slechtoffer’ onrustig maakt, wat een blokkade opwerpt voor het leveren van nieuwe en beter responsen
- Straf is dikwijls oneerlijk toegepast
[ Wanneer is een straf effectief ]
In sommige gevallen werkt straf opmerkelijk goed. Als aan bepaalde voorwaarden voldaan is (zonder uitstel, consistent, etc.) helpt het bv. destructief gedrag (met hoofd tegen muur slaan) bij sommige gestoorde kinderen weg te nemen.
De duur en de intensiteit van de straf moet beperkt zijn en gericht zijn op het gedrag (een logische consequentie). De straf moet beperkt blijven tot de situatie waarin het gedrag optrad. Ook moet bv. een kind dat slaat niet gestraft worden door ook geslagen te worden.
d) ALTERNATIEVEN VOOR STRAF: OPERANT GEDRAG VERANDEREN
Uitdoving (controleer bekrachtigers) heeft het meeste kans om effectief te zijn in het dagelijks leven als het gecombineerd wordt met positieve bekrachtiging van de respons die men wel wilt. Gewenst gedrag moet aangemoedigd worden.
⇒ bv. Een kind probeert met een woedeuitbarsting aandacht te trekken. Voor de woedeaanval moet men wel positieve bekrachtiging geven (aandacht en sociale goedkeuring), tijdens de woedeaanval moet men geen positieve bekrachtiging geven.
Het ‘premack principe’ sluit hier ook bij aan. Een beloning geven voor iets wat men minder graag doet. Dit principe is effectiever dan straf.
‘Prompting’ en ‘shaping’
Bij prompting wordt een hint gegeven zodanig dat duidelijk wordt wat verwacht wordt.
⇒ bv. Een kind bij de arm aanraken als men wilt dat het kind iemand gaat begroeten. Bij shaping wordt het gedrag bijgewerkt in de juiste richting.
2.3.3 VERGELIJKING KLASSIEKE EN OPERANTE CONDITIONERING

Klassieke conditionering is passief, omdat men vertrekt van reflexen. Operante conditionering is een actief proces, want de responsen worden vrijwillig gesteld. Het gedrag wordt actief uitgevoerd door het mechanisme.
Klassieke conditionering betreft de associatie van twee stimuli (OCS + CS) die voor de respons (of het gedrag) verschijnen. Operante conditionering betreft een bekrachtigende (belonende) of straffende stimulus die na de respons of het gedrag verschijnt
a) de complementaire werking van klassieke & operenate conditionering
- Zien spin (CS) + luide schreeuw (OCS) => angst (gedrag) = klassieke conditionering
- Angst bij zien spin (gedrag) => aandacht (bekrachtiging) = operante conditionering

3. Hoe verklaart de cognietieve psychologie leren ?
Core concept: Volgens de cognitieve psychologie, moeten sommige vormen van leren vooral verklaard worden als veranderingen in mentale processen, en niet als zuiver gedragsmatige veranderingen
Inzichtelijk leren: het oplossen van problemen vindt plaats door een plotselinge reorganisatie van principes/percepties (of het zien van nieuwe relaties/vormen)
3.1 inzichtelijk leren: Köhler
Köhler was in zijn onderzoek chimpansees aan het observeren. Zijn hypothese was dat chimpansees problemen kunnen oplossen door complexe gedragingen te combineren, omdat ze de perceptie van het probleem reorganiseren. Het ‘reorganiseren’ is het cognitief, inzichtelijk leren.
Sultan was één van de chimpansees in het experiment. Hij werd geconfronteerd met fruit dat hoog omhoog hing. Hij probeerde eerst naar het fruit toe te springen en met voorwerpen te gooien, maar dat resulteerde niet. Daarna volgde een periode van frustratie, gevolgd door een periode van nadenken. Nadien kreeg Sultan een plots inzicht, een aha-erlebnis: hij ging de dozen stapelen, om zo aan het fruit te geraken. Het inzien om de dozen te stapelen is de perceptuele reorganisatie, die leidt tot de oplossing vh probleem.
3.2 cognitieve plattegronden: Tolman en hoofd vand de rat
Tolman deed onderzoek met dieren en begon met ratten. Hij ging ervan uit dat ratten met behulp van een cognitieve kaart de beste weg naar voedsel konden vinden. Wanneer de ratten een aantal keren het doolhof doorlopen, zullen ze met de tijd steeds de kortste weg kiezen.
Tolman wilde ook aantonen dat het niet om operante conditionering ging, want anders zou men kunnen stellen dat het voedsel aan het einde van het doolhof als beloning werkt. De cognitieve kaart wordt ook opgebouwd zonder bekrachtiging.
Een cognitieve kaart (plattegrond) is een mentale representatie van een doolhof of fysieke ruimte (i.e. een mentaal beeld waarmee je door vertrouwde omgevingen beweegt). Tolman is de eerste onderzoeker die het bestaan van een cognitieve kaart aantoonde. -🡪 een leerproces zonder beloningen op het einde = ‘latent leren’
3.3 LEREN DOOR OBSERVATIE: BANDURA’S UITDAGING AAN HET BEHAVIORISISME
Leren door observatie (sociaal leren) is een vorm van cognitief leren waarbij nieuwe responsen worden aangenomen door naar het gedrag van anderen en de gevolgen (consequenties) van dat gedrag te kijken.
3.3.1 Wanneer wordt gedrag geïmiteerd?
Factor 1: Gevolgen die het model ondervindt
Factor 2: Macht of prestige van een model. Hoe machtiger een model is, hoe groter zijn prestige, des te meer kans dat zijn gedrag geïmiteerd zal worden.
a) Bandura (1965) Experiment met de opblaasclown ‘Bobo’

Fase 1: volwassene reageert agressief op de pop
Fase 2: Verschillende condities m.b.t. gevolgen voor het model
Fase 3: Observatie kinderen met de pop
b) INVLOED GEWELD OP TV
De invloed van geweld op tv naar kinderen/adolescenten is een controversieel onderwerp; hier bestaat veel discussie over. Dit komt omdat men zich niet bevindt in een experimentele opzet. Men kan hier slechts correlationeel kijken.
Verschillende studies tonen aan dat er een verband is tussen het zien van geweld en het stellen van gewelddadig gedrag. Men zegt bv. dat mediageweld één van de factoren is dat maakt dat tieners geweld gaan gebruiken.
⇒ bv. Aronson (2000) media geweld is factor die bijdraagt tot tragedies zoals het schietincident op Columbine high school
Een aantal onderzoekers wijzen ook op gewenning aan geweld. Het frequent waarnemen van geweld in de media zou kunnen leiden tot afname van emotionele opwinding, dit noemt men ‘mentale afstomping’ (‘psychic numbing’).
Maar de invloed van belangrijke modellen (ouders, leeftijdsgenoten) versterkt of vermindert het effect van TV. De omgeving is zeer belangrijk. Onderzoek toont aan dat gedragspatronen die kinderen observeren tijdens interactie met de ouders een doorslaggevende rol spelen in hoe zij zelf omgaan met leeftijdsgenoten.
c)leren door observatie toegepast op sociale problemen overal ter wereld
Posters, billboards (reclameborden),televisieprogramma’s en andere mediacampagnes zijn soms effectieve instrumenten om maatschappelijke veranderingen te stimuleren
3.4 ROL VAN DE HERSENEN IN LEREN
‘Long-term potentiation’ (lange termijn versterking): Biologische processen waarbij fysieke veranderingen de synapsen van groepen zenuwcellen in kracht doen toenemen; men neemt aan dat dit de neurale basis van leren is
Uitdoving (extinctie): onbelangrijke associaties worden vergeten; neurotransmitters blokkeren herinneringen
3.4.1 VERBAND VAN STIMULUS-RESPONS LEREN MET COGNITIEF LEREN
Bewustzijn is misschien niet nodig bij elementaire gedragingen, maar zeker zodra er hogere eisen aan het leerproces gesteld worden.
Volgens Kandel en Hawkins (1992) zijn er twee circuits in de hersenen voor leren:
- Eenvoudig (klassieke en operante conditionering): Bij klassieke en operante conditionering gaat het leren traag vorderen, gaat het dikwijls onbewust verlopen en gaat het veel pogingen nemen.
- Complex (concepten, inzichten, leren door observatie): Hierbij is bewuste verwerking vereist.
3.4.2 SPIEGELNEURONEN OF SPIEGELCELLEN IN DE HERSENEN
Leren door observatie en spiegelneuronen. Spiegelneuronen zijn neuronen die helpen om het gedrag van anderen na te bootsen (Jaffe, 2007)
⇒ bv. Men dineert samen met anderen. Iemand neemt een hap van de schotel en trekt een vreemd gezicht, waardoor we zelf niet meer geneigd zijn om van de schotel te eten en is men terughoudender.
3.5 SOCIAAL-CONSTRUCTIVISME EN HET ‘NIEUWE LEREN’
Kinderen/mensen leren actief en geven betekenis aan hun omgeving. De context is dus belangrijk en leren vindt bijgevolg plaats in sociale interactie. Tijdens het actieve leren wordt kennis door ieder individu op een eigen, unieke wijze geconstrueerd en reacties/opvattingen uit de omgeving hebben een sterke invloed op wat men leert.
rechspsychologie
H5: het geheugen
1. Wat is het geheugen vd mens?
Core concept: het geheugen van de mens is een informatie verwerkend systeem dat constructief werkt bij het coderen, opslaan en weer terughalen van informatie.
- Belangrijk hierbij is dat men informatie verwerkt, maar dit gebeurt op een constructieve manier. Het is een opbouwend systeem; het gaat inkomende informatie interpreteren.
- Het geheugen is elk cognitief systeem – van de mens, een dier of een machine – dat informatie codeert, opslaat en terughaalt. Gemeenschappelijk over al deze cognitieve systemen is dat men grote hoeveelheden informatie gaat opslaan.
- Het belangrijke verschil is dat het menselijk geheugen geen videocamera is die alles vastlegt. Veel geheugenpatronen zijn fragmentarisch en details moeten gereconstrueerd worden.
metaforen voor het geheugen
- Cognitieve psychologen bekijken het geheugen van de mens als een interpreterend systeem, zoals een kunstenaar, en niet als een systeem dat alles waarheidsgetrouw vastlegt, zoals een videocamera.
- Reconstructief proces
- Unieke perceptie van gebeurtenissen
- Informatie ondergaat tijdens de verwerking systematische veranderingen
🡺 = een informatieverkingsmodel
1.2 drie essentiële functies vh geheugen
1.2.1 Coderen:
- Dit is het initiële leren van informatie. Een stimulus selecteren en omzetten van informatie in een vorm dat het best in het geheugensysteem past.
- ⇒ bv. Een zacht geluid als stimulus. In de gedachten kan een label geplakt worden op de ervaring (de stem van een vriendin, een vrouwenstem etc.)
- Elaboratie is een vorm van coderen waarbij informatie actief wordt verwerkt door te verbinden met kennis in het geheugen, zodat die nieuwe informatie betekenis krijgt en gemakkelijker kan worden opgeslagen en teruggehaald worden
1.2.2 opslaan
- Langere tijd bewaren van het gecodeerde materiaal
1.2.3 terughalen
- ‘beloning’ voor het correct opslaan
- Heeft te maken met het lokaliseren en terug in het bewustzijn brengen van informatie uit het geheugen
- MAAR: soms fouten doordat niet correct is opgeslagen
2. hoe vormen we herinneringen ?

Core concept: Elk van de drie geheugensystemen (of -stadia) codeert en legt herinneringen op een andere manier vast, maar ze werken samen om sensorische ervaring om te zetten in een blijvend geheugenspoor met een betekenisvol patroon.
De drie geheugensystemen: Model van Atkinson & Shiffrin (1968)
2.1 het sensorische geheugen
- Houdt sensorische indrukken kort vast, wordt ook het sensorisch register genoemd
- Belangrijkste taak: is de stroom van sensaties net zo lang vast te houden totdat je hersenen hebben besloten welke info nuttig is en welke niet
capaciteit
[ Onderzocht obv experiment van G.Sperling ]
- De werkelijke capaciteit van het sensorisch geheugen kan bestaan uit twaalf of meer items. Alle items op drie of vier na verdwijnen uit het sensorisch geheugen voor ze het bewustzijn kunnen bereiken. Elk zintuig heeft een aparte sensorische opslagruimte (of register).
- Hersenen maken een nabeeld om gevoel v continuïteit te geven aan onze ervaringen
2.1.2 structuur
- Psychologen gaan er van uit dat in het sensorisch geheugensysteem, stimuli (geheugen beelden) worden omgezet in neurale impulsen.
- Elk zintuigen 🡪 eigen opslagruimte
- In volgende fase krijgen zintuigen na kort vast te houden een betekenis
2.2 werkgeheugen
- Houdt recent waargenomen gebeurtenissen of ervaringen voor ongeveer 20 seconden vast zonder repeteren, werd oorspronkelijk het korte termijn geheugen genoemd (KTG)
- Een mentale werkplaats waar we informatie sorteren en coderen voor ze permanent wordt opgeslagen. Geeft dus betekenis aan stimulatie. Informatie wordt ongeveer 20 seconden (op zijn hoogst een minuut) bewaard.
2.2.1 coderen en opslaan in werkgeheugen
- Chunking: proces waarbij je stukjes info georganiseerd worden tot een kleiner aantal betekenisvolle eenheden (chunks) om zo meer ruimte te creëren in je werkgeheugen
- Repeteren & elaboratie:
- Repeteren: is het proces waarbij informatie herhaald wordt of herbekeken om te voorkomen dat ze vervaagd tijdens de tijd dat ze in het werkgeheugen is.
- Verwerken (actief herhalen – elaboratie) is het proces waarbij informatie in het werkgeheugen actief herzien en gekoppeld wordt aan informatie die al in het lange termijn geheugen aanwezig is.
Craik & Lockhart, 1972
Theorie van verwerkingsniveaus: verklaring voor het feit dat informatie die grondig wordt gekoppeld aan betekenisvolle items in het lange termijn geheugen beter zal herinnerd worden.
Experiment Craik & Tulving (1975)
De proefpersonen kregen zestig woorden te zien. Bij elk woord stelden de onderzoekers een specifieke vraag. Er zijn drie soorten vragen, maar het antwoord op de vragen is telkens “ja”. De mentale operaties die nodig zijn voor het antwoord zijn verschillend en zorgen ervoor dat het woord telkens op een ander niveau geanalyseerd wordt.
structuur & functie vh werkgeheugen
- Model van Baddeley (2003) :
- De centrale bestuurder: verzamelt all info en kiest op welke je aandacht moet richten en verwerken en welke prikkels moet worden genegeerd
- Akoestisch coderen is de omzetting van informatie in geluidspatronen in het werkgeheugen
- Het visuospatiaal schetsboek is een tijdelijk geheugensysteem. Hier wordt de visuele en ruimtelijke informatie in opgeslagen.
- De episodische buffer heeft een link met het lange termijn geheugen. Het verbindt stukken informatie met elkaar tot een coherente episode/gebeurtenis.
De semantische buffer is een taalverwerkingsmodule met behulp waarvan we betekenis toekennen aan woorden die we zien of horen.
2.3 Lange termijngeheugne
- Het lange termijn geheugen bewaart materiaal dat op een betekenisvolle manier georganiseerd is, wordt afgekort als LTG.
- Declaratief geheugen: deel dat expliciete info opslaat
- Episodische geheugen: is het onderdeel van het declaratieve geheugen dat herinneringen aan mantisch episodisch geheugen geheugen
- Semantisch geheugen: is het onderdeel van het declaratieve geheugen dat algemene kennis, inclusief de betekenis van woorden en concepten opslaat, ingedeeld volgens schema’s.
- Procedureel geheugen: deel van het LTG dat herinneringen opslaat over hoe dingen gedaan moeten worden
- Declaratief geheugen: deel dat expliciete info opslaat

