Geschiedenis B5

Tijdvakken en de Nederlandse Opstand

• Tijdvak: Ontdekkers & hervormers ($1400$-$1600$). Deze periode markeert de overgang van de Middeleeuwen naar de Vroegmoderne Tijd.

• Kenmerkende aspecten:

  • Het begin van de Europese overzeese expansie en ontdekkingsreizen.

  • Het veranderende mens- en wereldbeeld van de Renaissance en het begin van een nieuwe wetenschappelijke belangstelling.

  • De hernieuwde oriëntatie op het erfgoed van de klassieke Oudheid.

  • De protestantse Reformatie die de splitsing van de christelijke kerk in West-Europa tot gevolg had.

  • Het conflict in de Nederlanden dat resulteerde in de stichting van een Nederlandse staat (de Nederlandse Opstand).

A. De Oorzaken van de Nederlandse Opstand

1. Religieuze Spanningen en de Beeldenstorm ($1566$):

   • Hervorming: Opkomst van het protestantisme (Lutheranisme en vooral Calvinisme). De volgelingen van Calvijn ($1509$-$1564$) geloofden dat de Bijbel de enige bron van geloof was en wezen rijkdom in de kerk af.

   • Inquisitie: De harde vervolging van 'ketters' (niet-katholieken) door speciale rechtbanken onder bevel van de Spaanse kroon.

   • De Beeldenstorm: In augustus $1566$ braken radicale protestanten kerken en kloosters open om 'afgodsbeelden' te vernielen. Dit was een directe provocatie aan het adres van de katholieke Filips II.

2. Politieke Centralisatie vs. Particularisme:

   • Filips II ($r. 1555-1581$): Wilde de Nederlanden als een eenheid besturen vanuit Madrid (centralisatie). Dit botste met de 'oude privileges' van steden en edelen die hun zelfstandigheid wilden behouden.

   • Smeekschrift der Edelen ($1566$): Een verzoek van de lage adel aan landvoogdes Margaretha van Parma om de kettervervolgingen te staken. De edelen werden door een adviseur 'geuzen' (bedelaars) genoemd, een eretitel die de opstandelingen later overnamen.

3. Economische Factoren:

   • Mislukte oogsten en hoge graanprijzen zorgden voor hongersnood onder de 'derde stand' (burgers en boeren), wat de bereidheid tot opstand vergrootte.

B. Het Verloop van de Oorlog ($1568-1648$)

• De komst van Alva ($1567$):

  • Na de Beeldenstorm stuurde Filips II de Hertog van Alva ($1507$-$1582$) met een leger naar de Nederlanden.

  • Raad van Beroerten (Bloedraad): Een speciale rechtbank die duizenden mensen ter dood veroordeelde, waaronder de graven van Egmont en Hoorne.

  • Tiende Penning: Een gehate belasting van $10\%$ op de verkoop van roerende goederen om het Spaanse leger te financieren.

• Leiderschap van Willem van Oranje ($1533-1584$):

  • Hij vluchtte naar Duitsland en organiseerde van daaruit het verzet. De inval in $1568$ (Slag bij Heiligerlee) wordt gezien als het begin van de Tachtigjarige Oorlog.

• Keerpunt: De Watergeuzen ($1572$):

  • Op $1$ april $1572$ namen de Watergeuzen bij toeval de stad Den Briel in. Dit was de eerste stad die zich definitief aansloot bij de opstand, waarna vele Hollandse en Zeeuwse steden volgden.

• De Unies van $1579$:

  • Unie van Atrecht: Zuidelijke gewesten die trouw bleven aan de koning en het katholicisme.

  • Unie van Utrecht: Noordelijke gewesten die afspraken samen te werken tegen de Spanjaarden en godsdienstvrijheid (in beperkte mate) toe te staan.

C. De Gevolgen en de Geboorte van een Republiek

• Plakkaat van Verlatinghe ($1581$):

  • De Noordelijke gewesten zetten Filips II officieel af als hun vorst. De motivatie was revolutionair: een vorst is aangesteld door God om zijn onderdanen te beschermen; als hij zich als een tiran gedraagt, mogen de onderdanen hem verlaten.

• Moord op Willem van Oranje ($1584$):

  • Hij werd in Delft doodgeschoten door Balthasar Gerards. Hoewel de leider weg was, slaagden de gewesten er niet in een nieuwe koning te vinden en besloten zij in $1588$ verder te gaan als de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden.

• Vrede van Münster ($1648$):

  • Het officiële einde van de Tachtigjarige Oorlog. Spanje erkende de Republiek als een onafhankelijke staat. De grens bleef grotendeels liggen waar de legers op dat moment stonden (de huidige grens van Nederland).

D. Erfenis en Cultuur

• Het Wilhelmus: Geschreven rond $1570$ als strijdlied en propaganda. Het benadrukt dat Willem van Oranje de koning van Spanje altijd heeft geëerd ($“den koning van Hispanje heb ik altijd geëerd”$), maar dat zijn geweten hem dwong voor zijn volk op te komen.

• Religieuze tolerantie: Hoewel het Calvinisme de staatsreligie werd, ontstond er in de Republiek een relatief klimaat van tolerantie vergeleken met de rest van Europa.

Begrippenlijst

• Ketters: Mensen die afwijken van de officiële leer van de (katholieke) kerk.

• Particularisme: Het streven van steden en gewesten naar behoud van eigen voorrechten en zelfstandigheid.

• Stadhouder: Oorspronkelijk de plaatsvervanger van de koning, later de opperbevelhebber van het leger van de Republiek.

• Vrede van Münster: Het verdrag uit $1648$ dat de onafhankelijkheid van de Nederlanden bezegelde.