Procesy poznawcze II - Wykład

Informacje organizacyjne

  • Semestr letni 2024/25
  • Wykłady (15h): 2h x7, czwartki 8.00-9.30 lub 11.35-14.10, sala A130
  • Ćwiczenia (30h): mgr A. Stach-Borejko, dr D. Zapotoczna, mgr M. Kupczyk
  • Warunki zaliczenia:
    • Ćwiczenia:
      1. Uczestnictwo (obecność na co najmniej 12 z 15 zajęć)
      2. Prezentacja ustna
      3. Zaliczenie kolokwium
    • Egzamin: Test pisemny (pytania zamknięte z wykładów, ćwiczeń i lektur); osoby bez zaliczenia z ćwiczeń nie zostaną dopuszczone do egzaminu.

Tematy wykładów

  • Rodzaje reprezentacji umysłowych: obrazowe vs. propozycjonalne.
  • Język i mowa: teoria sieci semantycznej.
  • Rodzaje wiedzy: nabywanie i organizacja.
  • Pamięć: systemy pamięci przemijającej i trwałej (semantyczna, epizodyczna, autobiograficzna).
  • Czynności pamięciowe: zapamiętywanie, przechowywanie, odpamiętywanie.
  • Zniekształcenia pamięciowe.
  • Uczenie się: podejście behawiorystyczne.
  • Kontrola poznawcza i funkcje zarządcze.
  • Myślenie: twórcze, rozumowanie, rozwiązywanie problemów.
  • Wydawanie sądów i podejmowanie decyzji.

Lektury

  • Obowiązkowe:
    • Nęcka, E., Orzechowski, J., Szymura, B. (2008). Psychologia poznawcza, Warszawa, PWN (rozdz. 2, 3, 4, 6, 8, 9, 10, 11, 12).
    • Maruszewski, T. (2011). Psychologia poznania. Umysł i świat, Gdańsk, GWP [rozdz. (IV) V-X].

Podstawowe Terminy

  • Poznanie: Zdolność do odbioru i przetwarzania informacji w celu kontroli działania i przystosowania się do środowiska.
  • Poznanie: Ogół procesów i struktur psychicznych przetwarzających informacje.
  • Psychologia poznawcza: Subdyscyplina psychologii badająca procesy i struktury umysłowe oraz zasady funkcjonowania umysłu.
  • Kognitywna: Synonim słowa „poznawcza”.
  • Cogito ergo sum: (Kartezjusz, 1596-1650) – Dualizm umysłu (duszy) istniejącego niezależnie od mózgu.

Mózg a Umysł

  • Cognitio - poznawać.
  • Kognitywistyka: Nauki o poznawaniu.
  • Umysł jest funkcją mózgu.
  • Filozofia umysłu.
  • Neuronauki: neurobiologia, neurofizjologia, neurochemia.
  • Neuropsychologia: badanie neuronów i struktur (podejście oddolne).
  • Mózg jako fizyczne „miejsce” pracy abstrakcyjnego umysłu.
  • Psychologia poznawcza, nauki behawioralne: badanie funkcji poznawczych (podejście odgórne).
  • Komunikacja, język => Lingwistyka kognitywna, psycholingwistyka
  • Psychologia ewolucyjna i rozwojowa: Jak powstały umysły? Dlaczego tak?
  • Antropologia poznawcza: Jak zmieniały się umysły? Jak ludzie postrzegali świat w przeszłości?
  • Neurodydaktyka, Sztuczna inteligencja, inteligencja obliczeniowa: Jak modelować umysły?
  • Kognitywistyka: Interdyscyplinarna synteza.

Poznanie jako proces przetwarzania informacji

  • Tradycyjna psychologia ogólna - odrębne zjawiska/procesy psychiczne
  • Przetwarzanie informacji – cybernetyka, sprzężenie zwrotne (Norbert Wiener, 1948), redukcja niepewności.
  • Przetwarzanie informacji: transformowanie, przekształcanie, redukowanie, wzmacnianie, przechowywanie, przywoływanie, wykorzystanie (Ulric Neisser, 1967).
  • Przetwarzanie informacji w kontekście.