2.3.1 biologische basis van het ltg
Een doorbraak in het onderzoek kwam er met een gevalsstudie: H.M. (cf. biopsychologie; limbisch systeem en de hippocampus).
De hippocampus en amygdala werden weggenomen bij een patiënt met epilepsie. Wat de epilepsie betrefte, was de operatie een succes. Maar nieuwe informatie kon, na de operatie, niet meer opgeslagen worden door de patiënt.
Door schade aan de hippocampus kon H.M. geen nieuwe episodische geheugensporen aanmaken. Er treedt “anterograde amnesie” op. Dit is het onvermogen om herinneringen te vormen van nieuwe informatie. Er worden geen nieuwe engrammen meer aangemaakt. Engrammen zijn fysieke sporen van geheugen.
Gebeurtenissen uit zijn kindertijd kon hij zich wel nog herinneren. Ook zijn werkgeheugen werkte nog perfect. Het probleem lag enkel bij het overbrengen van het korte termijn geheugen naar het lange termijn geheugen.
- Retrograde amnesie is het onvermogen om informatie die reeds in het geheugen is opgeslagen terug te halen.
- Herinneringen aan ervaringen die door zintuigen verwerkt zijn, gebruiken over het algemeen die delen van de hersenen waardat die ervaringen in eerste instantie verwerkt werden.
- De hippocampus brengt relevante informatie samen en start zo het proces van consolidatie. Consolidatie is het proces waarin korte termijn herinneringen over een bepaalde periode veranderen in lange termijn herinneringen.
- Vanuit de neurowetenschap heeft men aangetoond dat lange termijn herinneringen aan de synapsen beginnen met vluchtige, chemische sporen en deze sporen worden geleidelijk steviger en gaan zo over in een permanent geheugenspoor of m.a.w. in een synaptische verandering.
- Tijdens het consolidatie proces kan sprake zijn van beïnvloeding.
- Herinneringen kunnen verzwakt of versterkt worden door de emotionele toestand. Herinneringen nemen ook in kracht toe onder invloed van emoties
Flashback herinnering is een heldere en levendige herinnering uit het LTG aan een bijzonder betekenisvolle en emotionele gebeurtenis.
3. Hoe halen we herinneringen op?
Core concept: Ongeacht of herinneringen impliciet of expliciet zijn, hangt succesvol terughalen af van de manier waarop ze gecodeerd zijn en hoe ze worden opgeroepen (met welke oproepingsaanwijzingen/herinneringcues ze bevraagd worden)
- Het impliciete geheugen: herinnering die niet met opzet geleerd is of die niet bewust in het geheugen geprent is
- Het expliciet geheugen: herinnering die met aandacht verwerkt is en bewust kan worden opgehaald
3.1 impliciete en expleciete herinneringen ophalen
- Impliciete herinnering: herinnering die onbewust een invloed gaat spelen op het gedra of de geestelijke processen
- Adhv 🡪 Priming is een techniek om impliciete herinneringen op te halen door oproepingsaanwijzingen (cues) aan te bieden die het geheugen stimuleren zonder dat we ons bewust zijn van een verband tussen de cue en de opgehaalde herinnering.
- Expliciete herinnering 🡪 Alles wat in het lange termijn geheugen bewaard wordt, moet ergens opgeborgen worden naar gelang het patroon of de betekenis (niet volgens exacte details).
- Adhv Ophalen is een techniek voor het naar boven halen van expliciete herinneringen waarbij eerder aangeboden informatie gereproduceerd wordt.
- Ophaaltaak: robotfoto; de getuige moet zelf alle kenmerken van de verdachte uit het geheugen naar boven halen
- Adhv Herkenning is een techniek voor het naar boven halen van expliciete herinneringen waarbij iemand aangeboden stimuli identificeert als informatie die hem al eens eerder is aangeboden.
- Herinneren en herkennen bij ooggetuigen
- Herkenning: line-up
- Herinneren en herkennen bij ooggetuigen
- Adhv Ophalen is een techniek voor het naar boven halen van expliciete herinneringen waarbij eerder aangeboden informatie gereproduceerd wordt.
3.2. ANDERE FACTOREN DIE HET OPHALEN BEÏNVLOEDEN
- Specificiteit van codering: hoe meer de herinneringscues lijken op de vorm waarin de informatie is gecodeerd, hoe gemakkelijker de informatie wordt opgehaald.
- Stemmingscongruente herinnering: bij een euforische/gelukkige stemming zal men eerder gelukkige herinneringen ophalen. Een depressie houdt zichzelf in stand door de bias die maakt dat men meer deprimerende herinneringen terug ophaalt.
- Prospectief geheugen helpt om zich te herinneren dat in de toekomst een bepaalde actie moet ondernomen worden (geheugen om je iets te herinneren).
4. Waarom laat ons geheugen ons soms in de steek?
Core concept: De meeste van onze geheugenproblemen ontstaan door de “zeven zonden” van het geheugen – dit zijn nevenproducten van wat normaal adaptieve (nuttige) kenmerken van het menselijk geheugen zijn.
4.1 de “zeven zonden” vh geheugen
4.1.1 vluchtigheid
De tijdelijkheid van een lange termijn herinnering; lange termijn herinneringen worden in de loop van de tijd minder sterk.
De onderzoeker Ebbinghaus voerde bij zichzelf een aantal experimenten uit en probeerde twee kernvragen te beantwoorden:
- Hoeveel vergeten we en hoe snel gaat dit?
- Bij zijn experimenten maakte hij gebruik van zinloze lettergrepen. Ebbinghaus leerde deze lijst met zinloze lettergrepen vanbuiten. Hij leest de lijst, legt deze aan de kant en probeert zoveel mogelijk lettergrepen op te schrijven. Dit blijft hij herhalen tot hij alle lettergrepen in de juiste volgorde kan opschrijven.
Nadien gaat hij zijn geheugen opnieuw op verschillende tijdstippen testen. Ebbinghaus ontdekte dat hoe meer de tijd verstreek tussen het initiële leren en het testen, hoe minder hij zich kon herinneren.
- Als een persoon zich niet langer iets kan herinneren, betekent dit dan dat de informatie helemaal verloren is of niet?
Om te ontdekken of de vergeten lettergrepen geen spoor hadden achtergelaten, ontwikkelde hij de besparingsmethode. Hij leerde een vergeten lijst opnieuw en ging na hoeveel oefenbeurten hij nodig had. Hieruit bleek dat het aantal oefenbeurten hij nodig had kleiner was dan het aantal beurten dat hij nodig had om de lijst de eerste keer te leren.
Het feit dat er een besparing was in het aantal beurten, betekende dat, ondanks dat hij een aantal lettergrepen bleek kwijt te zijn, hij minder beurten nodig had om de lettergrepen opnieuw te kennen. De originele sporen van de eerste ervaring waren toch niet volledig uit het geheugen gewist.
Hoe meer tijd verliep tussen het leren en het herleren van een lijst, hoe minder besparing dat hij ook vaststelde of hoe meer beurten er nodig waren om een lijst opnieuw te leren.
De relatie tussen de mate van vergeten en het tijdsinterval sinds het leren, noemde hij de vergeetcurve.
Als mensen iets moeten aanleren, zoals zinloze lettergrepen, vergeten ze de eerste dag al het meeste. Een groot deel van relatief betekenisvolle informatie gaat binnen korte tijd verloren. Later neemt de snelheid waarmee kennis verloren gaat steeds verder af. Het aantal onthouden items neemt eerst snel af en blijft daarna min of meer op hetzelfde niveau.
Vergeten van betekenisvolle informatie: Bij het vergeten van betekenisvolle informatie is sprake van interferentie.
Een item verhindert ons een sterk geheugenspoor aan te maken voor een ander item.
- Proactieve interferentie: oud item in het geheugen verhindert het onthouden van nieuwe informatie
- Retroactieve interferentie: nieuwe informatie verhindert het herinneren van oude informatie
Als een oude herinnering het leren en herinneren van nieuwe informatie in de weg zit, spreekt men van proactieve interferentie.
⇒ bv. Na het herinrichten van zijn huis, kan een persoon bepaalde spullen zoeken op de plaats waar die eerst lagen.
Als nieuw geleerde informatie het terughalen van eerder geleerde informatie verstoord, spreekt men van retroactieve interferentie.
⇒ bv. Na het volgen van een jaar Spaanse les is het moeilijk om vroeger aangeleerde Italiaanse woorden te herinneren.
Hoe groter de overeenkomst tussen de twee soorten data die men wil aanleren (als het betekenisvolle data betreft), hoe groter de kans op interferentie.
Betekenisloos materiaal is minder vatbaar voor interferentie dan betekenisvol materiaal.
Bij het vergeten van betekenisvolle informatie is ook sprake van het seriële positie effect. Het gemak van herinneren wordt bepaald door de positie van een item in een reeks.
verstrooidheid
- Verstrooidheid is het vergeten als gevolg van gaten in de aandacht. De aandacht verslapt even en dwaalt af.
- ⇒ bv. in de plaats van de autosleutel aan het sleutelrek te hangen, legt men die ergens anders en vergeet men nadien waar de sleutel ligt
4.1.3 Blokkades
- Dit is vergeten dat plaats vindt als een item in het geheugen niet kan gevonden of teruggehaald worden.
- ⇒ bv. puntje-van-de-tong fenomeen: je wil iets zeggen, maar het komt niet.
4.1.4 Foutieve attributie
Dit is een geheugenfout die optreedt als je een herinnering wel kunt terughalen, maar hem koppelt aan de verkeerde tijd, plaats, context of persoon.
4.1.5 suggestibliteit
Dit is een proces van verstoring van het geheugen dat optreedt door opzettelijke of onopzettelijke suggesties, waardoor een vervorming van het geheugen optreedt of verzonnen herinneringen.
a) verzonnen herinneringen
Het terughalen van herinneringen is een reconstruerende handeling waarbij geheugenfragmenten worden samengevoegd en gaten worden opgevuld zonder dat we ons daarvan bewust zijn.
cf. verzonnen herinneringen (Loftus, 2003)
b) VERVORMING VAN HET GEHEUGEN DOOR VERKEERDE INFORMATIE (MISINFORMATIE-EFFECT)
Misinformatie-effect: de vertekening van het geheugen door suggestie of onjuist informatie - Bv met Lotus en Palmer onderzoek (1973): aan proefpersonen werd een filpje getoond van een auto-ongeluk na het filmpje werden er vragen gesteld. 1 vraag was cruciaal voor het experiment: “hoe snel reden de auto’s toen ze tegen elkaar smakten?” 🡪 het werkwoord is een suggestie want de gemiddelde geschatte snelheid nam toe naarmate het werkwoord steeds naar meer geweld verwees
c) vervomring van herinneringen
- Alle herinneringen worden in de loop van de tijd vervormd door verlangens, verwachtingen, fantasieën, motieven, emoties, behoeften, attitudes en andere cognitieve factoren
- Consequenties voor manieren van bevragen door politie of advocaten bij rechtszaken -> Zaragoza & Mitchell (1996):
- Men liet proefpersonen kijken naar een filmpje waarin twee jonge mensen een inbraak pleegden en nadien door de politie achtervolgd werden. Bij de ondervraging achteraf sprak de politie in sommige gevallen over de handschoenen van de inbreker, maar als naar het filmpje gekeken werd, waren er geen handschoenen te zien in beeld. Dit is een foutieve suggestie.
4.1.6 factoren die nauwkeurigheid van ooggetuigen beïnvloeden
- Herinneringen zijn minder gevoelig voor sturende vragen als getuigen op voorhand gewaarschuwd worden dat de ondervraging hun herinneringen kan beïnvloeden. Als er veel tijd is verstreken tussen de gebeurtenis en de ondervraging, neemt de hoeveelheid verkeerde herinneringen toe.
- Herhaaldelijk ophalen van informatie vergroot de kans op foutjes.
- De leeftijd van de getuige is een belangrijke factor: jonge kinderen en ouderen (vanaf 65) zijn gevoeliger voor misleidende informatie.
🡺Vertrouwen in de herinnering is geen waarborg voor nauwkeurigheid.
a) Bias
- Attitude, opvatting, emotie of ervaring die herinneringen vervormen. In het geheugen worden herinneringen vaak vervormd zodanig dat ze passen bij verwachtingen over de gebeurtenis (= bias van verwachting).
- Bias van zelfconsistentie: We beschouwen onszelf graag als consistente personen. Onderzoek toont aan dat dit niet zo is in realiteit.
- ⇒ bv. In een studie ging men koppels ondervragen over de partner, met twee maanden tijd tussen beide ondervragingen. Op basis van de bias van zelfconsistentie waren hun herinneringen vervormd zodanig dat ze aansloten bij hoe hun relatie zou evolueren. De partners die meer naar elkaar toegroeiden, evalueerden hun eerste bevraging als positiever dan dat ze in werkelijkheid was. De partners waarbij de relatie achteruitging, ging hun eerste bevraging als negatiever evalueren dan dat zij in werkelijkheid was.
b) persistentie
- Geheugenprobleem waarbij men ongewenste herinneringen niet uit zijn hoofd kan zetten. Soms kan men herinneringen aan ongewenste gebeurtenissen niet uit het hoofd zetten.
- ⇒ bv. slachtoffers van verkrachting
4.2 de voordelen van de “zeven zonden” vh geheugen
- Ondanks de problemen die ze soms veroorzaken, zijn de “zeven zonden” in feite neveneffecten van adaptieve kenmerken van het geheugen:
- Vluchtigheid beschermt ons tegen een overvloed aan overbodige informatie, een blokkade beschermt ons tegen ongewenste informatie, verstrooidheid is het neveneffect van het vermogen om onze aandacht te verleggen
- Foutieve attributies, bias en suggestibiliteit ontstaan uit een geheugensysteem dat ontworpen is met een focus op ‘betekenis’, persistentie is een kenmerk van een geheugenstelsel dat reageert op emotionele ervaringen en gevaarlijke situaties.
4.3 het geheugen verbeten met mnemonieken
- Mnemonieken zijn technieken om het geheugen te verbeteren, die zich baseren op het maken van associaties tussen nieuw materiaal en informatie die zich al in het lange termijn geheugen bevindt.
- Mnemonische strategieën zijn bv. de methode der loci of plaatsmethode, taalhulpmiddelen (bv. kapstokwoorden).
Psychologie
H6: Bijdrage van de psychologie aan rechtspraak
1. Inleiding
- Rechters, aanklagers en advocaten kunnen beroep doen op psychologen voor:
- Advies over de mentale mogelijkheden en de persoonlijkheid van beklaagden en getuigen
- Mentale mogelijkheden: Soms is niet duidelijk of iemand die bij een gerechtelijke procedure betrokken raakt voldoende intellectuele mogelijkheden heeft om terecht te staan of om te getuigen.
- Persoonlijkheid: Bestaat er twijfel over of de persoon de waarheid vertelt of niet?
- Advies in verband met voorlopige invrijheidstelling, vervroegde vrijlating en alternatieve straffen
- Psychologisch onderzoek gaat vaak een onderdeel vormen van de argumentatie voor of tegen. De psycholoog neemt geen beslissing, maar geeft slechts een advies.
- Advies in verband met kinderen
- ⇒ bv. een aanvraag tot echtscheiding. Men haalt vermoedens van verwaarlozing aan of klachten van seksueel misbruik. Hierbij worden psychologen ook betrokken, omdat men weet dat kinderen vatbaar zijn voor suggesties. Psychologen kennen ook de cognitieve ontwikkeling van kinderen. Zij gaan dan bv. interviews afleggen met de kinderen die afgestemd zijn op de cognitieve ontwikkeling van de kinderen.
- Begeleiding van gevangenen
- De kans op terugval is groot wanneer gevangen zonder enige voorbereiding terug vrijgelaten worden. Psychologische begeleiding helpt niet bij elke gevangene, maar het terugvalpercentage ligt beduidend lager bij gevangenen die begeleiding kregen.
- Controle op gevangenen die voorwaardelijk vrij zijn
- ⇒ bv. Psychologen worden ingeschakeld wanneer een delinquent een blijvend gevaar vormt voor herval.
- Advies bij een gerechtelijk onderzoek en tijdens een rechtszaak
- Advies over de mentale mogelijkheden en de persoonlijkheid van beklaagden en getuigen
- Een psycholoog wordt opgeroepen als getuigen-deskundige omwille van hun specifieke kennis.
1.1 ontoerekeningsvatbaarheid
- Rechters gaan de hulp van psychologen en psychiaters inroepen om te bepalen wat de geestesgesteldheid was van de beschuldigde op het ogenblik van de misdaad.
- Ontoerekeningsvatbaarheid op het ogenblik van de misdaad betekent dat de verdachte redelijkerwijs niet in staat wordt geacht de betekenis van zijn handelen te overzien.
- De ontoerekeningsvatbaarheid vormt een reden voor de vrijstelling van een gevangenisstraf, aangezien in dat geval de persoon niet verantwoordelijk gehouden kan worden op de manier dat dit in ‘normale’ gevallen gebeurd.
- Ontoerekeningsvatbaarheid op het ogenblik van de misdaad betekent dat de verdachte redelijkerwijs niet in staat wordt geacht de betekenis van zijn handelen te overzien.
- Het individu kan door zijn ontoerekeningsvatbaarheid gezien worden als een gevaar voor de samenleving. Men zal de fysieke vrijheid ontnemen, maar de gevangeniscontext is hierbij niet geschikt. De persoon zal opgenomen worden in een gespecialiseerde psychiatrische strafinrichting (= internering; in Nederland spreekt men van ‘tbs’ of ‘terbeschikkingstelling’). De juiste behandeling kan dan verschaft worden aan de persoon.
- In België is dit vaak een probleem, omdat er onvoldoende psychiatrische strafinrichtingen zijn.
- De ontoerekeningsvatbaarheid is niet hetzelfde als psychische overmacht. Voor dit laatste doet men geen beroep op psychologen.
1.2 onweerstaanbare dwang
- Psychische overmacht wordt in België de “onweerstaanbare dwang” genoemd. Dit is een tweede reden waarom een individu een vrijstelling van een gevangenisstraf kan krijgen. Zo’n uitspraak kan slechts volgen na een reguliere zitting in een rechtbank met uitspraak van een rechter, eventueel aangegeven door een volksjury.
- De onweerstaanbare dwang is de situatie waarbij de verdachte psychisch zo onder druk komt te staan dat elk normaal mens in die situatie de misdaad zou begaan hebben.
- ⇒ bv. Iemand die een gezinslid om het leven brengt, die al jaren de andere gezinsleden terroriseerde en mishandelde.
- De onweerstaanbare dwang is de situatie waarbij de verdachte psychisch zo onder druk komt te staan dat elk normaal mens in die situatie de misdaad zou begaan hebben.
- Dit leidt tot de vrijstelling van een gevangenisstraf en aangezien het gaat om een individu die in normale omstandigheden zijn handelen kan overzien, is er ook geen sprake van internering.
1.3 voorspellen van geweld
- Psychologen worden vaak gevraagd bij het voorspellen van geweld. Hoe groot de kans is dat een persoon geweld zal plegen, is een extreem moeilijke opdracht. Een psycholoog kan dit niet met 100% zekerheid voorspellen.
- Er is een inherente foutenmarge:
- Voorspelling over gedrag in een andere omgeving
- Tijdsinterval en onzekerheidsmarge zijn recht evenredig
- 100% juiste voorspelling is een utopie door een hele reeks min of meer mogelijke toevallige gebeurtenissen
- Men kan de risico- en beschermingsfactoren voor geweld inventariseren.
Deze zijn zeer belangrijk om in kaart te brengen. Dit moet systematisch gebeuren. Hierbij gaat men een semigestructureerd interview en testen afnemen.- Wanneer een psycholoog enkel een gesprek gaat hebben met de persoon en slechts zijn klinisch oordeel gebruikt, dan behaalt hij geen betere resultaten dan leken bij hun voorspelling.
- De psychologen presteren beter wanneer een gestructureerd interview wordt afgenomen en psychologische testen, waarbij systematisch aandacht wordt besteedt aan de factoren
1.4 identificatie door ooggetuigen
- Er is een groot verschil tussen het herkennen van vertrouwde gezichten en het herkennen van nieuwe gezichten. 🡪 Uit onderzoek is gebleken dat bekende gezichten relatief snel herkend worden, maar dat er veel meer moeilijkheden zijn bij het herkennen van onbekenden, zelfs wanneer men deze goed heeft kunnen zien.
- Men herkent vertrouwde gezichten veel gemakkelijker, omdat men deze gezichten onder verschillende omstandigheden heeft gezien.
- De representatie van deze vertrouwde gezichten is veel rijker in ons geheugen, dan een onbekend gezicht dat men meestal, op het moment dat een misdaad plaatsvindt, slechts vanuit één gezichtshoek heeft gezien.
1.4.1 line-up
- De enige manier om een ooggetuige een onbekende persoon op min of meer betrouwbare wijze te laten aanwijzen, is het gebruikmaken van een line-up.
a) onzorgvuldigheid
- Wanneer de ‘onschuldigen’ in de line-up slecht gekozen worden, wordt de procedure waardeloos.
- ⇒ bv. De verdachte had een litteken en niemand in de rij heeft een litteken, dan is sprake van een onzorgvuldigheid.
- Ook moet steeds duidelijk vermeld worden dat de mogelijkheid bestaat dat de echte dader niet in de rij staat. Indien dit niet vermeld wordt, loopt men het risico dat de getuige de persoon aanduidt die het meest op zijn herinnering lijkt.
b) ANDERE FENOMENEN BIJ EEN LINE-UP
- Subtiele fouten
- Kleine correlatie (.25) tussen zelfzekerheid en juistheid
- Eigen vs. ander ras: Men gaat sneller iemand van het eigen ras herkennen, dan van een ander ras.
psychologie
H7: psychologische ontwikkeling
1. ontwikkelingspsychologie
- Ontwikkelingspsychologie = Dit is een specialisme in de psychologie dat groei, verandering en consistentie doorheen de levensloop bestudeert vanuit verschillende perspectieven (lichamelijk, emotioneel, cognitief, socio-cultureel).
2. hoe verklaren psychologie ontwikkeling?
Kernidee : Ontwikkeling is een proces van groei en verandering dat wordt aangestuurd door de interactie tussen erfelijkheid en omgeving.
2.1 interactie tussen aangeboren en aangeleerd
- Aangeboren – aangeleerd – (nature-nurture) controverse: Meningsverschil over de vraag of erfelijkheid dan wel omgeving de meeste invloed heeft op ons gedrag en psychische processen
- Erfelijkheid bepaald iemands potentieel, maar iemands ervaring gaat bepalen hoe men dit potentieel gestalte geeft.
- ⇒ bv. Syndroom van Down: genetische aangeboren afwijking veroorzaakt door extra 21e chromosoom. Geen genezing mogelijk. Dit syndroom kan leiden tot zwakzinnigheid, agressief gedrag en problemen op sociaalemotioneel gebied. De ziekte is aangeboren, maar dit wil niet zeggen dat er geen hoop op verbetering is. Mensen met dit syndroom kunnen door specifieke training een groot aantal alledaagse vaardigheden toch onder de knie krijgen.
- Wanneer men slechts van het aangeboren aspect zou uitgaan, bestaat het gevaar voor de ‘selffulfilling prophecy’. Dit is een verwachting die uitkomt, omdat ze het gedrag van mensen stuurt. Als men bv. denkt dat het syndroom van Down slechts erfelijk is, gaat men geen moeite meer doen om die personen bv. vaardigheden aan te leren.
- Erfelijkheid bepaald iemands potentieel, maar iemands ervaring gaat bepalen hoe men dit potentieel gestalte geeft.
2.1.1 MInesota twin study
- Tweelingonderzoek: Dit is een vergelijkend ontwikkelingsonderzoek bij tweelingen, in het bijzonder eeneiige (identieke) tweelingen, in de zoektocht naar aangeboren en aangeleerde eigenschappen.
- Er werd gekeken naar 115 apart opgevoede tweelingen. Er kon aangetoond worden dat bepaalde kenmerken op zijn minst een genetische basis hebben, dan ‘gewone siblings’. Maar, de omgeving speelt nog steeds een grote rol.
- Bouchard en collega’s hebben aangetoond dat bepaalde kenmerken op zijn minst een genetische basis hebben, omdat tweelingen meer op elkaar lijken dan gewone siblings wat betreft intelligentie, persoonlijkheid, interesses, gezichtsuitdrukkingen, gebaren en snelheid van spreken.
2.1.2 adoptieonderzoek (Plomin)
- Adoptieonderzoek: Dit is onderzoek waarbij de eigenschappen van het geadopteerde kind vergeleken worden met de eigenschappen van de biologische gezinsleden en die van de adopterende gezinsleden.
- Plomin en collega’s hebben een grootschalig onderzoek gedaan. Zij ondervonden dat erfelijkheid een rol lijkt te spelen bij psychische stoornissen zoals schizofrenie, depressie, paniekstoornissen etc.
- Psychologische eigenschappen worden bepaald door een interactie tussen erfelijkheid en omgeving, maar dit neemt niet weg dat bepaalde eigenschappen een sterke genetische basis hebben.
- Een aantal eigenschappen hebben een aanzienlijk genetische basis. Zo heeft
- bv. algemene intelligentie een duidelijk genetische component. Er zijn ook bewijzen dat genen tot op zekere hoogte gaan bepalen wat voor temperament en persoonlijkheid men later zal hebben. Evenwel is het mogelijk dat gewelddadig gedrag bij personen met een antisociale persoonlijkheid kan gerelateerd worden aan de genen.
3. Wat kan een baby?
Kern idee: Pasgeborenen hebben aangeboren vaardigheden/gedragspatronen (reflexen) voor het vinden van voedsel, om met anderen contact te maken en om gevaarlijke situaties te vermijden; zo wordt het overleven bevordert.
3.1 Prenatale ontwikkeling
- De prenatale periode is de ontwikkelingsperiode voorafgaand aan de geboorte.
- Kort na de bevruchting begint de zygote (= bevruchte eicel) te groeien.
- Na circa 10 dagen bestaat de zygote uit ongeveer 150 cellen en nestelt het zich in de wand van de baarmoeder. 🡪 Innesteling is belangrijk, want vanaf dan spreekt men van een ‘embryo’. Tijdens het embryonale stadium beginnen zich alle structuren in een pasgeboren baby te ontwikkelen.
- Het proces waarbij de cellen van het embryo zich gaan specialiseren in verschillende taken of onderdelen van orgaansystemen wordt ‘differentiatie’ genoemd.
- Aan het eind van de eerste maand na de bevruchting bestaat het embryo uit een miljoen gespecialiseerde cellen.
- De hartslag is al waarneembaar wanneer de embryo drie weken oud is. Een aantal weken later gaat het embryo ook reflexmatig op bepaalde stimuli reageren.
- Na de achtste week wordt het ongeboren kind een ‘foetus’ genoemd. Vanaf dan komen de eerste spontane bewegingen.
- De placenta is het orgaan dat het embryo en later de foetus scheidt van de moeder. Het vormt een barrière tussen de bloedbanen, maar laat wel voedingstoffen en afvalstoffen door.
- Ook de teratogenen (bv. nicotine, alcohol) worden doorgelaten. Dit zijn giftige substanties die schade kunnen toebrengen aan het zich ontwikkelende organisme (ongeboren kind).
- Foetaal Alcohol Spectrum Stoornis (FASS): Dit kan zich voordoen bij kinderen van moeders die tijdens de zwangerschap drinken. Dit is een verzamelnaam voor een cluster van ontwikkelingsproblemen die kunnen zorgen voor bv. groeiachterstand, geestelijke achterstand etc.
- Tijdes de prenatale ontwikkeling is ook al sprake van de ontwikkeling van de hersenen. Tegen de tijd dat het kind geboren wordt bestaan de hersenen in totaal uit meer dan honderd miljard neuronen.
- Na de geboorte vormen zich de axonen en de dendrieten.
3.1 neonatale periode (eerste maand na geboorte)
- In de eerste maand na de geboorte hebben kinderen vooral een aantal sensorische vaardigheden. Ze reageren op stimulatie van de zintuigen (visuele en geluidsvoorkeuren).
- Ook zal sprake zijn van sociale vaardigheden dankzij de spiegelneuronen.
- Deze neuronen zitten in de motorische cortex en vuren, als reactie op doelgericht gedrag van anderen. Dit maakt dat gedragingen nagebootst worden.
- ⇒ bv. Bij interactie tussen moeder en kind is er een synchroon verloop in lachen, aanraken etc.
- Deze neuronen zitten in de motorische cortex en vuren, als reactie op doelgericht gedrag van anderen. Dit maakt dat gedragingen nagebootst worden.
- Kinderen hebben vanaf de eerste maand ook een aantal motorische vaardigheden: gedragsreflexen (aangeboren) zoals houdingsreflex, grijpreflex, stapreflex, zuigreflex
- Er bestaat ook een rudimentair gevoel voor cijfers of tellen in het algemeen. Ze kunnen niet tellen, maar weten bv. wel dat drie meer is dan twee.
3.2 peutertijd/infancy
- Deze periode loopt vanaf één tot achttien maanden.
- Genetisch bepaalde groei- en ontwikkelingsprocessen ontplooien zich volgens een voorspelbaar patroon, indien het organisme in een geschikte omgeving opgroeit. Dit is het proces van rijping (of maturatie). Dit is het genetische programma dat in de loop van de tijd zichtbaar wordt.
- Voor maturatie zijn er bepaalde gevoelige periodes. Er zijn periodes in het leven waarbij men meer responsief is voor bepaalde stimuli.
- ⇒ bv. Als kind is men meer responsief naar taal, het is makkelijker om een taal aan te leren dan wanneer men volwassen is.
- Voor maturatie zijn er bepaalde gevoelige periodes. Er zijn periodes in het leven waarbij men meer responsief is voor bepaalde stimuli.
- Tijdens de infancy vindt de neurale ontwikkeling (= de ontwikkeling van de hersenen) plaats. Voor de geboorte zijn reeds veel hersencellen ontwikkeld, maar veel neuronen zijn nog niet volledig met elkaar verbonden bij de geboorte.
- Stimulatie uit de omgeving zal een belangrijke rol spelen bij het aanmaken en vastleggen van neurale verbindingen. Hoe meer neurale verbindingen gebruikt worden, hoe meer ze permanent worden.


- In dit verband spreekt men van een ‘genetic leash’ (= genetische leiband). Een kind leert lopen volgens een in tijd geordend patroon kenmerkend voor alle gezonde kinderen.
3.2.1 Waarom hechten zuigelingen zich aan verzorgers?
- Evolutionaire verklaring: De verzorger is diegene met het eten, wat de overlevingskansen vergroot (voorraadkasttheorie). Door hechting is de baby verzekerd van de benodigde steun. Ze hechten zich aan diegene die aan de voorraadkast kan.
- Volgens onderzoek van Harry & Margaret Harlow zou er een meer fundamentele reden zijn voor de hechting. Men zoekt vooral lichamelijk contact en contactsteun. Dit zou een belangrijker aspect vormen.
A) experiment babyaapje: contact comfort
- Na geboorte werden de babyaapjes van hun moeder gescheiden. Ze voorzagen twee verschillende surrogaatmoeders.
- De eerste moeder was een gazen figuur, maar vormde wel de voorraadkast, want deze had een tepel waar melk uitkwam.
- De andere moeder gaf geen melk, maar was bekleed met zachte badstofkleding.
🡺 De babyaapjes zaten urenlang tegen de badstoffen moeder aangedrukt en brachten zeer weinig tijd door bij het gazen model, hoewel deze hen van eten voorzag. De badstoffen moeder werd zelfs als uitvalsbasis gebruikt om nieuwe situaties te gaan onderzoeken.
Hechting gebeurt bij vele diersoorten automatisch, maar bij mensen gaat hechting echt om het uitbouwen van een blijvende, emotionele relatie tussen ouder en kind. Mensen hebben duidelijk een aangeboren neiging voor hechting, maar er zijn wel verschillende hechtingsstijlen.
Volgens Bowlby is hechting aangeboren en hechten zuigelingen zich aan elk individu dat consistent en adequaat reageert op hun signalen.
b) soorten hechting
- De verschillende soorten hechting werden onderzocht door Ainsworth. In dit onderzoek werden kinderen in voor hen vreemde situaties gebracht. Zo werden de kinderen bv. van hun moeder gescheiden door een wand of ondergebracht in een onbekende kamer, om zo te onderzoeken welke hechtingsstijl van toepassing was.
- Veilige hechting: Ongeveer 65% van de gevallen in het onderzoek.
- Deze kinderen voelen zich nauw verwant met hun moeder 🡪 meer geneigd om een nieuwe situatie toe te laten en te onderzoeken.
- Zij hebben geen probleem met het onderbrengen in een onbekende kamer.
- Ze gaan de situatie onderzoeken, omdat ze erop vertrouwen dat de afwezige ouder terugkomt en hen helpt als het nodig is.
- Onveilige hechting: Kinderen die zich onveilig voelen, reageren onmiddellijk met verlatingsangst.
- Zij zijn van streek zodra ze van hun verzorgers gescheiden worden.
- Angstige-ambivalente hechting: Ongeveer 20% van de gevallen in het onderzoek.
- Deze kinderen huilden van angst en woede wanneer ze van de moeder gescheiden werden.
- Zij zochten wel contact wanneer de moeder terugkwam, maar bleven ontroostbaar, ook na de hereniging met de moeder.
- Ontwijkende-vermijdende hechting: Ongeveer 15% van de gevallen in het onderzoek.
- Deze kinderen deden alsof de scheiding hen niet interesseerde.
- Zij huilden niet als de moeder vertrok en zochten ook geen contact meer als ze terugkwam.
- Veilige hechting: Ongeveer 65% van de gevallen in het onderzoek.
- Vervolgonderzoek ging nog een categorie identificeren, m.n. het gedesorganiseerde en desoriënterende hechtingspatroon. Deze kinderen zijn inconsistent. Z
- Zij vertonen tegenstrijdig gedrag.
- bv. gaan wel naar de moeder toe, maar kijken niet naar haar.
c) lange termijneffecten van hechting
- De primaire/vroege hechtingsrelatie dient als werkmodel voor latere relaties.
- Iemand met een veilige hechting is meestal beter aangepast.
- Bij alle vormen van onveilige hechting heeft men minder goed de aanpassing, wat een goede voorspeller is van relatieproblemen tijdens de volwassenheid.
4. welke ontwikkelingsvaardigheden moeten een kind zich eigen maken?
Kernidee : De belangrijkste vaardigheden van kinderen liggen op het gebied van taal, cognitie (denken) en sociale relaties – deze taken vormen een fundament voor verdere ontwikkeling tijdens de adolescentie en als volwassene.
4.1 hoe kinderen taal verwerven ?
- Volgens de theorie van het aangeboren taalorgaan gaan kinderen hoofdzakelijk taal verwerven aan de hand van een aangeboren programma voor het leren van woorden en grammatica.
- Chomsky stelde dat kinderen geboren worden met bepaalde, in de hersenen verankerde, structuren die ervoor zorgen dat ze taal kunnen begrijpen en produceren. Kinderen volgen dus een aangeboren programma.
- Een onderdeel hiervan, de motorische spraakaanstuurder, zou zich in het gebied van Broca bevinden.
Het geheel van structuren die spraak mogelijk maken, is wat Chomsky het ‘taalverwervingssysteem’ (Language acquisition device (LAD)) noemt.
- Het brabbelen is de periode in het eerste levensjaar waarin een zuigeling een groot aantal verschillende geluiden produceert, maar geen bruikbare woorden.
- Deze geluiden komen in alle talen voor.
- Pas later wordt het repertoire beperkt tot klanken die tot de moedertaal behoren.
- Wat de woordenschat en grammatica betreft, worden de meeste woorden aangeleerd tussen de 18 maanden en 6 jaar. Hierin bestaan drie stadia:
- Een-woord stadium (vanaf 18 maanden)
- Twee-woorden stadium (vanaf 2 jaar)
- Telegram spraak (korte, eenvoudige zinnen)
- De vaardigheid om volledige zinnen te vormen, ontwikkelen kinderen pas als ze andere onderdelen van de taal hebben aangeleerd dan woorden.
- ⇒ bv. lidwoorden, grammaticale regels etc.
- Wanneer deze vaardigheden aangeleerd worden, worden in het begin veel fouten hiertegen gemaakt en vooral bij wat men “morfemen” noemt.
Dit zijn de kleinste, betekenisvolle eenheden waaruit een woord bestaat,
bv. meervoud kinderen.
- Een veel voorkomende fout dat een jong kind maakt bij morfemen is “overgeneralisatie”= Dit is de te brede toepassing van een regel
- zoals. –te voor verleden tijd: loopte i.p.v. liep.
- Een veel voorkomende fout dat een jong kind maakt bij morfemen is “overgeneralisatie”= Dit is de te brede toepassing van een regel
- Andere taalvaardigheden
- Om goed te communiceren, moeten kinderen zich ook sociale communicatieregels (zoals bv. luisteren) eigen maken.
- Vanaf ongeveer 3 jaar gaat het kind ook meer abstracte termen gebruiken (bv. hoop, waarheid). Dit zijn dingen die hun fysieke wereld overschrijden.
4.2 cognitieve ontwikkeling
- Cognitieve ontwikkeling is het proces waardoor de manier van denken in de loop der tijd verandert.
- Vooral de Zwitserse psycholoog Piaget heeft pionierswerk verricht op het vlak van cognitieve ontwikkeling van kinderen.
- Hij deed onderzoek door observatie, waarbij hij gefaseerde ontwikkeling heeft ontdekt.
- Hij confronteerde bv. zijn eigen drie kinderen met een probleem, observeerde hun reactie, veranderde de situatie nadien een beetje en keek dan opnieuw hoe zij gingen reageren.
- Zowel bij zijn kinderen als bij uitgebreider onderzoek ging Piaget letten op overgangen; wat gebeurt er op een bepaald moment in het proces van denken, redeneren en problemen oplossen. Met deze invalshoek is hij tot zijn gefaseerde ontwikkeling gekomen.
- Hierbij is sprake van drie, centrale ideeën:
- Schema’s : Dit zijn mentale structuren of programma’s die de ontwikkeling van het denken van het kind aansturen.
- Interactie tussen assimilatie en accommodatie
- Assimilatie is het mentaal proces dat nieuwe informatie wijzigt zodat het in bestaande schema’s past.
- ⇒ bv. Een kind weet reflexmatig dat het aan een tepel moet zuigen. Als het kind leert dat zuigen ook kan aan een flesje, dan is er nieuwe informatie die in het bestaande schema wordt ingepast.
- Accommodatie is het mentaal proces dat bestaande schema’s aanpast om nieuwe informatie beter te kennen.
- ⇒ bv. Een kind dat voor de categorie “vogel” als schema had “elk vliegend object”. Maar vanaf het moment dat een kind leert dat een vlinder geen vogel is, moet het zijn schema gaan aanpassen.
- Assimilatie is het mentaal proces dat nieuwe informatie wijzigt zodat het in bestaande schema’s past.
- Stadia van cognitieve ontwikkeling
4.2.1 Piaget’s statidia van cognetieve ontwikkeling
A) sensori-motorisch
- Van geboorte tot 2 jaar
- Kinderen in het sensori-motorische stadium geven voornamelijk reflexmatige responsen,
- bv. vastgrijpen, huilen etc.
Dit noemt Piaget de “sensori-motorische intelligentie”.
- In dit stadium zijn kinderen ook al in staat om te leren, maar het gaat dan om zeer eenvoudig leren.
- bv. mensen leren herkennen die ze regelmatig zien.
- In het tweede jaar verwerft het kind het vermogen om interne, mentale representaties van objecten te maken.
- Er is een enorm verschil tussen wijzen naar een speelgoed of weten dat het speelgoed, dat niet in het zicht ligt, ergens is. = “objectpermanentie”.
- Test voor objectpermanentie: Kinderen krijgen een reeks mogelijke en een reeks onmogelijke gebeurtenissen te zien. A en B zijn de mogelijke gebeurtenissen; zij zijn logisch. In C passeert de grote wortel het raam, maar toch ziet men hem niet, terwijl dit wel zo zou moeten zijn.
- Bij deze test ziet men dat baby’s van drie-vier maanden oud al langer staren naar de onmogelijke gebeurtenis, dan naar de mogelijke gebeurtenissen. Dit zou kunnen aangeven dat objectpermanentie vroeger begint dan wat Piaget dacht.
- Er is een enorm verschil tussen wijzen naar een speelgoed of weten dat het speelgoed, dat niet in het zicht ligt, ergens is. = “objectpermanentie”.
- Belangrijk voor de sensori-motorische fase is het beginnen van interactie met de omgeving.
b) preoperationele
- Van 2 tot 6/7 jaar
- Het vermogen om innerlijke beelden te vormen van gebeurtenissen wordt verder uitgebreid.
- Ze leren mentale representaties te gebruiken om eenvoudige problemen op te lossen.
- In deze fase leert het kind ook dat als het speelgoed weg is, om er op verschillende plaatsen naar te gaan zoeken.
- De eigenschappen blijven hier beperkt tot egocentrisme, animistisch denken en centratie.
- Egocentrisme: het niet in staat zijn om te realiseren dat andere standpunten mogelijk zijn dan het eigen standpunt
- Illustratie egocentrisme: drie bergen taak
- Egocentrisme: het niet in staat zijn om te realiseren dat andere standpunten mogelijk zijn dan het eigen standpunt
Een kind krijgt een figuur te zien met drie bergen. Achter de drie bergen staat een
pop. Vanuit het eigen zicht kan het kind onderscheiden welke berg eerst staat. Maar als het kind gevraagd wordt om uit het zicht van de pop te kijken, dan lukt dit niet
- Animistisch denken: Een kind neemt aan dat objecten een leven hebben, mentale processen kennen.
- ⇒ bv. een kind loopt tegen een tafel, doet zichzelf pijn en zegt “stoute tafel”
- Centratie: Een denkpatroon dat inhoudt dat een kind zijn aandacht niet op meer dan één factor tegelijk kan richten.
- Doordat ze zich slechts op één factor tegelijk kunnen richten, is er ook het principe van onomkeerbaarheid. Ze kunnen mentaal geen handelingen overdoen; ze kunnen niet naar het startpunt.
- Animistisch denken: Een kind neemt aan dat objecten een leven hebben, mentale processen kennen.
Centratie en onomkeerbaarheid
Het kind let slechts op de hoogte van het glas, niet op de hoeveelheid dat er in kan. Het zal dus altijd zeggen dat er meer kan in een hoger glas dan een breder glas (= centratie).
Dit is ook het belangrijkste verschil tussen preoperationeel en concreet operationeel.
Conservatie van vloeistof wordt wel begrepen bij concreet operationeel. Het wordt niet meer belet door centratie en onomkeerbaarheid.
c) concrete operationele
- van circa. 7 tot 11 jaar
- Het kind begrijpt het principe van conservatie, maar is nog niet in staat tot abstract denken.
- Op dit moment heeft hij het besef dat fysieke eigenschappen van een object of van een substantie als “volume” niet veranderd als het uiterlijk veranderd (bv. breed of hoog glas). In deze fase begrijpen kinderen dus dat een laag, breed glas evenveel drinken kan bevatten als een hoog, smal glas.
- Door het aanleren van het begrip “conservatie” zijn ze nu ook in staat om mentale operaties uit te voeren en problemen op te lossen, door concepten, zoals bv. de vloeistof in een glas, te manipuleren.
d) formeel operationeel
- Van +/- 12 jaar en ouder
- Hierbij ontwikkelt het vermogen tot abstract en complex denken over ongrijpbare aspecten
- Bv rechtvaardigheid en waardigheid,…
- Brede vragen kunnen worden gestel en hypothese worden geformuleerd
4.2.2 ‘theory of mind’
- Deze theorie houdt in dat kinderen er zich van bewust kunnen zijn dat anderen overtuigingen, verlangens en emoties kunnen hebben die verschillend zijn van de eigen.
- Het is de basis voor verwachtingen hoe mensen zich zullen gedragen in bepaalde situaties.
- Dit maakt empathie, misleiding en goede beoordelingen over anderen mogelijk.
TOT SLOT:
De cognitieve ontwikkeling is ook het vermogen om via sociale interactie de regels en de normen van de eigen cultuur te leren kennen. Kinderen hebben dan ook uitdagingen nodig die boven hun bestaande niveau liggen.
Ouders en onderwijzers kunnen aan “scaffolding” doen. Dit is een leerstrategie waarin de nadruk ligt op de hulp ter ondersteuning van iemands leerproces.