Struktury a procesy poznawcze

  • Skąpiec poznawczy (Susan Fiske, Shelley Taylor) vs przeciążenie inf
  • Selekcja (procesy uwagowe) ekonomia Þ stabilne i elastyczne struktury poznawcze (sądy, schematy, stereotypy, itd.).
  • Względnie trwałe elementy umysłu do wykorzystania w różnych warunkach
  • Powstają na skutek działania procesów poznawczych
  • Kontrola poznawcza – zdolność do samoorganizacji i samoregulacji
  • Jedność działania i poznania – każdy akt poznania jest działaniem lub służy działaniu
  • Teoria czynności Tadeusza Tomaszewskiego (1975) – czynność= każdy poszczególny przypadek działania

Metody badań nad poznaniem

  • Obserwacja
  • Eksperyment laboratoryjny
  • Badania neurobiologiczne
  • Badania kliniczne pacjentów z zaburzeniami poznawczymi
  • Symulacja komputerowa
  • Obrazowanie pracy mózgu (fMRI i PET)
  • Chronometria = pomiar czasu reakcji = (Helmholtz, 1850; Donders, 1868, Sternberg, 1977)

Ogólna architektura umysłu

1
  • Przetwarzanie informacji jest sekwencyjne i oddolne.
  • Model blokowy przetwarzania informacji – Atkinson i Shiffrin (1968).
  • Model Pandemonium (Selfridge, Neisser, 1960): analizowanie pojedynczych cech liter przy czytaniu.
2
  • Model reaktywnego reagowania:
    • Behawioryzm: Bodziec => reakcja (zewnątrzsterowność).
    • Neobehawioryzm: S-O-R.
  • Nowy paradygmat badawczy w kategoriach procesów i struktur poznawczych, struktur (Jean Piaget, 1937, T. Tomaszewski, 1963; J. Kozielecki, 1966).
  • Metafora komputera jako umysłu człowieka (1956).
  • 1956 r. - MIT organizuje pierwszą konferencję kognitywną
  • George Miller - artykuł o pamięci krótkotrwałej.
  • Noam Chomsky - krytyka behawioryzmu (1959).
  • Pierwszy podręcznik psychologii poznawczej (U. Neisser, 1967).
  • Berlyne, 1969 - Wejście => Czarna skrzynka (procesy mentalne)=>wyjście
  • Współcześnie – raczej obszar badań wybranych problemów, a nie paradygmat.
3
  • Model konekcjonistyczny – równoczesne, symultaniczne przetwarzanie danych.
  • Koncepcja poziomów przetwarzania danych (Craik, Lockhart, 1972).
  • Głębokość (zakres, intensywność) przetwarzania.
  • Każda informacja jest przetwarzana przez te same struktury na różnym poziomie.
4
  • Model modułowy – metafora skrzynki z narzędziami, różne narzędzia do różnych czynności, brak uniwersalnego narzędzia (Gigerenzer, Todd, 1999).
  • Jerry Fodor (1983) - Modularity of mind.
  • Psychologia ewolucyjna.
  • Umysł składa się z:
    1. Przetworników – pozyskują energię.
    2. Modułów:
      • Pośredniczenie, dostarczanie świata myślom.
      • Wyspecjalizowane dziedzinowo (domain-specific) - reagują tylko na dane określonego rodzaju (np. mowa, rozpoznawanie twarzy).
      • Izolowane informacyjnie - łączą się z innymi tylko za pomocą wejść i wyjść.
      • Zlokalizowane neuronalnie – ma typową dla siebie lokalizację.
      • Uruchamiane obligatoryjnie - działają automatycznie.
      • Charakterystyczne dysfunkcje.
      • Rozwija się charakterystycznie w ontogenezie.
    3. Systemów centralnych – wnioskowanie i tworzenie sądów i przekonań, silny holizmem.
5
  • Krytyka modeli blokowych => sieciowe modele umysłu.
  • Umysł ma zdolność samoorganizacji i samokontroli.
  • Koneksjonistyczna (neuronalna) metafora umysłu (McClelland, Rumelhart, 1986): równoległe i rozproszone przetwarzanie (PDP= parallel and distributed processing).
  • Informacje zapamiętywane w postaci rozproszonej jako wzorzec połączeń.
  • Wiedza systemu zawarta jest w sile połączeń.
  • Nabywanie nowych informacji i ich utrwalenie => zmienia siły połączeń pomiędzy jednostkami (neuronami).