4.3 sociale en emotionele ontwikkeling
- Het temperament is de karakteristieke manier waarop een individu reageert en zich gedraagt. Dit zou vooral genetisch bepaald zijn.
- Daarnaast is er socialisatie, wat de levenslange ontwikkeling van individuele gedragspatronen, waarden, normen, vaardigheden, houdingen en motieven inhoudt, die volgens een specifieke (nl. de eigen) gemeenschap gewenst zijn.
- De meeste mogelijke benaderingen bij het opvoeden van kinderen behoren tot vier stijlen (Baumrind, 1971):
- Autoritaire ouders:
- hier gaat het om volledige gehoorzaamheid.
- Zij bieden bijna geen gelegenheid van autonomie aan hun kinderen.
- Deze ouders geven weinig uitleg over de regels die zij opleggen aan hun kinderen.
- Het effect van deze opvoeding is dat kinderen vaak onzeker zijn en teruggetrokken.
- Autoritatieve of gezaghebbende ouders:
- Zij hebben een hoge aanvaarding en betrokkenheid.
- Zij streven een aangename relatie na met hun kinderen, maar zoeken een balans tussen discipline en autonomie.
- Tijdens een conflict zullen ze hierover praten.
- Hun kind moet onafhankelijk zijn, maar dient zich ook aan de groepsnormen te houden.
- Permissieve ouders:
- Dit zijn ouders die de opinies van kinderen aanvaarden.
- Zij voeren zeer weinig controle uit over het gedrag van hun kinderen.
- Hierbij moeten kinderen vaak beslissingen nemen op jonge leeftijd.
- Onbetrokken of verwerpende – verwaarlozende ouders:
- Deze ouders combineren lage aanvaarding en betrokkenheid met weinig controle en een algemene onverschilligheid.
- Deze kinderen zijn vaak agressief en ongehoorzaam en houden zich niet aan normen van anderen.
- Autoritaire ouders:
- De best aangepaste kinderen hebben gezaghebbende ouders. De gezaghebbende opvoeding heeft drie kerndimensies:
- Aanvaarding van het kind
- Gedragscontrole
- Het toelaten van psychologische autonomie
- Andere factoren die een invloed hebben op de ontwikkeling van een kind zijn onder meer:
- Invloed van dagverzorgers: stabiliteit is belangrijk
- Vrije tijd activiteiten
- Geslacht
4.3.1 Erikson’s psychologie
- De ontwikkeling van de mens is, volgens Erikson:
- een reeks uitdagingen die zich gedurende het leven, van geboorte tot ouderdom, afspelen.
- Telkens wanneer er een uitdaging is, spreekt hij van een moment van ‘psychosociale crisis’ 🡺 omdat men dan gedwongen wordt tot een keuze te maken tussen twee alternatieven.
- Dit gaat de verdere ontwikkeling en persoonlijkheid beïnvloeden.
- Pas als de keuze is gemaakt, is men in staat om een crisis, dat bij een volgende fase hoort, het hoofd te bieden.
Leeftijd en levensfase | Ervaring en sociale crisis |
0 tot 1,5 jaar | Kinderen doen hun eerste ervaring met de sociale wereld op. Bij warme zorgzame ouders kiest men voor het gevoel dat de wereld goed is. Er is een gevoel van vertrouwen. Indien de ouders verwaarlozend zijn, ontwikkelt het kind een gevoel van wantrouwen. |
1,5 tot 3 jaar | Kinderen verwerven nieuwe mentale en motorische vaardigheden. De peuter wil voor de eerste keer voor zichzelf beslissen. Indien ouders hier op een redelijke manier mee omgaan, verwerft het kind autonomie. Maar een te strenge opvoeding (autoritaire ouders) kan uitmonden in schaamte en twijfel. |
3 tot 6 jaar | Kinderen gaan zichzelf vaak in de rol van de volwassenen plaatsen en deze rollen naspelen. Wanneer ouders deze doelgerichtheid aanvaarden en ondersteunen, ontwikkelen de kinderen initiatief. Wanneer ouders te veel zelfbeheersing van de kinderen eisen (bv. altijd stil moeten zitten), gaat het kind een gevoel krijgen van ontoereikend te zijn en krijgt het meer en meer het gevoel van schuld. |
6 jaar tot puberteit | In de lagere school gaan kinderen de vaardigheden om met anderen om te gaan, uitoefenen. Een te veel aan negatieve ervaringen kan leiden tot gevoelens van incompetentie of minderwaardigheid t.o.v. anderen. Wanneer ze positieve ervaringen meekrijgen, krijgen ze het gevoel van competent te zijn, wat een basis is voor vleit in het latere leven. |
Adolescentie (12-18 jaar) | Een adolescent vraagt zich vooral af wat hun identiteit is en wat zijn plaats is in de samenleving. Zij zoeken hun positie op basis van zelfgekozen waarden. Wanneer zij geen antwoord krijgen op die vragen die ze zichzelf stellen, treedt er rolverwarring op. |
Vroege volwassenheid (18-30 jaar) | Het gaat om het uitbouwen van liefdevolle, intieme relaties. Wanneer dit lukt, krijgt men intimiteit, maar als dit niet lukt, krijgt men een gevoel van isolement. |
Middelbare leeftijd (30-60 jaar) | Men moet het gevoel krijgen dat men op een blijvende manier kan bijdragen aan de maatschappij. Als dit niet lukt, treedt het gevoel van stagnatie op. |
Ouderdom (na 60 jaar) | Dit is het moment dat mensen terugblikken op het leven dat ze geleid hebben en de persoon die ze geweest zijn. Indien men hier een goed gevoel bij heeft, ervaart men een gevoel van integriteit. Wanneer men het gevoel heeft dat men niet heeft gedaan wat men had willen doen, treedt wanhoop op. |
5. Welke veranderingen zijn er tijdens de adolescentie?
Kernidee : Tijdens de adolescentie zijn er nieuwe ontwikkelingsuitdagingen zoals lichamelijke rijping, cognitieve veranderingen en sociaal-emotionele druk.
5.1 veranderingen in de adolescentie
- De adolescentie is de ontwikkelingsperiode die begint met de puberteit en eindigt bij aanvang van de volwassenheid. De sociale en psychologische dimensie van adolescentie is sterk afhankelijk van de culturele context.
- In de meeste, niet-industriële samenlevingen ondergaat men na de kindertijd een overgangsritueel en wordt men nadien behandeld en beschouwd als een volwassene.
- Overgangsrituelen zijn sociale rituelen die de overgang tussen twee ontwikkelingsstadia markeren, vooral tussen de kindertijd en de volwassenheid.
- Ze verschillen van cultuur tot cultuur.
5.2 lichamelijke rijpingen tijdens de adolescentie
- Een eerste aanwijzing dat de kindertijd is afgelopen, is wat men de ‘puberale groeispurt’ noemt.
- Twee of drie jaar na het begin van die groeispurt is de seksuele rijping voltooid.
- Bij jongens begint de puberteit met de productie van sperma.
- Bij meisjes begint de pubertijd met de eerste menstruatie, ook de ‘menarche’ genoemd.
- Rond de puberteit worden jongens en meisjes zich meer bewust van hun lichamelijke aantrekkelijkheid.
- De ingrijpende, lichamelijke veranderingen tijdens de adolescentie en het toegenomen belang van acceptatie van de leeftijdsgenoten versterkt de zorg over het eigen lichaamsbeeld.
5.3 seksualiteit tijdens de adolescentie
- Seksualiteit tijdens de adolescentie gaat vaak gepaard met een nieuw bewustzijn van de eigen seksuele gevoelens en impulsen. Belangrijke thema’s zijn:
- Masturbatie
- Seksuele oriëntatie: homo- en biseksuele ervaringen
- Heteroseksueel gedrag
5.4 cognitieve ontwikkeling tijdens de adolescentie
- Tijdens de adolescentie start Piaget’s laatste fase van cognitieve groei (formeel operationeel: abstract en complex denken).
- De amygdala is ontwikkeld, maar de frontale kwabben worden nog omgevormd. Er is een onevenwicht in het ritme waarmee hersendelen zich ontwikkelen.
- Er komen grote hoeveelheden hormonen vrij; het oestrogeen- en testosterongehalte nemen toe op deze leeftijd. Dit resulteert in het zoeken van sensatie, het nemen van risico’s en een preoccupatie met lichaamsbeeld en seks
5.5 kohlberg’s statdia van moreel denken
- Kohlberg onderzocht moreel denken op basis van een aantal dilemma’s waarbij in gelijk welke richting kan geredeneerd en geargumenteerd worden: ontwikkeling van ons gevoel van wat goed en slecht is.
6 stadia |
I. Preconventionele moraal |
Stadium 1: Plezier/pijn oriëntatie ⇒ bv. Een kind dat zich in het eerste stadium van morele ontwikkeling bevindt, zal geen koek stelen, omdat hij bang is voor straf, terwijl een kind in een later stadium het niet zou doen om de ouders niet teleur te stellen.
Stadium 2: Kosten/baten oriëntatie; wederkerigheid: men streeft beloning na of wederzijds voordeel. ⇒ bv. Een persoon heeft weinig geld en steelt een medicijn om het leven van zijn vrouw te redden. De baat is zijn vrouw behouden om het leven verder uit te bouwen. |
II. Conventionele moraal |
Stadium 3: “Goed kind” oriëntatie (goedkeuring door anderen is van belang) ⇒ bv. De goedkeuring naar de man die het medicijn steelt om het leven van zijn vrouw te redden. Stadium 4: “Gezag en regels” oriëntatie ⇒ bv. De man moet het medicijn stelen, want zijn eerste verplichting is zijn vrouw en niet de algemene regels. Als regel kiest men “gehoorzaamheid aan de vrouw”. |
III. Postconventionele (principiële) moraal |
Stadium 5: Sociaal contract (gemeenschap) oriëntatie ⇒ bv. De man zou het medicijn moeten kunnen krijgen. De wet zou een lagere prijs moeten toestaan. Stadium 6: Ethische principes oriëntatie ⇒ bv. De man moet het medicijn stelen, want als hij dit niet doet, geeft hij voorrang aan het winstbejag boven het ethische principe van het belang van een mensenleven. |
Onderzoek over verschillende culturen heen wijst uit dat individuen in diverse culturen dezelfde stadia doorlopen. De hogere stadia komen echter niet in alle culturen voor. Alleen mensen met goede verbale mogelijkheden en een brede, algemene ontwikkeling bereiken het sociale contract en de ethische principes oriëntatie
5.6 sociale identiteit tijdens de adolescentie
- Tijdens de adolescentie krijgt men meer bewegingsvrijheid. Men kan meer tijd doorbrengen met leeftijdsgenoten. De sociale vaardigheden worden verfijnd, er wordt geëxperimenteerd met verschillende sociale rollen etc. De sociale wereld wordt tijdens de adolescentie uitgebreid.
- De adolescent zoekt uit wie hij werkelijk is.
- Het doel is om de identiteitscrisis op te lossen door een normaal gevoel van samenhang zelf te gaan ontwikkelen.
- De ontwikkeling van een eigen identiteit wordt door verschillende factoren beïnvloed
6. want zijn de ontwikkelingsmogelijkheden en uitdagingnen bij volwassenen?
Kernidee: Erfelijkheid en omgeving blijven doorheen het leven een rol spelen bij veranderingen; bij volwassenen neemt voor velen de kwaliteit en lengte van het leven toe door een combinatie van nieuwe technologieën en culturele normen over leeftijd.
6.1 ontwikkelingsmogelijkheden tijdens vroege volwassenheid
- Wanneer intieme verbintenissen worden aangegaan, moet men in staat zijn tot echte verbintenissen en moeten soms voor een deel de persoonlijke voorkeuren opzijgezet kunnen worden.
- Om niet in isolement te geraken (= het onvermogen met anderen om te gaan op een betekenisvolle manier), is communicatie de sleutel.
- De volwassenheid begint vaak met een periode van verkennen en experimenteren.
6.2 uitdagingen tijdens (mid-) volwassenheid
- Tijdens de (mid-)volwassenheid moet men leren verderkijken dan de eigen wereld, verder dan de wereld van jou en je partner. Men gaat zorgen voor de volgende generatie.
- Het zorgen voor de volgende generatie (generativity) is het proces waarbij men zich betrokken voelt bij zaken buiten zichzelf en betekenisvolle en blijvende bijdragen doet aan het gezin, werk, gemeenschap of toekomstige generaties.
- De meesten ondergaan geen ‘mid-life crisis’ en ‘lege nest syndroom’ (wel een overgang).
6.3 laatste ontwikkelingsproblemen in late volwassenheid
- Tijdens de late volwassenheid wordt men opnieuw geconfronteerd met veranderingen in het lichaam, gedrag en sociale rollen.
- ⇒ bv. met pensioen gaan, meer fysieke last etc.
- De ego-identiteit is hier van belang. Dit is het vermogen om zonder spijt en met een gevoel van ‘volledigheid’ op het leven terug te kijken. Volgens Erikson, is de laatste crisis (tijdens ouderdom) bepaald door egoidentiteit/ integriteit vs. wanhoop.
- Enkele van de meest opvallende veranderingen, waarmee de ouderdom gepaard gaat, hebben een effect op lichamelijke vermogens.
- Zicht: verslechterd zichtvermogen
- Gehoor: gehoorverlies, gevoeligheid voor hogere tonen neemt af
- Denken, leren en probleem oplossen (intelligentie)
- Geheugen
- Seksueel functioneren
- Sociale interactie
- Emoties
- Onderzoek toont aan dat ouderen vaak selectiever zijn in de keuzes van relaties. Ze willen hun kostbare lichamelijke en emotionele energie alleen besteden aan de meest waardevolle contacten.
6.4.1 illustratie: mentale vermogen
- Er bestaat geen algemene achteruitgang bij het ouder worden.
- Een aantal cognitieve mogelijkheden gaan, naarmate de hogere leeftijd, wel achteruit.
6.4.2 succesvol ouder worden
- Wat belangrijk is bij het ouder worden, is actief en betrokken blijven. Dit kan op verschillende manieren gebeuren. Onderzoek toont dat hierdoor bepaalde aspecten net verbeteren bij het ouder worden.
Psychologie
H8: Bewustzijn
1. Wat is de relatie tussen bewustzijn en andere mentale processen?
kernconcept: De hersenen werken op vele niveaus tegelijk, zowel bewuste als onbewuste. Bewustzijn kan verschillende vormen aannemen, terwijl tegelijkertijd zich andere mentale processen afspelen waar we ons niet van bewust zijn.
- Bewustzijn is een proces dat een mentaal beeld creëert van onze wereld en van wie we zijn.
- Het bewustzijn heeft het moeilijk om verschillende taken tegelijkertijd uit te voeren. 🡪 vandaar doet aan ‘serieel werken’= het doet een taak tegelijk.
- bv. bellen en autorijden. De aandacht gaat wisselen van het gesprek naar het letten op het verkeer.
- Het bewustzijn heeft het moeilijk om verschillende taken tegelijkertijd uit te voeren. 🡪 vandaar doet aan ‘serieel werken’= het doet een taak tegelijk.
- Tegelijkertijd kan men echter parallel verschillende processen uitvoeren waarvan men zich niet bewust is.
- cognitieve neurowetenschap :
- bestudeert het verband tussen mentale processen en de hersenen.
- Het is een interdisciplinair wetenschapsgebied waar
- cognitief psychologen, neurowetenschappers, computerwetenschappers en onderzoekers uit andere vakgebieden onderzoek doen
Zij zien de hersenen als een biologische computer 🡪 die Computer bevat neuronen 🡪die zijn in staat tot het creëren van een complex universum van verbeeldingen en ervaringen die men als het ‘bewustzijn’ beschouwen.
1.1 HOE KAN BEWUSTZIJN BESTUDEERD WORDEN?
- Er bestaan allerlei technieken om het bewustzijn te bestuderen, zoals
- EEG, MRI, fMRI en PET. 🡪Deze technieken brengen in beeld wat er gebeurt in de hersenstructuren tijdens bewuste verwerking.
Op de afbeelding ziet men welke hersenstructuren oplichten wanneer we horen, lezen, spreken of onze aandacht richten op het genereren van bepaalde woorden. Men kan zien wat oplicht om te bekijken hoe het bewustzijn werkt.
mentale rotatie
Door het gebruikmaken van tekeningen deed men een experiment over mentale rotatie.
Ze vroegen vrijwilligers of dat in een paar (drie paren te zien) de twee figuren gelijk zijn.
Als de twee figuren gelijk zijn, dan wilt het zeggen dat men het object gewoon in een andere positie toont.
De hypothese was dat als in de hersenen het beeld effectief geroteerd wordt, dat mensen er langer zouden over doen om te beslissen of dat in een paar de twee figuren gelijk zijn wanneer dat de draaihoek groter is (dus wanneer de positie meer geroteerd is).
De proefpersonen waren het snelste bij ‘a’ waarbij de draaihoek het minst groot is en ze waren trager bij ‘b’ en ‘c’.
🡺mensen hadden meer tijd nodig naarmate de rotatiehoek groter werd, dit was omdat men in de hersenen bezig was met het beeld effectief te draaien
1.1.2 Kosslyn: inzoomen op details van mentale beelden
Hij vroeg proefpersonen om aan een object te denken en hij liet hen dan op dat object inzoomen door naar details te vragen. 🡺 mensen hadden langer tijd nodig om mentaal beeld te schetsen
⇒ bv. Denk aan een kat. Nadien kunnen verdere vragen gesteld worden zoals “Is de kat zwart?”, “Is de staart lang?” etc. Hoe kleiner het detail, hoe meer men moet inzoomen en hoe meer tijd de personen nodig hebben om op het beeld in te zoomen met het bewustzijn en te antwoorden.
1.2 Modellen van de bewust & de onbewuste
Het bewustzijn zijn hersenprocessen waarvan we ons bewust zijn. - Niet-bewuste: alle processen in de hersenen die buiten het bewustzijn omgaan (bv. hartslag, ademen, controle interne organen)
1.2.1 veschillene niveaus van bewustzijn volgens Freud
Sigmund Freud. Volgens hem was ons bewustzijn maar een klein deel van alle niveaus die van belang zijn. Dit vormt het topje van de ijsberg, m.n. het deel dat boven water komt.
Als we dat bekijken vanuit hedendaagse perspectieven, dan gaan cognitieve psychologen veel details van de theorie van Freud verwerpen, maar ze erkennen nog altijd dat er inderdaad bewuste en niet-bewuste processen zijn en dat die niet-bewuste processen kunnen verder onderverdeeld worden in onderbewuste en onbewuste niveaus.
a) het voorbewuste
- Het voorbewuste :
- informatie die op dit moment niet in het bewustzijn aanwezig is
- MAAR kan naar het bewustzijn gebracht worden als er aandacht aan gegeven wordt 🡪 is dus beschikbaar
- Het zijn herinneringen die in de hersenen liggen opgeslagen tot men ze nodig heeft.
- Sigmund Freud: bevat het onbewuste een groot deel van onze verlangens emoties en herinneringen die op het bewust niveau een extreme angst zouden veroorzaken.
- bv. mensen met trauma die bepaalde dingen onderdrukt hebben
b) het onbewuste
- het onbewuste:
- er is een soort blokkade die ervoor zorgt dat die verboden verlangens of traumatische herinneringen niet naar boven komen.
- Het is een ‘doof’ niveau waar bepaalde informatie, zonder wij er iets van merken, wordt opgeslagen en verwerkt
- Freud heeft het over verboden verlangens, dingen die extreme angst zouden veroorzaken en bekijkt het nogal negatief.
⬄ Cognitieve psychologen: minder dramatisch en eenvoudigere structuur ivm complexe van Freud
- Het cognitieve model:
- onbewuste niveau voert eenvoudige taken uit
- zoals het controleren van de stroom van inkomende beelden, geluiden, geuren, tastervaring etc.
- zal op die manier samenwerken met het bewustzijn.
- onbewuste niveau voert eenvoudige taken uit
- Het cognitieve model:
Jame’s stream of consciousness
- William James: metafoor voor wakkere bewustzijn als vloeiende stroom
Het is als een vloeiende stroom van continu veranderende sensaties, percepties, gedachten, herinneringen, gevoelens en verlangens en het bevat het bewustzijn van zowel onszelf, als de omgeving.
- James zegt ook dat het bewustzijn inderdaad twee niveaus heeft, omschrijft dit vanuit de focus.
- de focus van ons bewustzijn: daar waar dat we onze aandacht op een gegeven moment op richten
- een perifeer bewustzijn:
- omvat de gevoelens en de associaties waar niet meteen onze focus op ligt
- MAAR die ook kunnen betekenis geven en in context plaatsen.
bv. Tijdens de bruiloft ligt de focus op het paar, maar in het perifeer bewustzijn zitten er ook gevoelens over dat huwelijk, kennis en herinneringen over wat tot dit moment heeft geleid, m.n. de context die erachter zit.
1.2.3 moderne cognitieve perspectief
- Maakt gebruik van een metafoor: het bewustzijn is zoals een computer.
Het bewustzijn is de informatie en de beelden op het computerscherm en het niet-bewuste is de machine die intussen aan het werk is.
1.3 WAT DOET HET BEWUSTZIJN VOOR ONS?
- Restrictie: Het bewustzijn perkt onze aandacht in
- Het gaat op die manier onze hersenen beschermen tegen een overvloed aan prikkelingen of stimulatie.
- De aandacht inperken is een proces waarbij het bewustzijn zich concentreert op één item, bv. in het werkgeheugen.
⇒ bv. Je kan een liedje meezingen op de radio, maar intussen kan je geen tekst lezen.
- Perceptie: Het bewustzijn combineert sensatie met leren en herinnering
- Doordat het die combinatie maakt ontstaat er een soort interpretatie van de wereld.
⇒ bv. Als je een foto ziet van een goede vriend, roept dit bv. ook de emotie van vreugde op. Dit is de perceptie van de ervaringen die je met die vriend hebt.
- Manipulatie: Het creëert een mentaal model van de wereld dat we kunnen manipuleren, we kunnen beroep doen op ervaringen die in het geheugen zijn opgeslagen
- Doordat we beroep kunnen doen op ervaringen die in het geheugen zijn opgeslagen, zijn we, in tegenstelling tot eenvoudigere organismen die gewoon reflexmatig reageren, geen gevangenen van het moment.
- We kunnen op grond van ervaringen uit het verleden verschillende reacties nemen.
⇒ bv. Als het regent, kunnen we besluiten om binnen te blijven. We kunnen besluiten om toch buiten te gaan, maar een paraplu mee te nemen.
- We overwegen de verschillende acties. We kunnen ons een voorstelling maken van de effectiviteit van de consequenties. Dat wil zeggen dat men de wereld kan manipuleren door bepaalde beslissingen te nemen.
1.4 COMA EN VERWANTE BEWUSTZIJNSTOESTANDEN
- Coma is een toestand van diepe bewusteloosheid waarin de patiënt geen normale slaap-waakcyclus meer doormaakt (en die meestal slechts enkele dagen duurt, maximaal twee weken). De ogen blijven meestal gesloten en ze kunnen niet meer worden gewekt.
- Een veel gebruikte schaal om de ernst van de comateuze toestand te meten, is de Glasgow Coma Scale. De coma score komt tot stand op basis van drie onderdelen die beoordeeld worden:
- De eye opening response
- De motorrespons of motorische reactie
- De verbal response of de spraak
- Diegenen die herstellen van een coma gaan naar een toestand met minimaal bewustzijn, waarbij dat ze zich zeer beperkt bewust zijn van hun omgeving. Het herstel verloopt dan meestal geleidelijk.
- Als men geen verbetering toont na een coma, dan glijdt men af naar een blijvende vegetatieve toestand (slechte prognose).
- patiënten openen mogelijk hun ogen van tijd tot tijd en maken ze weer normale slaapcycli door, maar ze hebben slechts minimale hersenactiviteit.
- Ze vertonen slechts basale reflexen en kans op volledig herstel vanuit een blijvende vegetatieve toestand is zeer gering.
2. Wat is de cyclus van het alledaagse ‘normale’ bewustzijN?
Core concept: Bewustzijn verandert volgens cycli die overeenkomen met onze biologische ritmes en patronen van stimulatie uit onze omgeving.
2.1 Dagdromen
- Dagdromen is een lichte vorm van bewustzijnsverandering waarbij de aandacht zich richt op herinneringen, verwachtingen, verlangens of fantasieën, weg van de situatie waarin men zich bevindt.
- Het is een veel voorkomende en normale activiteit of staat van bewustzijn.
- De meeste mensen dagdromen elke dag.
- De tijd die wordt besteed aan dagdromen neemt significant af met de leeftijd.
- Dagdromen gebeurt meestal als mensen alleen zijn, ontspannen, als men een routineklus doet of als men op het punt staat om in slaap te vallen.
2.1.1 waarom dagdromen we?
Mason & collega’s (2007)
Onze hersenen zijn gericht op actief blijven en een netwerk in de frontale en de temporale kwabben wordt actief wanneer de hersenen in ruststand zijn. Dagdromen kunnen helpen bij plannen te maken en problemen op te lossen.
Dagdromen is een lichte vorm van bewustzijnsverandering, waarbij dat uw aandacht afdwaalt van de situatie waarin je je bevindt en dat heb je meer onder de controle dan nachtelijke dromen.
2.2 SLAAP EN DROMEN
- 1/3de van ons leven brengen we al slapend door.
- Slaap is een onderdeel van onze natuurlijke, biologische ritmes.
- Slaap is een gevolg van de interactie tussen de nachtcyclus in de buitenwereld en cycli die in ons lichaam plaatsvinden.
circadiaanse ritmes
- Circadiaanse ritmes zijn fysiologische patronen die zich ongeveer elke 24 uur herhalen.⇒ bv. slaap-waakcyclus
- Deze ritmes worden gereguleerd door een interne, biologische klok die zich in de hypothalamus bevindt.
- Dit is ook waarom de hypothalamus de caddans bepaalt van de verbranding, van de hartslag, van de lichaamstemperatuur etc.
- Normale circadiaanse ritmes worden verstoord door een lange vliegreis.
- Dit veroorzaakt een jetlag; een biologische en psychologische verstoring van de circadiaanse ritmes als men zich snel door een aantal tijdzones verplaatst en vervolgens het slaap-waakritme probeert aan te passen aan de lokale tijd.
- Cyclische ritmes tijdens de slaap: Op een EEG kunnen slaaponderzoekers zien welke gebieden van de hersenen het meest actief zijn.
Slaaponderzoekers hebben op die manier ontdekt dat het patroon van de hersengolven, in het begin van de slaap, opvallend veranderd en de verandering blijft zich in de rest van de nacht volgens voorspelbare ritmes herhalen.
2.2.2 BELANGRIJKSTE GEBEURTENISSEN TIJDENS DE SLAAP
- rapid eye movements’ (REM-fase) : Ongeveer om de 90 minuten start een periode die gekenmerkt wordt door snelle oogbewegingen
- De oogbewegingen duren een paar minuten en vinden plaats onder gesloten oogleden.
- De tussenliggende perioden zonder snelle oogbewegingen zijn de ‘Non-rem (NREM) slaap’.
- Toestand vd slaapverlamming’: het moment dat de ogen snel bewegen en de willekeurige spieren in de rest van het lichaam bewegingloos zijn.
- ‘REM rebound’ : Wanneer iemand gedurende een nacht een substantieel deel van zijn slaap misloopt, duren de REM-fasen de volgende nacht langer dan normaal.
2.2.3 DE SLAAPCYCLUS



Als je in slaap valt, dan vertonen je hersengolven een zich steeds herhalende cyclus van wisselende activiteit.
- stadium 1: als je net in slaap gevallen bent, dan laat het EEG snelle hersengolven zien (bèta hersengolven). Zij lijken op hersengolven in de wakende toestand; men krijgt bèta hersengolven met wat langzamere thèta activiteit.
- stadium 2: is het EEG over de hele linie trager. Er zijn wel nog slaapspoelen; dat zijn korte uitbarstingen van snelle elektrische activiteit, als eerste teken van het afsluiten van stadium 1 en de overgang naar stadium 2. Daarnaast krijg je op een bepaald moment K-complexen. Die zijn een voorbode voor de delta golven in stadium 3.
- stadium 3 en 4: raak je in een nog meer ontspannen slaap. De hersengolven worden opvallend trager, evenals de hartslag en de ademhaling. Voor het eerst verschijnen er delta golven.
- Stadium 4 is het diepste punt van de slaapcyclus en begint ongeveer een half uur nadat men in slaap gevallen is.
- Aan het einde van stadium 4 neemt de elektrische activiteit in de hersenen weer toe en worden de stadia in omgekeerde volgorde doorlopen (van 4 ⇾ 3 ⇾ 2 ⇾ 1).
- Op het moment dat de hersenen bij stadium 1 aankomen, worden de hersengolven heviger.
- Dat is het moment waar men voor de eerste keer in de REMslaap terechtkomt met snelle bèta golven.
- Na enkele minuten REM (10 minuten) begint de hele cyclus opnieuw. Bij elke volgende periode wordt de REM-slaap ook langer.
- Men doorloopt cyclus gemiddeld 4 tot 6 keer.
- In elke volgende cyclus neemt de duur van de diepe slaap van stadium 3 en 4 af, terwijl de duur van de REM-slaap toeneemt
- Tijdens de eerste cyclus die doorlopen wordt, gaat de REM-slaap slechts 10 minuten duren 🡪 Tijdens de laatste cyclus kan het tot een uur zijn.
- De diepste slaap gebeurt aan het begin van de nacht
🡺want hoe verder men dus in de nacht komt, hoe minder diepe slaap en hoe langer de REM-fase.
2.2.4. DE FUNCTIE VAN SLAAP
- Energie besparen: Evolutionaire psychologen denken dat slaap geleidelijk is ontstaan, omdat dieren op deze manier energie konden besparen op de momenten dat die energie minder nodig is.
- ⇒ bv. wanneer men niet naar voedsel moet zoeken
- de gelegenheid om te herstellen:
- Tijdens de slaap worden bv. de niveau’s van neurotransmitters aangevuld, die tijdens activiteiten van de dag opgebruikt zijn.
- Slaap brengt dus de neuronen weer terug naar het optimale niveau van gevoeligheid.
- Onbruikbare info wegspoelen uit hersenen 🡪 Volgens een aantal
2.2.5. DE BEHOEFTE AAN SLAAP
- Hoeveel slaap een persoon nodig heeft, hangt af van veel factoren.
- deels genetisch bepaald
- gereguleerd door circadiaanse ritmes
- gewoontes
- persoonlijkheid
- Studies hebben ondervonden dat mensen die langer dan gemiddeld slapen over het algemeen nerveuzer zijn, artistieker en creatiever en dat korte slapers bv. energieker en extraverter zijn.

- De duur en de vorm van de slaap verandert doorheen de levensloop.
- Pasgeborenen slapen ongeveer 16 uur per dag.
De helft van de slaap bij pasgeborenen is gewijd aan REM-slaap.
- Jongvolwassenen slapen meestal 7 tot 8 uur, waarvan ongeveer 20% REM-slaap is.
- Hoe ouder dat we worden, hoe minder REMslaap en hoe relatief minder dat we slapen.
De meeste volwassenen hebben ongeveer 8 uur slaap nodig. Dit kan variëren van 6 tot 9 uur om zich goed te voelen en om effectief te functioneren.
2.2.6. SLAAPTEKORT VS. DE CIRCADIAANSE KLOK
- Het probleem is dat veel mensen aanzienlijk korter slapen elke nacht opnieuw en op deze manier bouwt men een slaaptekort op.
- Een slaaptekort is een toestand die ontstaat als we minder slapen dan nodig is om optimaal te kunnen functioneren.
- Binnenin de persoon met een slaaptekort is er dagelijks een krachtmeting tussen het slaaptekort en de circadiaanse klok.
- De klok regelt het slaap-waakritme, het niveau van alertheid en ook al heeft men niet genoeg geslapen, gaat de circadiaanse klok ervoor zorgen dat men ons iedere dag een deel van de dag alert voelen.
- Soms is slaaptekort ook de oorzaak van rampen,
bv. bij olietankers die vastliepen, zag men dat bemanningsleden twee dagen voorafgaand aan het ongeluk niet genoeg hadden geslapen.
- Slaapdeprivatie of slaaptekort wordt ook geassocieerd met gewichtstoename en zelfs met een verkorting van de levensduur.
2.3 Waarom we dromen: EEN CROSS-CULTUREEL PERSPECTIEF
- Er bestaan allerlei populaire theorieën over dromen.
⇒ bv. de oude Chinezen die geloofden dat de ziel tijdens een droom buiten het lichaam ging ronddwalen. Om die reden mocht men, volgens hen, nooit iemand wekken tijdens zijn slaap, omdat de ziel dan misschien de weg naar het lichaam niet meer zou terugvinden.
⇒ bv. Israëlieten zien dromen nog steeds als een boodschap van God.
⇒ bv. Afrikaanse en Indiase culturen ervaren dromen als een uitbreiding van de realiteit.
- In tegenstelling tot de populaire theorieën is er de wetenschappelijke benadering: “Wat is de functie van het dromen?”
- Verschillen op basis van leeftijd, geslacht, cultuur
- Leeftijd: Kinderen dromen bv. vaker over grote dieren dan volwassenen. Men denkt dat kinderen het gevoel hebben dat ze weinig controle hebben over de wereld en dat daarom die wereld in hun slaap meer angstaanjagende vormen aanneemt.
- Geslacht: Vrouwen dromen meer over kinderen, mannen meer over agressie en wapens.
- Cultuur: Europeanen dromen bv. over naaktheid in het openbaar en de schaamte die erbij hoort, terwijl zo’n droom zelden voorkomt bij culturen die weinig kleren dragen.
- Verschillen op basis van leeftijd, geslacht, cultuur
- Dromen als betekenisvol versus willekeurige activiteit
- Dromen als bron voor creatief inzicht
2.3.1 DROMEN ALS BETEKENISVOLLE GEBEURTENISSEN
- De meest complexe theorie m.b.t. dromen werd begin 20ste eeuw uitgewerkt door Sigmund Freud.
- Hij ging ervan uit dat dromen betekenis hebben; dat ze betekenisvol zijn.
- Freud geloofde dat dromen twee functies heeft:
- De slaap bewaken:
- Dromen bewaken slaap door verontrustende gedachten in symbolen te hullen.
- De bewakersrol houdt in dat dromen helpen om psychische spanningen, die in de loop van de dag ontstaan zijn, te verlichten.
- Bron om wensen te vervullen: Dit zorgt ervoor dat een dromer zijn onbewuste verlangens kan verwerken.
- De slaap bewaken:
- Volgens Freud twee soorten inhoud van een droom:
- een manifeste inhoud = de verhaallijn
- een latente inhoud = Dat is de onderdrukte betekenis van de droom.
- Dit is waar de symbolen voorkomen.
- Een groot deel van onze dromen heeft een duidelijke betekenis.
- Die betekenis hechten aan dromen is van belang. Vaak ziet men een nauw verband met ons wakend leven.
- Bv. Na een dag vol spanningen heeft men vaak een enge droom.
- Inhoud van dromen houdt ook vaak verband met recente ervaringen.
- De eerste droom van de nacht heeft meestal te maken met gebeurtenissen van de afgelopen dag.
- De droom tijdens de tweede REM-periode bouwt eventueel verder op een thema dat in de eerste periode ook aan bod kwam.
- Dit gaat verder tot de laatste droom, die dan nog nauwelijks verwantschap toont met de voorbije dag.
- REM-slaap speelt een belangrijke rol bij het bewaren van herinneringen.
- Wanneer een moeilijke taak werd aangeleerd, probeert men de dag erna, na een goede nachtrust, de taak opnieuw en lukt dit vaak beter, tenzij de REM-slaap onderbroken wordt.
2.3.2 DROMEN ALS WILLEKEURIGE HERSENACTIVITEIT
- De activatie-synthese theorie is de theorie dat dromen begint met willekeurige elektrische activatie vanuit de hersenstam; dromen zijn een poging van de hersenen om deze willekeurige activiteit betekenis te geven (synthetiseren).
2.3.3 SLAAPSTOORNISSEN
a) slapeloosheid/insomnia
- Slapeloosheid (insomnia) wordt gekenmerkt door
- Slaapgebrek
- het onvermogen om snel in slaap te vallen
- regelmatig wakker worden of te vroeg ontwaken.
- Dit is de meest voorkomende klinische slaapstoornis. 1/3de van de volwassenen lijdt aan slapeloosheid.
- Bij slapeloosheid grijpt men vaak naar slaappillen, maar deze zijn niet effectief als behandeling.
- Ze verkorten de REM-periode (die zeer belangrijk is).
- Ze verstoren de normale slaapcyclus en verergeren op termijn de slapeloosheid.
- Psychologische behandelingen zijn daarom meer aangeraden.
B) slaapapneu
- Slaapapneu is een ademhalingsstoornis waardoor de persoon tijdens de slaap regelmatig stopt met ademhalen (snurken vaak).
- Dit houdt in dat een persoon tot 100 keer per nacht stopt met ademhalen, soms tot een minuut lang.
- Dit wordt behandeld a.d.h.v. een instrument dat extra lucht in de longen pompt en dat de luchtwegen tijdens de slaap openhoudt, om het ademhalingspatroon op die manier te controleren.
c) Narcolepsie en kataplexie
- Narcolepsie is een opmerkelijke slaapstoornis.
- Daarbij gaat de patiënt overdag plotseling en zonder enige waarschuwing in slaap vallen.
- Het gaat om een plotseling intredende REM-slaap, die gepaard gaat met kataplexie.
- Kataplexie is het plotseling verlies van spierspanning en die soms vlak voor een narcoleptische slaapaanval optreedt.
- Dat is dus eigenlijk de waakvorm van de slaapverlamming.
- die slaapverlamming veroorzaakt door elk soort opwinding
- Zo rapporteren patiënten bv. dat ze in slaap vielen, terwijl ze om een grap lachen. Dit kan bv. ook raar overkomen naar partners, wanneer iemand bv. in slaap valt tijdens seks.
- Narcolepsie patiënten krijgen niet, zoals gebruikelijk, na 90 minuten, maar direct na de aanvang van de slaap hun eerste REM-periode.
- De afwijking heeft een genetische oorsprong in de hersenstam.
d) Night terror
- Night terror: roepen van een kind tijdens de diepe slaap, dat, wanneer men het uiteindelijk wakker krijgt, geen herinnering heeft aan de mentale gebeurtenissen die de angst veroorzaakt hebben.
- gebeurt tijdens de diepe slaap in stadium 4.
- Dit is het stadium waarin dat ook slaapwandelen en slaappraten optreedt.
- Deze stoornis heeft een genetische component, maar ze is op zich niet gevaarlijk voor de gezondheid.
- Het is verschillend van nachtmerries. Nachtmerries komen niet voor in een diepe slaap, maar in de remslaap.
3. Welke ander vormen kan het bewustzijn aannemen?
Kern concept: Een veranderde bewustzijnstoestand treedt op als een aspect van het normale bewustzijn is gewijzigd met behulp van psychische, gedragsmatige of chemische middelen
3.1.HYPNOSE
- De term ‘hypnose’ komt van ‘hypnos’. Dit is de Griekse god van de slaap.
- Als men met een EEG kijkt
- dan blijkt dat bij hypnose geen sprake is van gewone slaap. 🡪 Het levert ook geen uniek EEG patroon op.
- Het blijkt wel dat de proefpersoon in een zeer, ontspannen toestand verkeerd.
- Onder hypnose gebrachte proefpersonen vertellen vaak na afloop dat ze een verhoogde gevoeligheid waarnamen voor de suggestie van een hypnotiseur.
- Hypnose wordt omschreven als een opzettelijk veranderde bewustzijnstoestand die wordt gekenmerkt door toegenomen beïnvloedbaarheid en diepe ontspanning.
- De belangrijkste factor = gevoeligheid voor suggestie 🡪 bepaalt of het mogelijk is of niet 🡪 dat resulteert in een toegenomen beïnvloedbaarheid. E
- een zeer hypnotiseerbaar persoon reageert bv. op de suggestie om zich anders te bewegen, om belangrijke herinneringen te vergeten of om pijnstimuli te negeren. Het effect van hypnose of de mogelijkheid daartoe hangt af van de hypnotiseerbaarheid.
- Hypnotiseerbaarheid is de mate waarin een individu openstaat voor hypnotische suggesties.
- Hypnotiseerbaarheid is ook afhankelijk van de leeftijd.
- Slechts ongeveer 10 tot 15% van de volwassenen is in hoge mate hypnotiseerbaar, maar bij kinderen is 85% in hoge mate hypnotiseerbaar.
3.1.1 HYPNOSE ALS VERANDERDE BEWUSTZIJNSTOESTAND: WELKE MECHANISMEN SPELEN EEN ROL?
- Verschillende meningen over welke mechanismen er bij hypnose een rol kunnen spelen.
- Sommige deskundigen omschrijven hypnose als een fundamenteel andere bewustzijnstoestand.
- Hier wordt benadrukt dat hypnose niet overeenstemt met slaap, maar ook niet met de normale waaktoestand.
- Andere deskundigen gaan het accent leggen op de versterkte motivatie (suggestibiliteit).
- Zij zeggen dat mensen niet in trance gebracht worden, maar dat zij slechts gemotiveerd worden om hun aandacht te concentreren en hun energie te steken in de gesuggereerde activiteiten.
- Mensen verkeren bijgevolg in hypnotische toestand, omdat ze dit willen en verwachten en concentreren zich daarom op het uitvoeren van de responsen die de hypnotiseur bij hen tracht op te roepen
- Sommige deskundigen leggen de nadruk op de sociale processen; het spelen van een rol als proefpersoon, de proefpersoon die de hypnotiseur een plezier wil doen.
- Eén van de meer opvallende omschrijvingen, is die van de dissociatieve toestand (Hilgard’s “verborgen observator”).
A) Hilgard’s “verborgen observator”
Hilgard had het idee dat een verborgen observator in de geest van de proefpersoon gelijktijdig zou werken met het normale bewustzijn. Hij maakte die conclusie op basis van zijn onderzoek uitgevoerd in 1992. Hij bracht proefpersonen onder hypnose en wanneer zij hun hand in ijswater brachten, rapporteerden zij geen pijn te voelen. Ze gaven toch een positieve reactie op de instructie om hun vinger omhoog te steken als een deel van hen ergens pijn voelde.
Hij was er dus van overtuigd dat de aandacht van de pijnlijke waarneming afgekeerd werd naar de verborgen observator, waardoor het normale bewustzijn zogezegd onbewust bleef van die pijn.
- Volgens een cognitief standpunt gaat hypnose gepaard met een verandering van de top-down verwerking.
- Het denken wordt onder hypnose in sterke mate door de verwachting aangedreven dan door binnenkomende prikkels.
- Zo gaf men bv. in een onderzoek aan gehypnotiseerde patiënten de suggestie dat ze gloeiendheet metaal gingen aanraken. Ze moeten geen gloeiendheet metaal aanraken uiteraard, maar men geeft die suggestie.
- Hetzelfde patroon van hersengolven werd aangetroffen als in de hersenscans van een controlegroep die daadwerkelijk een metalen staaf van 120 graden had aangeraakt.
3.1.2 PRAKTISCHE TOEPASSINGEN VAN HYPNOSE
Hypnose is nuttig voor:
- Onderzoekers: Uit onderzoek blijkt dat hypnose verschillende psychische en lichamelijke functies kan beïnvloeden. Dat maakt het een nuttig instrument voor onderzoekers.
- Zo kunnen bv. onderzoekers normaal alleen onderzoek doen met proefpersonen die al aan een bepaalde stoornis lijden,
- zoals bv. depressie, maar dankzij hypnose kan men ook normale vrijwilligers door middel van hypnose in een andere psychische toestand brengen.
- Psychologische behandeling: Hypnose kan bv ook een nuttig instrument zijn bij psychologische behandeling.
- Het wordt bv. ingezet bij fobische patiënten met een specifieke angst en de suggestie van de hypnotiseur maakt ze dan minder gevoelig voor angst producerende stimuli zoals bv. hoogtes.
- Ook kan hypnose bv. een onderdeel zijn van de ontspanningstraining.
- Medische en tandheelkundige behandeling: In de medische wereld is hypnose een middel voor pijnbestrijding bij patiënten die overgevoelig zijn voor de gebruikelijke verdovingsmiddelen.
- Hypnotische analgesie = Men gebruikt hypnose ook als een soort pijnbeheersing.
- Dit is de verminderde gevoeligheid voor pijn als men onder hypnose is. Er is nog geen sluitende verklaring voor wat de hypnotische analgesie veroorzaakt.
- Hypnotische analgesie = Men gebruikt hypnose ook als een soort pijnbeheersing.
3.1.3 experiment rond GEBRUIK van HYPNOSE BIJ GETUIGENVERKLARINGEN
De proefpersonen waren studenten die een gewelddadige film te zien kregen. Twee dagen later werden ze ondervraagd door ervaren politieofficiers. Het toeval bepaalde aan welk van de drie condities zij werden toegewezen. Een aantal studenten kregen een standaard politie interview, een aantal kregen een cognitief interview en een aantal studenten kregen een interview onder hypnose.
Bij het cognitief interview vraagt men de proefpersonen om de misdaad in hun eigen woorden te beschrijven. Nadien werden hen vier scenario’s voorgelegd:
Scenario 1: context oproepen 🡪 Hoe zag de omgeving eruit? Hoe was het weer?
Scenario 2: alles vertellen
🡪 Mensen laten soms zaken weg die ze onbelangrijk achten. In het interview zei men dat de proefpersonen niets weg moesten laten, hoe onbelangrijk het ook leek.
Scenario 3: gebeurtenis herinneren in verschillende volgorde
🡪Er werd gevraagd om de herinnering bv. in omgekeerde volgorde te vertellen of te beginnen met iets wat de proefpersoon opviel.
Scenario 4: perspectief veranderen
🡪 Hoe was het voor het slachtoffer? Hoe was het voor de dader? Hoe was het voor de omstaander?
🡺 De principes van het cognitief interview zijn gebaseerd op de overwegingen dat geheugensporen bestaan uit verschillende elementen en dat geheugenaanwijzingen (‘cues’) helpen om informatie op te roepen uit het geheugen. Een geheugenspoor kan door verschillende aanwijzingen geactiveerd worden, vandaar de verschillende scenario’s binnen het interview.
- Ook bij het interview onder hypnose was sprake van vier stadia.
De politie vroeg aan de getuige om zich zoveel mogelijk te herinneren van een film die ze gezien hadden en dit in hun eigen woorden te vertellen. Ten tweede werd de hypnose geïnduceerd. Nadien werd nogmaals aan de getuige gevraagd om zich zoveel mogelijk te herinneren van de film en dit in eigen woorden te vertellen (onder hypnose). Vervolgens werden, tijdens de hypnose, specifieke vragen gesteld.
Bij het standaard interview ondervroegen de politieofficiers de proefpersonen over de misdaad zoals dit gewoonlijk gebeurde.
- Eerst werd gevraagd aan de getuigen om zich zoveel mogelijk te herinneren van de misdaad en in eigen woorden te vertellen.
- Daarna gingen ze verder met gerichte vragen m.b.t. details.
a) TRANSCRIPTIE/ANALYSE VAN DE INTERVIEWS
Uit de resultaten van voorgaande studie bleek dat er geen significant verschil was tussen het cognitief interview en het interview onder hypnose. Beiden geven betere resultaten dan het standaard interview. De betere prestatie tijdens de hypnose interview lag niet aan de hypnose, maar eerder aan de ‘context reinstatement’.
Mensen herinneren zich gebeurtenissen het best onder omstandigheden die erg lijken op omstandigheden waar de gebeurtenis zich plaatsvond.
Bij standaard interview wordt echter zelden geprobeerd om contact te leggen met de getuige. Er werd onvoldoende uitgelegd dat getuigen alles mogen zeggen, ook al lijkt het van weinig belang. Ook werden te veel gesloten vragen gesteld. Eigenlijk is het beter om getuigen zelf aan het woord te laten.
Hypnose kan zijn voordelen hebben door de context reinstatement, die ook bij het cognitief interview wordt toegepast. Toch gaat men getuigen onder hypnose niet zo snel aanvaarden in de rechtbank, omdat bij hypnose opgelet moet worden voor de verhoogde gevoeligheid voor suggestie.
b) CONCLUSIE: HYPNOSE EN GETUIGENVERKLARING
In het experiment van Sanders en Simmons (1983) toonden zij hun proefpersonen een film over een tasjesrover in actie. Een week later moesten de proefpersonen de dader in een line-up identificeren. Een deel van hen was daarbij onder hypnose, een deel van hen niet.
In de controlegroep slaagde 40% van de proefpersonen in de identificatie zonder suggestie. In de hypnosegroep zakt dit naar 14%. Als een onschuldige in de line-up de jas droeg van de tasjesrover identificeerde 30% van de gehypnotiseerde proefpersonen hem als dader, terwijl hij dit niet was. Slechts 13% van de controlegroep liet zich misleiden door de jas.
Bij hypnose moet men dus enorm opletten voor het induceren van elementen. Onder hypnose is er een verhoogde gevoeligheid voor suggestie, waardoor deze techniek niet geschikt is in de rechtbank.
3.2. MEDITATIE
- Meditatie is bedoeld om zelfkennis en welzijn te ervaren door uw zelfbewustzijn te verkleinen.
- Het is een vorm van veranderd bewustzijn die meestal wordt opgeroepen door zich te concentreren op terugkerend gedrag (bv. de ademhaling), het aannemen van bepaalde houdingen en zich af te sluiten van externe stimuli.
- Dan gaat men zich proberen bepaalde dingen voor de geest te halen of het omgekeerde.
⇒ bv. In het boeddhisme ziet men de zichtbare wereld als een illusie van de zintuigen en tracht men om zijn geest te verlichten, lichamelijke verlangens te onderdrukken en de indrukken van de zintuigen uit te wissen. Op die manier wil men doordringen tot de essentie van de dingen en zich via meditatie op de realiteit richten.
- Westerse wetenschappers zien meditatie als een alternatieve vorm van ervaring.
3.2.1 MEDITATIE: PSYCHISCHE EN LICHAMELIJKE EFFECTEN
- Meditatie kan men op een EEG patroon waarnemen.
- Er zijn veranderingen te zien in de frontale kwab die samengaan met positieve emoties.
- Ook veranderingen in bloeddruk en stressgerelateerde hormonen zijn waar te nemen. Tevens is ook sprake van relaxatie en angstreductie.
- Meditatie kan ook vergeleken worden met rusten.
⇒ bv. In 2011 werd een MRI studie gedaan, die aantoonde dat bij mediteren, in vergelijking met een controlegroep, ook de hypocampus en delen van de frontale kwabben toenamen in grootte.
- Meditatie is een effectieve methode voor ontspanning, voor verminderen van stress, voor zich losmaken van zorgen en voor het verbeteren van cognitief functioneren.
- Een belangrijk begrip in dit verband is mindfulness.
- Dat is het richten van de aandacht op directe ervaringen
- waarbij dat een nieuwsgierige oordeelsvrije en accepterende houding wordt aangenomen, vooral ten opzichte van psychologische processen zoals gedachten en gevoelens.
- Mindfulness based therapy (MBT) gebruikt dus principes van meditatie en mindfulness en heeft ook meer gewenste effecten dan pure meditatie.
- Een studie van MBT bij volwassenen met autisme vond bv. positieve effecten op depressie, angst en rumineren (= het langdurig nadenken over problemen).
3.3. BEWUSTZIJN EN PSYCHOACTIEVE MIDDELEN
- Vanuit het evolutionair perspectief weten we dat onze hersenen zo zijn opgebouwd dat een aantal stoffen,
- bv. zoete voedingsmiddelen, een aangenaam gevoel oproepen.
- Ons limbisch systeem bevat beloningsbanen die bij stimulatie aangename sensaties kunnen produceren.
- Psychoactieve middelen maken van ditzelfde mechanisme gebruik.
- Zij sturen ook sterke aangename signalen naar de hersenen
- waardoor ons lichaam verkeerdelijk denkt dat de stoffen goed zijn.
- Mensen gebruiken drugs om plezier te ervaren, om zich te relaxeren of om onaangenaamheden in het leven te vermijden.
- Psychoactieve middelen zijn chemische stoffen die mentale processen en gedrag beïnvloeden doordat ze een bepaald effect hebben op het zenuwstelsel.
3.3.1 HALLUCINOGENEN
- Hallucinogenen hebben een bewustzijnsverruimend effect;
- ze veranderen de perceptie van zowel de externe omgeving als de innerlijke wereld. Ze worden ook ‘psychedelische middelen’ genoemd.
- De meeste hallucinogenen gaan zich binden aan receptorplaatsen voor serotonine.
- Serotonine is een neurotransmitter die een rol speelt bij slaap, herinneringen en depressie.
⇒ bv. mescaline, psilocybine, LSD, PCP (angel dust), ketamine, cannabis (THC)
- Mescaline: afkomstig uit een soort cactus
- Psilocybine: afkomstig uit een soort paddenstoel
- LSD, PCP en ketamine: synthetische drugs, gemaakt in laboratoria
- Cannabis: afkomstig van de hennepplant.
- Het actieve deel, m.n. THC, stimuleert het vrijkomen van dopamine in de hersenen en op die manier heeft het vermoedelijk een invloed op het beloningssysteem van de hersenen.
- De effecten zijn verschillend volgens de dosis.
- Positieve effecten die de gebruikers beogen zijn een veranderde waarneming, een verdoofd gevoel, minder pijn, lichte euforie, andere perceptie van tijd en ruimte
- . Echter kunnen de effecten ook negatief zijn en angst, onrust en verwarring veroorzaken.
- In elk geval verslechtert, bij gebruik, de motorische coördinatie en bestaan er meer risico’s op ongelukken en zijn er tijdelijke verstoringen in het geheugen.
3.3.2 OPIATEN
- De opiaten zijn zeer verslavend.
- Ze roepen een gevoel van welbehagen op en werken zeer pijnstillend.
- Opium zijn derivaten en worden gewonnen uit de papaverplant.
⇒ bv. morfine, codeïne, heroïne, methadon
- Morfine en codeïne: deze lijken zeer sterk op de endorfines, op de lichaamseigen chemische stoffen met een pijnstillende werking
- Heroïne: dit veroorzaakt een vloedgolf van aangename sensaties waardoor alle zorgen verdwijnen.
- Er treden geen grote veranderingen op in de cognitieve capaciteiten van de gebruiker.
- Methadon: synthetisch opiaat.
- Het heeft gelijkaardige effecten als heroïne. Dit wordt gebruikt als substituut voor heroïne, bij behandeling van heroïneverslaving.
- Het kan ook oraal ingenomen worden, omdat orale inname het drugniveau in de hersenen traag doet toenemen, waardoor de ‘rush ervaring’ weg is.
- De laatste jaren zijn er een aantal opiaten op de markt gekomen.
- In medisch opzicht zijn het doeltreffende pijnstillers, maar bij chronisch gebruik is er gevaar voor verslaving en die producten zijn niet zonder gevaar.
3.3.3 KALMERENDE MIDDELEN
- Kalmerende middelen remmen de psychische en lichamelijke activiteiten af.
- Men gaat kalmeren door het transport van zenuwimpulsen in het centrale zenuwstelsel te belemmeren. ⇒ bv. barbituraten, benzodiazepinen, alcohol
- Barbituraten: Deze vallen onder de kalmerende middelen. Ze komen voor in slaapmiddelen.
- Benzodiazepinen (bv. valium, temesta, xanax):
- Deze middelen zijn angstremmend, rustgevend en op die manier ook slaapbevorderend.
- Een overdosis hiervan kan ongecoördineerde spierbewegingen, onduidelijke spraak, slapheid en geïrriteerdheid veroorzaken.
- Alcohol: Het werkt kalmerend op de hersenen.
- Effecten zijn verschillend volgens de persoonlijkheid.
- Een kleine dosis geeft ontspanning, maar grote hoeveelheden ervan schaden het centrale zenuwstelsel.
- Als het percentage alcohol boven de 0.1% komt, krijgt de drinker al problemen met denken, herinneringen en beoordelen.
- Er worden tekenen getoond van emotionele instabiliteit en de bewegingen worden onvast. Veel langdurig drinken ontwikkelt lichamelijke afhankelijkheid, tolerantie en verslaving.
- Volgens de nationale drugsmonitor van Trimbos-Nederland is zwaar drinken 6 glazen alcohol gedurende een dag of meer dagen per week voor mannen. Bij vrouwen is zwaar drinken meer dan 4 glazen.
- Gebruik van alcohol tijdens de zwangerschap is een van de belangrijkste oorzaken van mentale achterstand bij kinderen. De gevolgen zijn dus niet te onderschatten.
- Volgens de richtlijnen van Statistiek Vlaanderen zegt men dat men bij mannen over overmatig alcoholgebruik spreekt bij meer dan 21 glazen per week. Bij vrouwen ligt dit op meer dan 14 glazen. Ongeveer 5% van de bevolking in Vlaanderen heeft een overmatig alcoholgebruik.
- Men gaat kalmeren door het transport van zenuwimpulsen in het centrale zenuwstelsel te belemmeren. ⇒ bv. barbituraten, benzodiazepinen, alcohol
3.3.4 STIMULERENDE MIDDELEN
- De stimulerende middelen prikkelen het centrale zenuwstelsel en gaan de psychische en lichamelijke responsen versnellen, door de afgifte van dopamine en noradrenaline te verhogen.
- Stimulerende middelen kunnen symptomen van bepaalde slaapstoornissen verlichten.
- Het wordt bv. gebruikt tegen slaapaanvallen bij narcolepsie. Ook helpen ze bij concentratie bij ADHD.
- De recreatieve gebruiker van stimulerende middelen zoekt intens aangename situaties, toename van zelfvertrouwen, meer energie, meer alertheid en een gevoel van euforie. Echter is er ook een keerzijde.
- Cocaïne en amfetaminen (speed): beangstigende hallucinaties, paranoïde waan
- Methamfetamine
- MDMA (ecstasy)
- Cafeïne: Twee koppen sterke koffie of thee beïnvloeden binnen de 10 minuten de bloedsomloop, het hart en de efficiëntie van de hersenfuncties.
- Het voordeel bij cafeïne is dat we een natuurlijk ingebouwd remsysteem hebben.
- Nicotine: net als cafeïne is dit verslavend, omdat het de effecten van het natuurlijke beloningssysteem in de hersenen versterkt.
- Nicotine is gevaarlijker dan cafeïne.
- Het is meer verslavend, omdat we geen natuurlijk afweersysteem hebben (zoals bij cafeïne).
- Het wordt in verband gebracht met allerlei gezondheidsproblemen, zoals kanker, emfyseem, hartziekten etc.
3.3.5 AFHANKELIJKHEID EN VERSLAVING
- Tolerantie betekent dat men steeds een grotere dosis nodig heeft om hetzelfde effect te bekomen.
- Bij verslaving zijn er twee soorten afhankelijkheid:
- Fysiologische afhankelijkheid: het proces waarbij het lichaam zich aanpast en afhankelijk wordt van de stof (door wijzigingen in het functioneren van de neuronen)
- Psychologische afhankelijkheid: het intens verlangen naar het middel en zijn effecten
- Bij verslaving heeft men het middel nodig, ondanks de ongewenste bijwerkingen, en krijgt men onthoudingsverschijnselen als het middel ontbreekt.
3.3.6 VERANDERDE TOESTAND DOOR VERDOVING
- Anesthesie (narcose) is zeer verschillend van een slaaptoestand. Tijdens een narcose ontbreken de REM en de non-REM stadia. Bij een slaaptoestand heeft men de REM of non-REM fasen.
- Een voorlopige theorie is dat anesthetica het proces onderbreken waarin dat hersendelen samenwerken;
- het synchroniseren wordt doorbroken en het bewustzijn wordt voorkomen door de werking van GABAneurotransmitters te versterken.
- Aangezien anesthetica ingrijpen in het bewustzijn zijn het in feite ook psychoactieve drugs.
- Vier kenmerken van anesthetica die gebruikt worden om iemand onder narcose te brengen:
- het substanties zijn die het bewustzijn veranderen, besef van pijn onderdrukken.
- Bij algehele anesthesie krijg je bewusteloosheid, gebrek aan bewustzijn en reactievermogen.
- Er is ook geen herinnering over de periode van verdoving
- Een voorlopige theorie is dat anesthetica het proces onderbreken waarin dat hersendelen samenwerken;
Psychologie
H10: PERSOONLIJKHEID
Inleiding
- Persoonlijkheid zijn de psychologische kenmerken die een zekere continuïteit verlenen aan het gedrag van een individu in verschillende situaties en op verschillende momenten.
- Iedereen heeft een unieke constellatie van kenmerken en heeft dus een eigen persoonlijkheid.
- De persoonlijkheidspsychologie is de studie van persoonlijkheidskenmerken. Deze kenmerken geven het gedrag van een persoon een zekere consistentie, dus persoonlijkheid zorgt voor een rode draad doorheen ons leven.
- Sommige onderzoekers hebben vooral aandacht voor kenmerken die bij iedereen voorkomen (universele kenmerken), andere onderzoekers hebben meer interesse voor verschillen tussen mensen.
- Persoonlijkheidspsychologie is dus ook de psychologie van individuele verschillen.
1. Welke krachten vormen onze persoonlijkheid?
Kern concept: Persoonlijkheid wordt gevormd door gecombineerde krachten vanuit biologische, situationele en mentale/psychologische processen; dit ingebed in een socioculturele en ontwikkelingscontext.
1.1 bilogie, menselijke natuur en persoonlijkheid
Persoonlijkheid is dus een term die de kenmerken bundelt, die maken wat we zijn.
Wanneer we de ‘gehele’ persoon bekijken, moeten we rekening houden met biologische aspecten, ontwikkeling, onze omgeving en de samenleving of cultuur waarin we ons bevinden.
- Sigmund Freud stelde: alles wat we doen voortkomt door een op seks gebaseerd overlevingsinstinct en een instinctieve neiging tot verdediging en agressie.
- Volgens moderne neurologie vormen seks, agressie, maar ook bv. honger, affiliatie, dorst en prestaties
- afzonderlijke motieven waarvoor er een afzonderlijke module in de hersenen is
🡺 eigenschappen die in onze biologie lijken ingebouwd te zijn.
- De manier waarop een motief ons beïnvloedt is deel van onze persoonlijkheid.
effecten van nurture: persoonlijkheid & omgeving
- omgeving heeft ook zijn invloed. 🡪 Ons gedrag wordt voor een belangrijk deel bepaald door behavioristische conditionering, cognitief leren en sociale psychologie.
- Het belang van de omgeving wordt bediscussieerd in het persoon-situatie debat.
- De persoon-situatie controverse is een discussie over de relatieve invloed (wat heeft m.a.w. het meeste belang wanneer) van persoonlijkheidskenmerken en kenmerken van de omgeving op gedrag.
1.3 effecten van nature: karakter en psychische processen
- Beschrijvende persoonlijkheidstheorie: nadruk op stabiele karaktertrekken die een leidraad vormen voor gedachten en handelingen
- Procestheorie: verklaren persoonlijkheid in termen van interne persoonlijkheidsprocessen
- zoals motivatie, emotie, perceptie, leren en onbewuste processen.
1.4 sociale en culturele bijdrage aan de persoonlijkheid
- Enkele persoonlijkheidstrekken komen ook in alle culturen voor
- bv. de neiging introvert of extravert te zijn.
- Anderzijds hebben culturen ook enorme invloeden op persoonlijkheid
- bv. de nadruk leggen op ofwel individualisme waardoor je beloond wordt voor individueel talent of eerder de nadruk leggen op collectivisme en je beloond wordt voor bevorderen van sociale harmonie in de groep.
- in meeste culturen: sociale relaties hebben een belangrijke invloed op je persoonlijkheid.
- Wie je bent wordt voor een belangrijk deel bepaald door diegenen met wie je omging toen je opgroeide.
- De manier waarop mensen omgaan met regels geeft ook een denkkader om verschillen tussen mensen uit verschillende culturen te begrijpen.
- Pinto (2018) verdeelt culturen in een dimensie van F- en G culturen.
- Bij F-culturen : een fijnmazige structuur
- er is een gedetailleerde strakke structuur met omgangscodes en regels die het individu moet naleven
- bv China
- Bij G-culturen: een grofmazige structuur
- met een ruimer en losser stelsel van regels en codes waarbij je algemene regels vrij kan vertalen naar je eigen situatie
- bv België.
- Bij F-culturen : een fijnmazige structuur
2. welke blijvende patronenen of disposities vormen onzen persoonlijkheid?
Core concept: Een beperkt aantal persoonlijkheidskenmerken, die men temperament, trekken en types noemt, geven consistentie aan de persoonlijkheid van een individu over de tijd.
- Dispositionele theorieën: veronderstellen dat mensen beschreven worden adhv een beperkt aantal dimensies.
- Focussen op de vraag of er consistente verschillen bestaan tussen persoonlijkheden.
- Binnen dit onderzoek: wordt de persoonlijkheid beschouwt als een relatief vast en onveranderlijk geheel.
- ( - ) Mindere focus op processen die een rol spelen 🡺 minder geschikt als hulpmiddel bij psychotherapie.
- ( + ) benadering wel geschikt wanneer men op zoek is naar mensen met specifieke eigenschappen
- bv. bij selectieprocedures.
- Temperament : de biologisch gebaseerde persoonlijkheidsdisposities of aanleg.
- Ze beschrijven persoonlijkheid in termen van trekken (traits)
- bv. roekeloos, vriendelijk, etc.
- beschrijven mensen op basis van trekdimensies
- bv. de mate van introversie of delen ze onder in types zoals bv. Introvert of niet.
- Ze beschrijven persoonlijkheid in termen van trekken (traits)
- De dispositionele theorieën benaderen persoonlijkheid prescriptief obv relatief stabiele persoonlijkheidskenmerken.
- Andere theorieën gaan verder dan het beschrijven van de persoonlijkheid en worden procestheorieën genoemd.
- bv. psychodynamische theorieën de nadruk op motivatie
- bv. humanistische theorieën de nadruk op groei en ontwikkeling.
- De Griekse arts Hippocrates = eerste die psychische stoornissen op een wetenschappelijke manier probeerde te benaderen.
Hij verklaarde rond 400 voor Christus dat abnormaal gedrag een lichamelijke oorzaak had.
- Symptomen van psychopathologie waren volgens hem het gevolg van een verstoring in de vier lichaamsvochten of humores.
- Humores: Vier lichaamsvochten die, volgens de theorie van Hippocrates, de persoonlijkheid bepalen door de verhouding waarin ze aanwezig zijn
- Een teveel van één van de lichaamsvochten resulteerde in een bepaald temperament.
- zwarte gal (vanuit de milt) :
- heeft een melancholisch, depressief temperament en is introvert en emotioneel labiel.
- gele gal (vanuit de lever) :
- heeft een cholerisch agressief temperament en is emotioneel labiel en extravert.
- Te veel slijm :
- een flegmatisch gecontroleerd temperament en gaat samen met introversie en emotionele stabiliteit.
- Te veel bloed :
- sanguïnisch warmhartig temperament en gaat samen met emotionele stabiliteit en extraversie.
- zwarte gal (vanuit de milt) :
Moderne dispositionele theorieën spreken over temperament, trekken en typen.
2.1 PERSOONLIJKHEID EN TEMPERAMENT
- temperament = de elementaire, erfelijke/biologische persoonlijkheidsdisposities die al in de vroege jeugd aanwezig zijn en die het tempo en de stemming van iemands gedrag bepalen.
- Het fundamentele concept: biologische factoren onze basispersoonlijkheid beïnvloeden.
- Op basis van recent onderzoek vermoeden biologisch psychologen dat sommige individuele verschillen in disposities bepaald worden door de verhouding van chemische stoffen/neurotransmitters in de hersenen.
- Het fundamentele concept: biologische factoren onze basispersoonlijkheid beïnvloeden.
⇒ bv. Zo zou depressie in een aantal gevallen kunnen veroorzaakt worden door een onevenwicht in neurotransmitters.
- psychologen verwijzen naar iemands temperament adhv een dominant thema dat typerend is voor iemands persoonlijkheid, zoals bv. verlegenheid.
2.2.1 Onderzoek Kagan et al (1994, 1998, 2005): aangeboren basis van verlegenheid
- Kagan en collega’s toonden aan dat baby’s al van op hun eerste levensdag verschillen in de mate waarin ze zich verlegen of eerder onbevangen gedragen.
- Ongeveer 10 à 15 % is duidelijk introvert en evenveel zijn duidelijk extravert. Wanneer de kinderen na 11 jaar opnieuw getest werden bleek het merendeel nog steeds hetzelfde introverte of extraverte temperament te hebben.
- Onder studenten zijn er echter meer dan 15% verlegen. Volgens onderzoek van Zimbardo in 1990 gaat het om ongeveer 40%.
- Hoewel verlegenheid bij een aantal mensen aangeboren is, gaat het dus soms ook om een leerproces door negatieve ervaringen.
- We kunnen besluiten dat ons aangeboren temperament het bereik van onze responsen op bepaalde situaties vastlegt, maar erfelijkheid en omgeving beïnvloeden elkaar en aangeboren eigenschappen worden over de tijd versterkt of afgezwakt.
2.2 persoonlijkheid als verzameling van karaktertrekken
- Trekken zijn stabiele persoonlijkheidskenmerken waarvan men aanneemt dat ze zich in het individu bevinden en die in verschillende omstandigheden een leidraad vormen voor zijn of haar gedachten en handelingen.
- Temperament : gedeelte van persoonlijkheid dat betrokken is bij emotionele eigenschappen en snelheid en intensiteit van reacties.
- Met je temperament = aangeboren 🡪 basis voor vorming van karakter.
⇒ bv. Als je een vriend beschrijft, heb je het misschien over zijn temperament, een dominant thema is zijn persoonlijkheid of type zoals extravert. Maar je kan ook gebruik maken van verschillende dimensies of (karakter)trekken en hem beschrijven als warm, hartelijk, vriendelijk, opgewekt, enthousiast etc.
- Er bestaan verschillende trekbenaderingen
- persoonlijkheidsfactoren ordenen in grote factoren of dimensies.
- Veel persoonlijkheidsonderzoekers zijn het eens dat persoonlijkheid kan omschreven worden op basis van vijf belangrijke factoren, m.n. de ‘Big Five’.
2.2.1 PERSOONLIJKHEIDSPATRONEN
- Deze vijf factoren zijn in verschillende culturen teruggevonden met behulp van factoranalyse (een statistische techniek)
- mensen hebben spontaan de neiging deze vijf dimensies te gebruiken als zij anderen omschrijven
🡺 omdat ze overeenkomen met vragen die we ons stellen over iemand
- Openheid: Openheid voor ervaringen varieert van open-nieuwsgierig tot gesloten-ongeïnteresseerd
- “Is deze persoon nieuwsgierig?”
- Conscientieusheid: Dit gaat van betrouwbaar-georganiseerd tot onbetrouwbaar-chaotisch,
- “Kan ik het werk van deze persoon vertrouwen?”
- Extraversie: Dit gaat van dominant-extravert tot ondergeschikt-introvert.
- “Zal deze persoon mij domineren?”
- Altruïsme: Dit gaat van warm-vertrouwend tot koel-achterdochtig.
- “Zal ik deze persoon graag mogen?”
- Neuroticisme: Dit gaat van gelijkmatig-zelfverzekerd tot nerveus-temperamentvol
- “Is deze persoon stabiel?”
- Openheid: Openheid voor ervaringen varieert van open-nieuwsgierig tot gesloten-ongeïnteresseerd
METEN VAN TREKKEN (TRAITS)
- NEO-PI-3 gaat de vijf factoren na en wordt door psychologen gebruikt om persoonlijkheid in beeld te brengen.
- MMPI-2: Als je echter eerder wil nagaan of er mogelijk tekenen zijn van een mentale stoornis en dus vooral meer klinische trekken wilt meten
- Het instrument is in de eerste plaats ontwikkeld om psychische problemen op te sporen, zoals depressie of schizofrenie
- bevat uitspraken over attitudes, gewoonten, angsten, voorkeuren, lichamelijke gezondheid, overtuigingen en levensvisie.
- MMPI-2-RF (kortere versie van MMPI-2) die klinische symptomen, persoonlijkheidskarakteristieken, gedragspatronen, interpersoonlijk functioneren en interesses nagaat
- ( + ) De MMPI-2, MMPI-2-RF en de NEO-PI-3 zijn goede testen, omdat ze betrouwbaar zijn
- wanneer men de persoon test en op een later tijdstip hertest, zijn de scores op de schalen ongeveer gelijk.
- De testen zijn ook valide
- bv. de MMPI-2 inderdaad waarvoor het ontworpen is, namelijk psychische problemen. Zo kan de vragenlijst bv. psychotische mensen identificeren.

2.2.3 CONCLUSIE ‘TREK’ THEORIEËN
- Volgens sommige onderzoekers is er een extra dimensie eerlijkheid
- de mate waarin personen oprecht zijn
- deze 6 dimensies kunnen gemeten worden met de HEXACO persoonlijkheidsvragenlijst
- Sommigen vinden gedrag verklaren met 5/6 dimensies een simplificatie die niet voldoende is om persoonlijkheid te omschrijven.
- Anderzijds zijn theorieën over trekken in staat gedrag in vele situaties te voorspellen, zoals bv. in de werkomgeving.
- ⇒ bv. eerder extravert ⇾ geschikt voor werk als receptionist
- Maar ze beschrijven het gedrag enkel en verklaren het niet.
- ⇒ bv. is niet omdat we iemand beschrijven als depressief dat we de oorzaak van zijn depressie kennen
- Bovendien kan iemand die in bepaalde situaties extravert is, bv. in zijn thuisomgeving, in andere situaties eerder verlegen zijn, bv. bij het spreken voor een grote groep onbekenden.
3. Welke mentale processen zijn aan het werk in onze persoonlijkheid?
kernconcept: Volgens de psychodynamische, humanistische, existentiële en sociaal-cognitieve procestheorieën zijn verschillende krachten aan het werk in onze persoonlijkheid die het resultaat is van zowel interne mentale processen als van sociale interacties.
- Theorieën focussen op processen die onze persoonlijkheid vormen.
- Zien persoonlijkheid als het resultaat van interne mentale processen en sociale interacties.
- De benaderingen zijn aanvullend en leggen elk de nadruk op een bepaalde combinatie van factoren.
- De psychodynamische persoonlijkheidstheorie legt de nadruk op de kracht van de onbewuste motieven en op de blijvende invloed van vroegere ervaringen op onze mentale gezondheid.
- De humanistische persoonlijkheidstheorie legt het accent op menselijke groei en potentieel i.p.v. op psychische stoornissen.
- De nadruk ligt op het heden, onze overtuigingen en hoe we onszelf zien in verhouding tot anderen.
- Wat centraal staat, is de unieke ervaring van het individu of zijn subjectieve realiteit.
- Existentiële theorieën proberen het heden aan een geïdealiseerde toekomst te verbinden in de continue zoektocht naar de zin van iemands bestaan, diens doelstellingen en diens betekenis in het leven.
- De sociaal-cognitieve theorie vindt dat persoonlijkheid vooral beïnvloed wordt door leren, onze perceptie en sociale ervaringen. De nadruk ligt op de voortdurende wederzijdse interacties tussen omgeving, gedrag en cognities.
3.1. PSYCHODYNAMISCHE THEORIEËN
- Sigmund Freud is de grondlegger van de psychoanalyse.
- veel klachten van patiënten emotionele conflicten schuil gingen.
(!) Technisch gezien is er een onderscheid tussen de psychoanalyse en de psychoanalytische theorie, maar de term psychoanalyse wordt in realiteit vaak voor zowel de theorie als de therapie gebruikt.
- Psychoanalyse: Freuds methode die hij toepaste bij de behandeling van psychische stoornissen
- Psychoanalytische theorie: Freuds persoonlijkheidstheorie
3.1.1 FREUDS PSYCHOANALYTISCHE THEORIE
- De grondgedachte: individuen zich meestal niet bewust zijn van de echte redenen van hun gedrag.
- belangrijkste krachten van het psychisch leven zich afspelen in het onbewuste.
- Het onbewuste is deel van de geest waarvan het individu zich niet bewust is en waar zich onderdrukte conflicten, impulsen en drijfveren bevinden die geen toegang hebben tot het bewuste.
- zitten de verborgen seksuele en agressieve driften, die een biologische oorsprong hebben.
- Deze driften worden omgezet in psychische energie.
- We hebben geen rechtstreekse toegang tot het onbewuste en de drijfveren die zich daar bevinden
- maar we kunnen er wel zicht op krijgen door te letten op de waarneembare gevolgen.
- Zo kan een seksuele drijfveer zich bv. uiten in een seksuele handeling of indirect via een grapje etc.
a) DRIJFVEREN OF LEVENSDRIFTEN
- Freud maakte een onderscheid tussen twee grote categorieën van driften:
- seksuele (eros en libido)
- agressieve (thanatos).
- Eros :
- zet mensen aan tot seksuele, levens schenkende en creatieve handelingen.
- Het is de algemene levensdrift die ervoor zorgt dat we eten, drinken, liefhebben, vitaal zijn en prestaties leveren.
- Freud: eros naar de Griekse god van de hartstochtelijke liefde en energie
- Libido
- is het Latijnse woord voor ‘lust’.
- Het is niet alleen de drijfkracht achter seksueel gedrag, maar zet ook aan tot werken, vrijetijdsbesteding zoals bv. dansen of lezen etc.
- Het is de drijvende kracht achter bijna alles wat we doen.
- Thanatos
- is de doodsdrift, gericht op vernietiging en beschadiging.
- Deze drift ligt ten grondslag aan agressie, zelfverwonding, verslaving, het opzoeken van levensgevaarlijke situaties etc.
b) Freud’s model van de geest
Een vrije uiting van driften wordt door de maatschappij niet aanvaard. - Er zal een strijd zijn tussen het onbewuste deel en de morele eisen die het individu heeft overgenomen van de maatschappij.
- Van de persoonlijkheidsstructuur is dus volgens Freud slechts een klein deel zichtbaar 🡪 datgene dat zich op het bewuste niveau bevindt.
- De grote massa van het onbewuste is niet waarneembaar, of bevindt zich onder de oppervlakte.
c) PERSOONLIJKHEIDSSTRUCTUUR
- Om de interacties tussen het bewuste en de omgeving uitleggen adhv een onderscheid tussen het id, superego en ego.
- een continue strijd: tussen het id en superego
- speelt het ego daarbij een bemiddelende rol.
- ID:
- Aangeboren en bevindt in op het onbewuste niveau.
- Impulsen van het id zijn gericht op onmiddellijke bevrediging, zonder realiteitszin of morele overwegingen.
- trekt zich niets aan van gevolgen voor zichzelf of iemand anders
- SUPEREGO:
- deel dat zich bezighoudt met idealen en een onderscheid maakt tussen goed en fout. 🡪 Het treedt op als een soort zedenmeester.
- Bevat het geweten = Het deel van het superego dat een interne set van regels vormt obv morele eisen die het heeft overgenomen van ouders en maatschappij
- Bevat ook het beeld van de persoon die we zouden willen zijn en waar we naar streven, of het ik-ideaal.
- Het superego en id liggen regelmatig in conflict.
- Het superego wil vasthouden aan normen, waarden en moraal ⬄ het ID onmiddellijke voldoening eist.
- Normaal worden deze conflicten opgelost door een derde onderdeel van de persoonlijkheid, het ego.
- EGO:
- Het ego is het bewuste rationele deel van de persoonlijkheid.
- Het gaat zoeken naar een compromis adhv een realiteitsprincipe:
- verlangens worden ingetoomd om later ev. een bevrediging te kunnen krijgen.
- Het bepaalt welke handelingen voldoen aan de impulsen van het ID, zonder dat ze de morele principes van de persoon schaden of tot ongewenste gevolgen leiden.
- We gaan bv. geen jas stelen die we zo graag zo vlug mogelijk willen hebben, maar het nodige geld sparen en ze ons binnen een maand kopen.
- Het ego beschikt over een heel arsenaal aan afweermechanismen waarmee het de conflicten tussen de impulsen van het id en de eisen van het superego kan oplossen.
3.1.2 Thematische apperceptietest
- De TAT werd in de jaren 1930 ontwikkeld door Henry Murray
- bestaat uit een reeks ambigue afbeeldingen (bv. jongen die naar viool kijkt) waarbij de respondent telkens een verhaaltje moet vertellen.
- Dat gebeurt aan de hand van vier vragen die bij elke afbeelding gesteld worden:
- Wat heeft aanleiding gegeven tot het tafereel dat hier afgebeeld staat?
- Wat is er nu aan het gebeuren?
- Hoe voelen de personages zich?
- Hoe zal het aflopen?
- Voor deze test bestaat empirische evidentie voor
- bv. het meten van prestatiemotivatie en de test wordt ook toegepast om bij autismespectrumstoornissen de stijl van informatieverwerking te meten.
- CONCLUSIE:
- We kunnen besluiten dat Freud er van uit ging dat niets wat we doen toevallig is en dat alles wat we doen een betekenis heeft.
- De enige manier om zicht te krijgen op bv. conflicten is te kijken naar de zichtbare symptomen van onderliggende conflicten en door zich te baseren op technieken zoals droomanalyse, vrije associatie en projectieve testen.
3.1.3 EEN EVALUATIE VAN FREUD’S WERK (kritiek)
- Freuds theorie was tot ver in de jaren 1950 de belangrijkste binnen de sociale wetenschappen. Zelfs nu zijn er nog invloeden in bv. de reclamewereld.
- ⇒ bv. bij moto’s staan sexy fotomodellen die de moto aanprijzen, waarmee men wil suggereren dat het kopen van de moto ook seksuele bevrediging zal opleveren.
- Freud was meer schrijver dan wetenschapper
- Hij ging zijn theorie afleiden op basis van een aantal patiënten, zonder de noodzaak te voelen deze empirisch te toetsen op basis van weerlegbare hypotheses.
- Gaf geen aandacht aan huidige gebeurtenissen:
- De theorie richtte zich ook op retrospectieve verklaringen of historische wortels van het gedrag
- terwijl die hedendaagse kunnen verantwoordelijk zijn voor de instandhouding van het gedrag.
- Freud zijn theorie was bij gevolg ook vooral op mannen gebaseerd.
- Weinig aandacht voor vrouwen
- Freud’s opvatting over het onbewuste ook te ‘donker’ was (cf. agressieve impulsen etc.).
3.2 Humanistische theorieën
3.2.1 ABRAHAM MASLOW EN DE GEZONDE PERSOONLIJKHEID
- Volgens Maslow is gezondheid duidelijk meer dan alleen de afwezigheid van psychische ziekte.
- Mensen waarbij elementaire behoeften voldaan zijn 🡪 = onafhankelijk en hebben ruimte om hun hogere idealen te ontwikkelen
- zoals bv. rechtvaardigheid en schoonheid
- Dit soort individuen noemde hij zelfactualiserende persoonlijkheden.
- Zelf-actualisatie ontwikkelt zich pas wanneer alle andere behoeften, lager in de hiërarchie, ook voldaan zijn.
- Onevenwicht ontstaat wanneer een behoefte, bv. liefde, gedurende lang tijd niet ingevuld wordt, waardoor men zich bv. depressief kan voelen.
- Behoeftehiërarchie: Het idee dat behoeften zich in de volgorde van belangrijkheid aandienen, de biologische behoeften zijn de meest elementaire
3.2.2 CARL ROGER’S VOLLEDIG FUNCTIONERENDE PERSOON
- Carl Rogers een therapeut die met slecht functionerende mensen werkte.
- Het zelfbeeld is namelijk consistent (congruent) met de boodschappen van goedkeuring, vriendschap en liefde die men van anderen ontvangt.
- Volledig functionerende persoon: term voor een zelfactualiserend individu wiens zelfbeeld positief is en congruent (in overeenstemming) met de realiteit
- Volgens Rogers leiden negatieve ervaringen tot incongruentie en komt zo het zelfbeeld in gevaar.
- Het is de taak van de therapeut om obv onvoorwaardelijke positieve aanvaarding en empathie
🡪 de cliënt te helpen deze incongruentie op te heffen
🡪 het zelfactualisatie proces opnieuw vlot te trekken.
- Belangrijk is oprechtheid, dus eerlijke en meelevende feedback.
⇒ bv. Je mag aangeven dat je het vervelend vindt als iemand vergat te tanken als ze je auto geleend hebben, maar je begrijpt dat het een vergetelheid is.
- Een volledig functionerende staat open voor ervaringen, zijn spontaan, waarderen zichzelf, leven in harmonie met anderen etc.
- Rogers geloofde dat een gezonde dosis positieve aanvaarding onmisbaar is voor het ontwikkelen van congruentie tussen het actuele en ideale zelf dat men poogt te bereiken.
- Positieve aanvaarding betekent dat men warmte, sympathie, liefde, verzorging, respect en aanvaarding krijgt van mensen die belangrijk zijn in het leven.
- Als de omgeving voldoende steun biedt is iedereen in staat tot groei.
- iedereen wordt graag omringd door mensen die ons onvoorwaardelijke positieve waardering geven, of liefde waaraan geen voorwaarden zijn verbonden.
- Onvoorwaardelijke positieve waardering: liefde en zorg waarvoor je niet aan bepaalde voorwaarden hoeft te voldoen
- Rogers hechtte veel belang aan de realiteit van percepties en gevoelens, die hij het fenomenale veld noemde.
- Mensen leven in een subjectieve wereld die enkel door hen zelf volledig gekend kan worden. 🡪 De fenomenologische realiteit is de realiteit zoals die door de persoon ervaren wordt.
- De subjectieve interpretatie van gebeurtenissen bepaalt iemands gedachten, gevoelens en gedragingen.
- Idealiter zijn er geen fundamentele tegenstrijdigheden tussen de subjectieve en de objectieve wereld.
Als echter bv. de kloof groot is tussen het actuele zelf, of hoe de persoon zich ziet, en het ideale zelf, of hoe de persoon zou willen zijn, dan lijdt de persoon.
- Fenomenale veld: onze psychologische realiteit, bestaande uit onze percepties en gevoelens
3.2.3 EVALUATIE HUMANISTISCHE THEORIEËN
- Deze theorieën zijn vooral bruikbaar voor hulpverlening 🡺 vertrekken vanuit het inzicht dat mensen vooruit willen.
- ( - ) Een kritiek dat men geeft op deze theorieën
- is dat ze soms een overdreven optimistische kijk hebben.
- De rol van het zelf wordt te veel benadrukt en er is een verwaarlozing van de omgevingsvariabelen.
- De concepten zijn te vaag (geen operationele definities), maar hier is verandering in gekomen met de ‘positieve psychologie’.
a) POSITIEVE PSYCHOLOGIE: EEN NIEUW HUMANISME?
- recente stroming in de psychologie die zich concentreert op de wenselijke aspecten van het functioneren van de mens, in tegenstelling tot het leggen van de nadruk op psychopathologie.
- Er wordt zorgvuldig opgezet onderzoek gedaan naar optimisme, geluk, sociale steun, gezondheid etc.
3.3. DE EXISTENTIËLE BENADERING: BETEKENIS VINDEN IN ONS BESTAAN
- Voor existentieel psychologen is de zoektocht naar een betekenis in het leven de primaire motivatie van ieder mens.
- De jonge psychiater Viktor Frankl schreef over de zin van het bestaan en probeerde daarbij verschillen in mentaliteit te begrijpen van gevangenen in concentratiekampen tijdens de wereldoorlog.
- Overlevende waren degene die andere betekenis gaven aan hun bestaan
- Deze mensen herdefinieerden de dagelijkse moeilijkheden in het kamp als mogelijkheden om te groeien en een test van hun innerlijke kracht.
- Het enige wat dus volgens Frankl niemand kan wegnemen is de manier waarop je kiest te reageren.
- De laatste menselijke vrijheid is de keuze onder alle omstandigheden je eigen houding te bepalen.
- Overlevende waren degene die andere betekenis gaven aan hun bestaan
- Sal Irvine Maddi is een pionier op het gebied van weerbaarheid.
- een houding van weerstand tegen stress, obv een gevoel van
- uitdaging (positief staan tegenover verandering)
- toewijding (doelgerichte activiteit)
- controle (het in stand houden van een interne richtlijn voor het handelen).
- Mensen die weerbaar zijn
- zien stressvolle situaties als mogelijkheden om te groeien en te ontwikkelen
- zijn gemotiveerd om hard te werken en door te zetten.
- een houding van weerstand tegen stress, obv een gevoel van
- Existentiële psychologie is dus sterk gebaseerd
- op filosofische standpunten over betekenis en bestaan
- op het vinden van persoonlijke moed 🡪 om moeilijkheden tegen te gaan en toekomstgericht te denken.
3.4. SOCIAAL-COGNITIEVE THEORIEËN: SOCIAAL LEREN EN PERSOONLIJKHEID
theorie van Bandura
- Albert Bandura: zijn leren door imitatie. 🡪 belangrijke doorbraak (!)
- Je kan hierbij vaardigheden, attitudes en overtuigingen verwerven door te kijken naar wat anderen doen en welke consequenties dat heeft.
- Leren door imitatie of observationeel leren (Bandura, 1986): proces waarbij een individu nieuwe responsen aanleert door naar het gedrag van anderen (en de gevolgen ervan) te kijken
- Volgens die theorie bestaat er een constante, wederzijdse interacties tussen de
- Omgeving
- de cognities en eigenschappen van de persoon
- de gedragingen van de persoon.
a) wederzijds determinisme
Wederzijds determinisme is het proces waarbij de persoon, de situatie en de omgeving elkaar wederzijds beïnvloeden.- Omgevingsvariabelen: bieden het kader waarin een persoon zich zal gedragen.
- De cognities van de persoon: bepalen hoe de situatie moet geanalyseerd worden en welke gedragingen gekozen zullen worden.
- Het gedrag verandert op zijn beurt de omgeving en de cognities.
⇒ bv. Je bent iemand die gelooft dat iedereen handelt met goede bedoelingen. Dit maakt dat je wanneer je onbekenden tegenkomt je vriendelijk zal reageren en daardoor positieve sociale interacties aanmoedigt. Daardoor neemt je kans op positieve reacties van anderen toe en deze reacties versterken je gevoelens dat anderen inderdaad handelen met goede bedoelingen.
3.4.2 locus of control
- Volgens Julian Rotter: mensen gaan zich in hun eigen vaardigheden verbeteren als ze ervan overtuigd zijn dat hun prestaties afhankelijk zijn van henzelf.
- Mensen die denken dat winst of verlies van toeval afhangt, werken heel wat minder hard. 🡺 interne vs. externe locus of control.
- interne locus of control: geloven dat de beloning of straf die ze krijgen afhankelijk is van hun gedrag en dus controleerbaar is.
- externe locus of control: zien geen verband tussen hun eigen gedrag en de gevolgen die ze ondervinden.
⇒ bv. Denk terug aan wat we gezien hebben over aangeleerde hulpeloosheid. Deze mensen zullen dus een eerder hulpeloos gevoel hebben bij tegenslag en zullen bij een naderend onheil minder voorzorgen nemen om schade te vorkomen, omdat dit volgens hen toch geen verschil maakt.
- Hoewel we mate van controle gevoel afhankelijk is vd situatie wijst onderzoek toch uit dat locus of control een algemeen kenmerk van onze persoonlijkheid is.
- Locus of control is dus eigenlijk een soort motivatietheorie: ga je actief en ondernemend zijn tijdens je leven of eerder passief je lot ondergaan?
3.4.3 CONCLUSIE COGNITIEVE BENADERING
- ( - ) De cognitieve benadering legt sterk de nadruk op het rationeel verwerken van informatie en heeft daardoor soms minder aandacht voor emoties en onbewuste processen.
- ( + ) De conclusies zijn gebaseerd op onderzoek,
- zoals bv. Bandura’s experimenten (Bobo pop) rond observationeel leren.
Dit ging ook samen met het vinden van goede verklaringen voor bv. angststoornissen, die dan ook vaak met cognitieve benaderingen behandeld worden.
4. Welke theorieën gebruiken mensen om elkaar te begrijpen ?
kernconcept: Ons inzicht in onszelf en anderen is gebaseerd op impliciete theorieën van de persoonlijkheid en op onze eigen levensverhalen – factoren die beide door cultuur worden beïnvloed.
- Overal ter wereld ontwikkelen mensen impliciete veronderstellingen (‘volkswijsheden’) over de persoonlijkheid, en baseren ze zich op hun eigen levensverhalen, maar de inhoud van deze veronderstellingen vertoont grote verschillen doorheen culturen.
4.1 IMPLICIETE PERSOONLIJKHEIDSTHEORIEËN
- Wanneer we mensen ontmoeten, vormen we eerste indrukken, juiste of foutieve, over de persoonlijkheid van anderen.
- De manier waarop je iemands persoonlijkheid beoordeelt, geeft jouw impliciete persoonlijkheidstheorie weer.
- Impliciete persoonlijkheidstheorieën zijn veronderstellingen over de persoonlijkheid die mensen hanteren, omdat ze anderen daardoor gemakkelijker kunnen begrijpen.
- De manier waarop je iemands persoonlijkheid beoordeelt, geeft jouw impliciete persoonlijkheidstheorie weer.
- Deze theorie berust vaak op naïeve veronderstellingen over trekken.
- Zo gaan we er bv. van uit dat bepaalde clusters van trekken altijd samen voorkomen, denk maar aan creatief en emotioneel of dik en gezellig.
- Als het ene aanwezig is, veronderstel je ook het andere, maar dit zijn vaak foutieve aannames.
- Onze mindset of mentaliteit is een belangrijk aspect in onze geestelijke wereld.
- Bepaalt hoe we onze doelstellingen mee vorm geven
- of we optimistisch of pessimistisch zijn over onze toekomst
- beïnvloedt zelfs de kans dat we ons potentieel verwezenlijken.
- Mindset is een reeks van veronderstellingen, attitudes en opinies, en een wijze van denken van een individu of een groep.
4.2 ONZE LEVENSVERHALEN
- Zelf-narratieven zijn de verhalen die men over zichzelf vertelt.
- Dit brengt consistentie van de eigen persoonlijkheid over de tijd.
- Het bepaalt ook het zelfconcept over de tijd.
⇒ bv. McAdams vond bij Amerikanen vaak een redemptive (bevrijdend) zelf: het levensverhaal over zichzelf bestaat dan uit onder meer het gevoel geroepen te zijn obstakels te overwinnen en je verantwoordelijk voelen het leven van anderen te verbeteren.
- In tegenstelling tot McAdams die uitgaat van een enkel zelf in een zich ontwikkelend levensverhaal gaan de Nederlandse psychologen Hermans en Van Kempen in hun ‘dialogical self-theorie’, DST, uit van een meerstemmig zelf.
- Een dialogisch of meerstemmig zelf heeft als uitgangspunt dat de verhalen die mensen over zichzelf vertellen, voortkomen uit de verschillende rollen die een persoon kan opnemen
- de zogenoemde ik-posities, zoals ik als globetrotter of ik als ambitiueze professional etc.
- Deze verschillende ik-posities kunnen met elkaar in dialoog gaan.
4.3 PERSOONLIJKHEID IN VERSCHILLENDE CULTUREN
- De veronderstellingen die mensen maken variëren over verschillende culturen;
- het meest fundamentele verschil speelt zich af in de dimensie individualisme versus collectivisme.
- In de Euro-Amerikaanse traditie is het individu de basiseenheid van de samenleving.
- Mensen uit bv. een Aziatische cultuur leggen de nadruk op de familie of een andere sociale groep. Hun identiteit gaat op in de groep en ze verwachten dat anderen hetzelfde zullen doen.
- In individualistische culturen streeft men net naar een unieke identiteit, of naar hoe men zich van de massa kan onderscheiden.
- Deze verschillen kunnen leiden tot misverstanden tussen culturen.
- In de ogen van Japanners zijn westerlingen hun zelfpromotie als opscheppers. Zij denken eerder aan de groep en nemen vaak beslissingen in groepen. Harmonie is het hoogste goed en daarom duurt het vaak een tijdje om besluiten te nemen.
- In de Euro-Amerikaanse traditie is het individu de basiseenheid van de samenleving.
- het meest fundamentele verschil speelt zich af in de dimensie individualisme versus collectivisme.
4.4.EFFECTEN VAN CULTUUR OP PERSOONLIJKHEID
- Mensen uit westerse, meer individualistische, culturen (bv. Europeanen en Amerikanen) zijn gevoelig voor wat de ‘fundamentele attributiefout’ genoemd wordt.
- Fundamentele attributiefout: veronderstelling dat het gedrag van een andere persoon (in het bijzonder ongewenst gedrag) veroorzaakt wordt door een zwakke persoonlijkheid, eerder dan door de situatie
⇒ bv. Als je in de zomer je ijsje laat vallen, is de kans groot dat mensen ervan uitgaan dat je een onhandig persoon bent en bv. niet denken dat misschien iemand tegen je aan gelopen is.
- Culturen verschillen ook op andere dimensies.
- Mensen in individualistische culturen kiezen bv. meer voor competitie en hebben een hogere prestatiedrang dan mensen in collectivistische culturen.
psychologie
H12: PSYCHISCHE STOORNISSEN
INLEIDING
- ‘On being sane in insane places’ (Rosenhan, 1973): Dit is een experiment dat het belang aantoont van hoe een maatschappij kijkt naar een individu met een psychische stoornis.
- Rosenhan ging aan de slag met 8 proefpersonen: 1 psychologie student, 3 psychologen, een kinderarts, een psychiater, een schilder en een huisvrouw. Hij selecteerde mensen die mogelijk psychologie kennis hebben en mensen die dat niet hebben.
- Hij vraagt hen om, met een schuilnaam, aan te kloppen bij een psychiatrische instelling en klachten te geven die kunnen duiden op een psychische stoornis. Ze moesten zich allemaal aanmelden met de klacht dat ze stemmen horen. Tot daar klopte het verhaal voor een psychische stoornis.
- Wat niet klopte, was de inhoud van de stemmen. Ze moesten zeggen dat de stemmen onduidelijk zijn, leeg, hol etc. Deze woorden werden gekozen, omdat “leeg” en “hol” meer een algemene, existentiële crisis weergeven en niet typerend zijn voor mensen met een mentale stoornis die stemmen horen.
- Behalve dat symptoom, hun schuilnaam en het feit dat iedereen een beroepsnaam moest opgeven die niet met psychologie/psychiatrie te maken had, moesten ze naar waarheid antwoorden op alle vragen die gesteld werden, tijdens het opnamegesprek, over hun leven.
1e grote verrassing: iedereen werd opgenomen in een instelling.
- Vanaf dat ze opgenomen werden, moesten ze niet meer spreken over de stemmen en zich gedragen zoals ze dagdagelijks door het leven gaan. Als de staf hen vroeg hoe het ging, moesten ze zeggen dat ze geen stemmen meer hoorden. Op één persoon na kregen ze allemaal de diagnose “schizofrenie”.
- De duur van de hospitalisatie was 7 tot 52 dagen, gemiddeld 19 dagen. Ze werden ontslagen met het etiket “schizofrenie in remissie”.
- “In remissie” is symptoomvrije periode, waardoor op dat moment opname niet meer nodig is.
- De context en de diagnose maakte dat het gedrag van de pseudo-patiënten met een andere bril bekeken werd. De pseudo-patiënten namen notities in het kader van het experiment, maar dit werd door het personeel gezien als “overmatig schrijfgedrag” (= interpretatie op basis van de context).
1. wat is een ernstige psychische stoornis?
- Psychopathologie is elk patroon van emoties, gedragingen of gedachten dat niet bij de situatie past en dat persoonlijk lijden veroorzaakt of het individu ervan weerhoudt om belangrijke doelen te realiseren.
- Wereldwijd ziet men dat zo’n klachten opmars maken.
- Drie klassieke symptomen die wijzen op een ernstige psychische stoornis:
- Hallucinaties: sensorische ervaringen die er niet zijn,
- bv. het gevoel hebben dat er overal insecten over het lichaam lopen, terwijl dit in werkelijkheid niet zo is
- Wanen: extreme verstoringen van het denken; de hardnekkig, foutieve overtuigingen,
- bv. de patiënt die binnen komt en groots verkondigt dat hij de Koning van Spanje is
- Ernstige affectieve verstoringen
- Hallucinaties: sensorische ervaringen die er niet zijn,
- Vanuit een dimensionaal denken zijn stoornissen overdrijvingen van normale reacties en vormen ze een continuüm van stoornis tot ernstige stoornis.
1.1. SPECTRUM VAN PSYCHISCHE STOORNISSEN
1.2. INDICATOREN VAN ABNORMALITEIT/STOORNIS
- Hoe meer indicatoren bij een persoon voorkomen 🡪 hoe meer zekerheid dat sprake is van een psychische stoornis.
- Een clinicus zal dan verder kijken welke symptomen aanwezig zijn en welke diagnose gesteld kan worden. Indicatoren:
- Distress: “Voelt de persoon ongewone of langdurige symptomen van ongemak of angst?”
- Onaangepastheid: “Gedraagt men zich op een manier die bedreigend is voor zichzelf of anderen?”
- ⇒ bv. Iemand die zoveel drinkt, dat hij zijn werk niet kan behouden, is bedreigend voor zichzelf.
- Irrationaliteit: “Gedraagt men zich op een manier die irrationeel of niet te begrijpen is door anderen?”
- ⇒ bv. Iemand die willens en wetens hardop aan het lachen is tijdens een begrafenis is onbegrijpelijk in de ogen van anderen.
- Onvoorspelbaarheid: “Gedraagt men zich onvoorspelbaar op verschillende tijdstippen en situaties, alsof men de controle over het gedrag kwijt is?”
- ⇒ bv. Het ene moment zijn ze als partner zeer begrijpend en het andere moment zijn ze heel agressief.
- Onconventioneel en ongewenst gedrag: “Gedraagt men zich op een manier die zelden voorkomt of sociale normen schendt?”
- ⇒ bv. Iemand die naakt in de aula verschijnt
- Hoe meer een individu indicatoren van abnormaliteit vertoont, hoe meer dit nader bekeken moet worden.
2. benaderingen van psychische stoorinssen
Kern concept: Het medische model (uit de psychiatrie) beschouwt een psychische stoornis als een “ziekte”, terwijl psychologen het eerder zien als een interactie van biologische, cognitieve, ontwikkelings-, sociaalculturele, en gedragsmatige factoren.
2.1. OPVATTINGEN OVER PSYCHISCHE STOORNISSEN: EEN HISTORIEK
- In de ‘oude’ wereld zei men dat een individu een psychische stoornis krijgt door bovennatuurlijke krachten.
- Die persoon is bezeten door demonen en geesten, die bezitnemen van de geest en het lichaam.
- Rond 400 voor Christus begon men aan fysieke oorzaken te denken.
- Hippocrates sprak bv. van een onevenwicht van lichaamsvochten die de persoonlijkheid ging beïnvloeden.
- In de middeleeuwen ging men het medische terug over boord gooien.
- De Kerk noemde demonen en hekserij als de oorzaak van psychische stoornissen.
- Sinds eind de 18de eeuw is het medische model terug boven water gekomen.
- Psychische stoornissen werden gezien als ziektes van de geest.
- Net zoals fysieke ziekten hebben psychische stoornissen objectieve oorzaken die een specifieke behandeling vereisen.
- Het nadeel van een medisch model, volgens een psycholoog, is dat het slechts focust op medicatie, terwijl er soms ook andere behandelingen (nodig) zijn.
2.2. PSYCHOLOGISCHE MODELLEN
- Het biologisch perspectief: Men gaat rekening houden met het feit dat er genetische invloeden (erfelijkheid) mogelijk zijn bij bepaalde ziekten
- zoals schizofrenie en depressie.
- Wil dat patiënt weerbaar wordt
- Het gedragsmatige/behavioristische perspectief: Afwijkend gedrag kan aangeleerd worden door stimulusrespons leren – operante en klassieke conditionering (omgevingscondities)
- ⇒ bv. Aangeleerde hulpeloosheid. Een individu gaat drie keer solliciteren en wordt drie keer niet aangenomen, dus geeft op, maar misschien werd die persoon bij de vierde keer wel aangenomen.
- Het cognitieve perspectief: Afwijkend gedrag wordt beïnvloed door mentale processen – hoe mensen zichzelf en de relatie met anderen waarnemen (denken, gevoelens, perceptie, geheugen)
- Sociaal-cognitief-gedragsmatig:
- ⇒ bv. Een professor heeft angst voor spreken in het openbaar. Sociaal leren kan maken dat de plankenkoorts erger wordt. Gedragsmatig leren had negatieve gevolgen door continu uitgelachen te worden. Cognitief leren gaat ervoor zorgen dat men zichzelf uiteindelijk als slechte spreker zal zien.
- Ontwikkelingsperspectief : hoe men gaat afwijken van wat men op een bepaald moment kan verwachten
2.2.1 EMPOWERMENT BENADERINGEN
- Principes:
- Belang hechten aan vertrouwen
- Belang hechten aan zelfbeschikking
- Hopen: geloven in je herstel
- Geloven in de persoon
- Verbonden zijn op een menselijk niveau
- Beseffen dat gedrag altijd betekenisvol is
- Beseffen dat ieder zijn eigen stem heeft
- Toestaan van alle gevoelens
- Belang hechten aan het volgen van dromen
- Elkaar ontmoeten met waardigheid en respect
2.2.2 DE BIOPSYCHOLOGISCHE BENADERING
Hoewel de meeste psychologen hun bedenkingen hebben bij het medische model, onderkennen ze toch de invloed van de biologie op gedachten en gedrag.
- Epigenetica gaat over de wijziging in genexpressie door chemische stoffen die chromosomen aan- en uitzetten als gevolg van hersenreacties op een ervaring.
3. hoe worden psychologische stoornissen gecalssificeerd?
Kern concept: De DSM-5(-TR) wordt wereldwijd het meest gebruikt. Dit systeem classificeert stoornissen op basis van hun psychische en gedragsmatige symptomen.
3.1 CLASSIFICATIESYSTEMEN
- DSM-5 (-TR) (APA): De vijfde editie van de Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders; het meest aanvaarde classificatie stysteem in de Verenigde Staten en Europa (omvat 300 stoornissen: symptomen, syndromen, diagnoses etc)
- ICD (WHO): International Classification of Diseases
3.2. STEMMINGSSTOORNISSEN
- Een stemmingsstoornis is een abnormale verstoring in emoties of stemming.
- ⇒ bv. Bipolaire stoornis en ernstig depressieve stoornis (unipolaire stoornis, nl. geen sprake van manie)
- Ernstig depressieve stoornis (Majeure depressie): Vorm van depressie die niet afgewisseld wordt door manie
- meerderheid van de opnames in ziekenhuizen: dus hoge prevalentie, soms griep van de psychische stoornissen genoemd
- Affectieve stoornis met seizoensgebonden patroon: Vorm van depressie waarvan men aanneemt dat ze veroorzaakt wordt door een gebrek aan zonlicht
- Bipolaire stoornis: Psychische afwijking die samengaat met stemmingsschommelingen van manie tot depressie
- Manische episode: Pathologisch overdreven opgetogenheid of manische opwinding; toestand van intense en onrealistische gevoelens van opwinding en euforie
- Depressieve episode: Pathologische somberheid of wanhoop
3.2.1 OORZAKEN VAN DEPRESSIE
- Een depressie komt meer voor bij vrouwen dan bij mannen. Minstens 1/3de of zelfs 50% van de mensen krijgt hier ooit in zijn leven mee te maken.

SCHIZOFRENIE
- Schizofrenie is een psychotische stoornis die gekenmerkt wordt door verstoring van gedachten (cognitieve processen) waarnemingen (percepties) en/of emoties.
- Vaak wordt dit verward met multipele persoonlijkheidsstoornis.
- = is een dissociatieve identiteitsstoornis, waarbij een dissociatie ontstaat tussen twee of meer persoonlijkheden die op belangrijke persoonlijkheidstrekken van elkaar kunnen verschillen en die elkaar kunnen afwisselen.
- Deze stoornis is
- Meest voorkomend bij mannen meestal voor leeftijd van 25 jaar
- bij vrouwen tussen de 25 en 45 jaar
- In 2012 waren er tussen de 25.000 en 60.000 mensen met schizofrenie.
- Meest voorkomend bij mannen meestal voor leeftijd van 25 jaar
a) CRITERIA VOOR EEN SCHIZOFRENIE DIAGNOSE
- Of er wordt iets toegevoegd als symptoom of iets verdwijnt
- Twee of meer van de volgende kenmerken moet aanwezig zijn, waarvan elk in een periode van een maand een significant deel van de tijd aanwezig is.
- Minsten één van deze kenmerken moet 1, 2 of 3 zijn:
- Wanen
- Hallucinaties (bv. horen van stemmen)
- Gedesorganiseerd spreken
- Ernstig gedesorganiseerd of katatoon gedrag (= bewegingsloos)
- Negatieve symptomen (zoals affectieve vervlakking of initiatiefverlies): iets valt weg wat er normaal gezien wel is
b) MOGELIJKE OORZAKEN VAN SCHIZOFRENIE
- Onderzoek naar de oorzaken van schizofrenie vond een aantal factoren die verantwoordelijk zouden zijn,
- zoals genetische factoren
- een abnormale hersenstructuur
- biochemie (dopamine)
- Diathese-stress hypothese: Genetische factoren vormen een bepaald risico, maar de stressfactoren uit de omgeving zijn nodig om deze mogelijkheden om te zetten in een werkelijke schizofrene stoornis.
c) GENETISCH RISICO OP SCHIZOFRENIE

4. wat zijn de gevolgen van een etiket opplakken ?
Kern concept: In een ideale situatie leiden accurate diagnoses tot de juiste behandeling, maar diagnoses kunnen ook etiketten worden die individuen depersonaliseren en de sociale en culturele context waarbinnen problemen ontstaan ontkennen.
4.1. DIAGNOTISCHE LABELS (ETIKETTEN)
- Depersonalisatie is het gevolg van een etiket opplakken.
Het berooft mensen van hun individualiteit en identiteit door hen onpersoonlijk te behandelen. Enkel het gestoorde gedrag wordt beklemtoond.
PSychologie
H13: THERAPIEËN voor psychische stoornissen
1. wat is therapie?
Kern concept: Therapie bij het behandelen van psychische stoornissen kent verschillende vormen, maar het gaat telkens om een relatie waarin de klemtoon gelegd wordt op het verbeteren van iemand zijn psychische, gedragsmatige of sociaal functioneren
- Therapievormen hanteren verschillende definities voor psychische stoornissen, maar het gaat altijd om een relatie die bedoeld is om het functioneren van een persoon te veranderen op een of andere manier.
- Om in therapie te gaan hoef je niet gek te zijn.
- Mensen gaan naar therapeuten om heel verschillende redenen zoals plotselinge veranderingen in hun leven (bv. werkloosheid), relatieproblemen, problemen die voortvloeien uit een langdurige lichamelijk ziekte etc.
- Om in therapie te gaan hoef je niet gek te zijn.
- Therapie is een algemene term voor elk behandelingsproces; in de psychologie en psychiatrie
- therapie refereert naar een grote verscheidenheid aan psychologische en biomedische technieken met als doel psychische stoornissen te behandelen of om te gaan met alledaagse problemen.
- Soms is het voldoende een probleem te bespreken met een vriend, maar wanneer vrienden of familieleden je om gelijk welke reden niet kunnen helpen, is het in sommige gevallen aangeraden de hulp van een therapeut te zoeken.
Dit kan bv. gewoon zijn omdat je je problemen niet aan de grote klok wil hangen.
- Psychotherapie is gebaseerd op de vaststelling dat mensen hun problemen vaak oplossen door ze met anderen op een constructieve manier te bespreken.
- Hierbij hebben cliënten de zekerheid dat wat zij zeggen vertrouwelijk zal blijven.
- Bovendien kunnen therapeuten technieken gebruiken die je vrienden niet kennen.
- Het vestigen van een relatie tussen de therapeut en de cliënt is zeer belangrijk.
- Het is belangrijk dat de cliënt zijn zorgen met de therapeut deelt en dat hij gelooft dat de therapie hem zal helpen bij het oplossen van zijn probleem.
1.1. DE COMPONENTEN VAN THERAPIE
- Naast de relatie tussen de therapeut en de patiënt/cliënt (de therapeutische alliantie) omvat het therapeutische proces enkele van of alle onderstaande processen:
- Identificeren van het probleem : Soms volstaat een eenvoudige overeenstemming tussen de therapeut en de cliënt over
- bv. gevoelens die men wil veranderen,
- bv. bij een diagnose van depressie. (dus omschrijving gevoelens/symptomen)
- Identificeren van de oorzaak van het probleem of de factoren die het probleem in stand houden : Het is belangrijk de mogelijke oorzaken op een rijtje te zetten en je een beeld te vormen van de manier waarop het probleem zich heeft ontwikkeld en de redenen waarom de symptomen nu zichtbaar zijn.
- Beslissen over en uitvoeren van enige vorm van behandeling : Er moet een keuze gemaakt worden over een bepaald soort behandeling of specifieke therapie om de problemen op te lossen.
- Identificeren van het probleem : Soms volstaat een eenvoudige overeenstemming tussen de therapeut en de cliënt over
1.2. HISTORISCHE CONTEXT VAN THERAPIE
- In middeleeuws Europa was een mentale stoornis het werk van duivels en demonen.
- Exorcisme was dan zogenaamd nodig om de duivel uit te drijven.
- De meeste moderne benaderingen verlieten dit demonen model en gaan uit van psychologische en biologische theorieën
1.3. HEDENDAAGSE BENADERING VAN THERAPIE
- Psychologische therapieën zijn gebaseerd op psychologische principes (eerder dan een biomedische benadering).
- De psychologische therapieën worden meestal gemeenschappelijk psychotherapie genoemd.
- Psychotherapie is gericht op het veranderen van storende gevoelens, gedachten en/of gedrag of op het geven van inzicht in problemen.
- Biomedische therapieën zijn behandelingen die de nadruk leggen op het veranderen van de hersenen met behulp van medicatie, chirurgie of elektroconvulsietherapie.
2. Hoe behandelen psychologie een psychische stoornis?
Kern concept: Psychologen passen twee belangrijke behandelingsvormen toe: de inzichtgevende therapie en de gedragstherapie.
- Inzichtgevende therapieën worden soms ook gesprekstherapie genoemd. Ze zijn gericht op ontwikkelen van begrip van het probleem.
- Gedragstherapie is gericht op het verbeteren van gedrag door conditionering.

2.1. INZICHTGEVENDE THERAPIEËN
- Inzichtgevende therapieën is psychotherapie waarbij de therapeut de patiënt/cliënt helpt hun manier van denken en voelen te veranderen bij het begrijpen van zijn/haar problemen (verwerven van inzicht) door discussie en interpretatie.
- Er bestaan dus verschillende vormen van inzichtgevende therapieën.
- Dit zijn vormen van psychotherapie waarbij de therapeut de patiënt/cliënt helpt bij het begrijpen van zijn/haar problemen (verwerven van inzicht).
- De therapeut staat de patiënt/cliënt bij om innerlijk te veranderen door hun manier van denken en voelen te veranderen;
- Eventueel verstoorde mentale processen worden opgespoord en veranderd door discussie en interpretatie.
- Er bestaan dus verschillende vormen van inzichtgevende therapieën.
- Freudiaanse Psychoanalyse
- Inzichtgevende therapie: gebaseerd op de veronderstelling dat psychologische problemen ontstaan door spanning veroorzaakt door verboden impulsen in de onbewuste geest
- Groepstherapie: In essentie is dit psychotherapie met meer dan één cliënt
2.1.1 HUMANISTISCHE THERAPIE
- De belangrijkste redenen waarom bv. universiteitsstudenten in therapie gaan zijn lage zelfwaardering, gevoelens van vervreemding, niet bereiken van vooropgestelde doelen, moeilijke relaties of algemene ontevredenheid met het leven.
- Deze problemen worden behandeld door humanistische psychologen.
- gaan er van uit dat mensen gemotiveerd worden door gezonde behoeften tot groei en psychologisch welzijn.
- Humanistische therapieën: Techniek gebaseerd op de veronderstelling dat mensen de neiging hebben tot positieve groei en zelfactualisatie; deze kan geblokkeerd worden door een ongezonde omgeving
- Bij deze vorm van therapieën is een van de meest gekende methoden de client-centered therapie van Carl Rogers:
- Alle mensen willen zich volgens Rogers volledig ontplooien
- maar deze gezonde ontwikkeling kan verstoord geraken door
- bv. een conflict tussen iemands verlangen naar een positief zelfbeeld en kritiek van anderen. 🡪 Zo’n conflict veroorzaakt angst en stress en belemmert zelfactualisatie.
- Client-centered (cliëntgerichte) therapie: Benadrukt gezonde psychologische groei door middel van zelfactualisatie
- Tijdens de therapie wordt een ondersteunende omgeving uitgebouwd waarin cliënten de mogelijkheid hebben met hun conflicten om te gaan, ze te verwerken en zelf verbetering te bereiken.
- Hierbij wordt gebruik gemaakt van reflectief luisteren of gevoelsreflectie.
- Gevoelsreflectie (spiegelen): Parafraseren van uitspraken van de cliënt om zo de emotionele toon te benadrukken
- Door het parafraseren van de woorden van de cliënt creëert de therapeut een soort ‘psychologische’ spiegel voor de cliënt die de emotionele toon onder woorden brengt.
- De therapeut zorgt voor onvoorwaardelijke ondersteuning en positieve waardering, zodat de cliënt kan komen tot groei.
- De cliënt bepaalt de richting van de therapie en de therapeut doet niet veel meer dan de zoektocht naar zelfbewustzijn en zelfwaardering mogelijk maken.
- Bij deze vorm van therapieën is een van de meest gekende methoden de client-centered therapie van Carl Rogers:
2.1.2 COGNITIEVE THERAPIE
- Cognitieve therapie: Benadrukt het rationele denken als sleutel voor het behandelen van psychische stoornissen; helpt de patiënt de confrontatie met destructieve gedachten aan te gaan
a) Beck’s cognitieve therapie (1976, 1979)
- Een voorbeeld van cognitieve therapie is de therapie voor depressie van Beck.
Beck meent dat depressie het gevolg is van terugkerende negatieve gedachten over zichzelf, de wereld en de toekomst zoals bv. dat niemand van hen houdt eenmaal ze hen kennen; of dat ze gedoemd zijn in alles te mislukken. Deze automatische negatieve cognities maken dat ze situaties verkeerd beoordelen en zo in problemen geraken. De therapeut moet helpen om deze gedachten in kaart te brengen en ervaringen op een meer realistische wijze te formuleren.
- Evaluatie van bewijs: Men evalueert de bewijzen die de patiënt naar voor brengt als ondersteuning van zijn gedachten.
- Situationele factoren: Men zoekt met hem naar situationele verklaringen (i.p.v. schuld altijd bij zichzelf te zoeken).
- Alternatieve oplossingen: Men bespreekt alternatieve oplossingen.
- Stap voor stap worden irrationele overtuigingen overwonnen op basis van opdrachten die ze meer naar huis krijgen.
- Men start eenvoudig zodat ze succes kunnen ervaren en zo langzaamaan minder kwetsbaar worden in hun omgang met de wereld.
GEDRAGSTHERAPIEËN
- Gedragstherapie: Vorm van psychotherapie gebaseerd op de principes van gedragsmatig leren, met name operante conditionering en klassieke conditionering
- Volgens gedragstherapeuten hebben mensen met mentale stoornissen verkeerde gedragingen aangeleerd.
- Gedragstherapie probeert op basis van wetten en principes van leertheorieën gedrag te veranderen.
- Probleemgedragingen worden hierbij vervangen door meer effectieve gedragingen
- (+) Gedragstherapie is succesvol bij bv. angsten, depressie, verslaving en delinquent gedrag.
- Gedragstherapie probeert op basis van wetten en principes van leertheorieën gedrag te veranderen.
a) KLASSIEKE CONDITIONERINGSTHERAPIEËN
- Systematische desensitisatie: Techniek waarbij angst uitgedoofd wordt door blootstelling van de patiënt aan een angst opwekkende stimulus
- De methode begint met een trainingsprogramma waarbij de cliënt leert hoe zijn spieren en geest te ontspannen:
- Eerst brengen samen met de cliënt in kaart welke stimuli de angst oproepen.
- Vervolgens plaatsen ze de stimuli in een hiërarchische volgorde van de zwakste tot de sterkste,
- bv. van een foto zien van iemand anders die in het openbaar spreekt tot zelf voor een grote groep spreken.
- Men roept het beeld op en leert zich te ontspannen.
- Als men zich de stimulus kan inbeelden zonder angstig te worden, gaat men over tot de volgende.
- Zo bouwt men op tot de sterkste stimulus.
- Bij sommige vormen van desensitisatie wordt men effectief geconfronteerd met de beangstigende situatie (bv. vliegen bij vliegangst).
- De methode begint met een trainingsprogramma waarbij de cliënt leert hoe zijn spieren en geest te ontspannen:

- Exposure (blootstelling) therapie: Desensitisatie therapie waarbij de patiënt direct geconfronteerd wordt met de angst opwekkende stimulus (in tegenstelling tot het zich inbeelden)
- Aversietherapie: Aan het individu wordt een aantrekkelijke stimulus aangeboden die gekoppeld is aan een onaangename stimulatie. 🡪 Hierdoor wordt een reactie van afschuw aangeleerd.
- Aversietherapie leert cliënten om te gaan met stimuli die ze willen vermijden.
- Het gaat om een procedure van tegenconditionering om verleidelijke stimuli minder aantrekkelijk te maken.
- Men doet dit door ze te koppelen aan een aversieve (weerzinwekkende) stimulus.
- Toepassingsvoorbeeld:
- Tijdens aversietherapie tegen roken bv. blaast men de roker sigarettenrook samen met een weerzinwekkende geur in het gezicht.
- Deze geur (bv. rotte eieren) roept misselijkheid op.
- Deze respons ontwikkelt tot de geconditioneerde respons die in het vervolg wordt geassocieerd met sigarettenrook.
- Hetzelfde doet men bv. bij alcoholici door antabuse toe te dienen, een stof die hen misselijk maakt wanneer ze drinken.
- Aversietherapie maakt vaak deel uit van programma’s voor gedetineerden.
b) OPERANTE CONDITIONERINGSTHERAPIEËN
- Contingentie management: Benadering om gedrag te veranderen door de gevolgen ervan te wijzigen, met name beloning en straf
- Deze methode wordt dikwijls toegepast bij kinderen met gedragsproblemen. Ouders leren bv. woedeaanvallen in de supermarkt geen aandacht meer te geven, maar wel aandacht te geven bij goed gedrag.
- Token economies: Wordt toegepast op groepen (bv. scholen, psychiatrische instellingen), het omvat het belonen met “tokens” telkens wanneer het gewenst gedrag zich voordoet; de ‘tokens’ kunnen later ingewisseld worden voor privileges, eten of andere bekrachtigers
- Gewenst gedrag wordt bv. onmiddellijk beloont met een punt. Om bv. snoepgoed te krijgen heeft men een aantal punten nodig.
c) OBSERVEREND LEREN: EEN SOCIALE LEERTHERAPIE
- Participant modeling (rol) therapie: De therapeut demonstreert het gewenste gedrag en moedigt de cliënt aan om het te imiteren
- Het gewenste gedrag kan bv. bij een fobie voor spinnen, de spin benaderen zijn etc.
D) COGNITIEVE-GEDRAGSTHERAPIE: EEN SYNTHESE
- Cognitieve-gedragstherapie: Combineert cognitieve nadruk op gedachten en attitudes met gedragstherapeutische strategieën om bekrachtigingscontingenties te veranderen
- Dit veronderstelt dat onaangepast gedrag veroorzaakt wordt door een irrationeel zelfbeeld.
- Men probeert de cliënt te helpen bij het ontwikkelen van een gevoel van zelfredzaamheid.
- De rationeel-emotieve gedragstherapie van Ellis is gebaseerd op de opvatting dat irrationele gedragingen en gedachten de oorzaak zijn van psychische stoornissen.
- De veronderstelling is dus dat veel mensen onrealistische en perfectionistische overtuigingen hebben die hen ertoe aan zetten irrationeel gedrag te stellen en hen vaak een gevoel van mislukking geven.
- Een vb. van zo een irrationele overtuiging is dat men door iedereen geliefd moet worden voor alles wat men doet of dat men in alles competent moet zijn en op alle vlakken iets bereiken.
- Rationeel-emotieve gedragstherapie (Ellis, 1987, 1990, 1996): Gebaseerd op de idee dat irrationele gedachten en gedragingen de oorzaak zijn van psychische stoornissen (REBT, rational-emotive behavior therapy); probeert zelf-vernietigende gedachten te elimineren
- Recent ontwikkelde Seligman een nieuwe cognitieve-gedragstherapie: de positieve psychotherapie.
- In plaats van de nadruk te leggen op psychische stoornissen, wil men hier de nadruk leggen op positieve aspecten zoals groei, gezondheid, geluk etc.
- Ze gaan bv. ook bij depressieve patiënten het positieve benadrukken door bv. opdrachten te geven zoals voor men gaat slapen drie dingen op te schrijven die de afgelopen dag goed gegaan zijn.
- Positieve psychotherapie (PPT): positieve nadruk op groei, gezondheid en geluk
2.1.4. NIEUWE VORMEN VAN THERAPIE
- Nieuwe vormen van therapie combineren therapeutische technieken.
- De Mindfulness Based Cognitive Therapy (MBCT) is een vorm van gedragstherapie die mindfulness meditatietechnieken combineert met cogntieve therapie.
- De patiënt leert bij deze vorm zich bewuster te worden van automatische reacties bij gevoelens van stress, somberheid en of angst en deze toe te laten en niet te verdringen.
- Bovendien leert de patiënt dat gedachten slechts gedachten zijn en geen feiten.
- Acceptance and Commitment Therapy (ACT) is een vorm van gedragstherapie die helpt bij het ontwikkelen van een flexibele manier van omgaan met onvermijdelijke zaken zodat men kan blijven investeren in wat men belangrijk vindt en waardevol in het leven.
- De patiënt leert ook gedachten niet altijd direct te beïnvloeden zijn, maar ze hun wel kunnen richt op hun eigen gedrag en leren zo psychologische flexibiliteit aan.
- Positieve psychotherapie (PPT) is een vorm van gedragstherapie waarbij de nadruk ligt op groei, gezondheid en geluk.
- PPT gebruikt een cognitieve-behavioristische benadering hierbij.
- Zo kan men bv. de patiënt als huiswerkopdracht voor het slapen gaan drie dingen laten opschrijven die die dag goed gingen.
- De Mindfulness Based Cognitive Therapy (MBCT) is een vorm van gedragstherapie die mindfulness meditatietechnieken combineert met cogntieve therapie.
2.1.5 KORTE VERGELIJKING VAN DE THERAPIEVORMEN

3. hoe kan je de psychologische en biomedishce THERAPIEËN vergelijken?
Kern concept: Terwijl een combinatie van psychologische en medische therapieën beter is voor het behandelen van een aantal specifieke psychische stoornissen, zijn de meeste mensen die te kampen hebben met algemene levensproblemen het beste geholpen met een psychologische behandeling.
⇒ bv. stemmingsstoornissen of schizofrenie worden het best behandeld door een combinatie van psychologische en medische therapieën; maar om een moeilijke periode door te komen zonder dat er sprake is van een klinische stoornis, volstaat psychologische behandeling.
- Een recente studie in de neurowetenschappen heeft aangetoond dat
- een medische behandeling, namelijk antidepressiva, vooral een invloed hebben op het limbisch systeem, dus op emoties (dit is zeer belangrijk op korte termijn);
- terwijl cognitieve gedragstherapie vooral een invloed heeft op de frontale cortex, waar redeneren plaats vindt (dit is ook zeer belangrijk op lange termijn).